די צוויי פסוקים פֿאַר אונדז, וואָס שליסן קאַפּיטל י"ח, באַשעפֿטיקן זיך מיט איין גרויסע פֿראַגע: אויף וואָס פֿאַרלאָזט זיך אַ מענטש און אויף וואָס שטיצט ער זיך. קודם שטעלט שלמה המלך אַקעגן דעם רש און דעם עשיר, און לערנט אויס אַז ניט נאָר עניות איז פֿאַראַכט נאָר אויך אין עשירות איז פֿאַראַן אַ פֿחיתות; און דערנאָך ווענדט ער זיך צום ענין פֿון קנין רעים - וואָס איז אַן אמתער חבר, און ווער איז דער ליבהאָבער וואָס קלעפּט זיך צום מענטש מער ווי אַ ברודער.
תַּחֲנוּנִים יְדַבֶּר רָשׁ, וְעָשִׁיר יַעֲנֶה עַזּוֹת׃ (כג) - דער אָרעמאַן רעדט מיט תחנונים, און דער גביר ענטפֿערט מיט עזות.
רש"י ערקלערט אַז דער פסוק קומט באַשרײַבן צוויי וועגן: דער שטייגער פֿונעם רש איז צו רעדן מיט תחנונים, און דער שטייגער פֿונעם עשיר איז צו רעדן מיט עזות. און רש"י לייגט צו אַ לימוד פֿון דרך ארץ: הגם דער עשיר באַציט זיך צום רש מיט עזות, זאָל דער רש אים ניט ענטפֿערן מיט דער זעלבער מידה, נאָר זאָל רעדן מיט אים דרך תחנונים. און אַזוי אויך איז דער ענין ביי אַ רב און אַ תלמיד - און אינעם ביאור פֿונעם גר"א ווײַטער וועלן די זאַכן קלאָרער ווערן.
רבינו יונה טײַטשט אַז "רש" איז לשון רישות, דאָס הייסט עניות, און דערין איז פֿאַראַן אַ גנאי פֿאַרן מענטש. פֿאַרוואָס? ווײַל די עניות ברענגט אים צו רעדן תחנונים, משפיל צו זײַן זײַן נפש פֿאַר בשר ודם און זיי מחניף צו זײַן. יראת הבריות און חנופה זענען אַ פֿאַרנידערונג פֿאַר דער נפש, און דאָס דאַרפֿן צוקומען צו יענעם איז אַ גנאי. דער בעסטער מצב איז אַז אַ מענטש דאַרף ניט צוקומען צו אַנדערע - ער דאַרף ניט ליקן קיין טעלער כּדי מ'זאָל אים וואַרפֿן אַ ביין, און דאַרף ניט שטיין ווי אַ דל וואָס בעט בײַ דער טיר.
אָבער דער פסוק פֿירט אויס: "ועשיר יענה עזות" - דיר צו זאָגן אַז אויך אין עשירות איז פֿאַראַן אַ גנאי און פֿחיתות, פֿון אַן אַנדער זײַט. דער עשירות ברענגט זײַן בעל הבית צו גאווה און עזות: ער שעמט זיך ניט, רעדט מיט חוצפה, עפֿנט אויף דאָס מויל, וואָרעם דער לייב ברומט פֿון אַ קאָרב מיט פֿלייש. און ניט בלויז דאָס, נאָר ער עקשנ'ט זיך אויף זײַנע רייד און פֿאַראַכט די רייד פֿון די וואָס דינגען זיך אויף אים, אַזוי ווי שלמה האָט געזאָגט: "חכם בעיניו איש עשיר". און דאָס איז באמת אַ חידוש: "בעל המאה הוא בעל הדעה" - וואָס פֿאַרשטייט ער און וואָס ווייסט ער? נאָר וואָס דען, ער האָט מיליאָנען. און תמיד דאַרף מען פֿרעגן: דער עשירות אין וואָס ווענדט ער זיך, אין שכל צי אין מזל? ס'איז דאָך "לא לחכמים עושר", און רוב חכמים פֿאַרמאָגן ניט קיין עשירות. נאָר דער עשיר איז זיכער אַז אויב ער האָט געלט האָט ער אויך שכל, און צו אונדזער באַדויערן - און אפֿשר צו אונדזער מזל - גייען די זאַכן ניט צוזאַמען. און רבינו יונה לייגט צו: אַפֿילו ער וועט דערקענען דעם אמת, וועט ער זיך ניט בייגן מודה צו זײַן דערין, נאָר ער וועט פֿאַרהאַרטעווען זײַן גייסט צו האַלטן בײַ זײַנס, ווײַל ער איז אַן עשיר.
קומט אויס פֿון דעם אַז סיי די גרויסע עניות איז שווער און סיי די גרויסע עשירות איז פּראָבלעמאַטיש, און דאָס איז די בקשה פֿונעם כתוב: "ראש ועושר אל תיתן לי, הטריפני לחם חוקי". איך בעט ניט דעם עק און ניט יענעם עק, נאָר דעם סטאַנדאַרט, מײַן באַשטימט ברויט; "פן אשבע וכיחשתי" - טאָמער וועט מיר זײַן צו גוט וועל איך זיך פֿאַרגרעבערן, "ופן איוורש וגנבתי" - און טאָמער וועט מיר זײַן צו שלעכט וועל איך זינדיקן. "תחנונים ידבר רש" איז ניט גוט, ווײַל ער איז מחניף יעדן איינעם און שטרעקט אויס די האַנט; "ועשיר יענה עזות" איז אויך ניט גוט. דערפֿאַר איז גוט פֿאַרן מענטש צו גיין אויפֿן מיטל-וועג.
דער הגאון מווילנא ערקלערט: "תחנונים ידבר רש" - די תפילה ווערט אָנגערופן תחנונים, און ווען אַ מענטש דאַוונט דאַרף ער זיין אין זיינע אייגענע אויגן ווי אַ רש, ווי עס שטייט געשריבן "תפילה לעני כי יעטוף". ווען ווערט אַ מענטשנס תפילה אויסגעהערט? ווען ער מאַכט זיך ווי אַן עני.
און דער הגר"א פירט ווייטער אויס און ערקלערט וואָס רש"י האָט מרמז געווען. "עשיר" איז דער וואָס איז רייך בתורה, און דער רב וואָס לערנט תורה דאַרף זיין עז, ווי חז"ל זאָגן אַז יעדער תלמיד חכם וואָס איז נישט שווער ווי אייזן איז נישט קיין תלמיד חכם. לכאורה איז דאָך האַרטקייט נישט קיין גוטע מדה, און עס וואָלט פּאַסיק געווען אַז ער זאָל זיין ווייך? נאָר די כוונה איז, אַז ער זאָל נישט זיין קיין עלאַסטישער רב, וואָס ענדערט זיין שטעלונג לויט די גיסטעס און לויט די דרוקן. ווען עס קומט אַ דרוק פון דאָ און פון דאָרט, און דער פּאָסטן שטימט נישט מיטן הלכה, ווערט דער מענטש פּלוצעם בויגזאַם. עס איז פאַראַן איינער וואָס האָט שוין געזאָגט ברבים אַ מפורש'ע הלכה, און ווען עס האָט זיך אויפגעהויבן אַ שטורעם קעגן אים, האָט ער געענטפערט: "דאָרט האָב איך אויסגעדריקט די מיינונג פון דער הלכה, אָבער איך מוז באַטאָנען אַז דאָס איז נישט מיין פערזענלעכע מיינונג". דאָס הייסט: אַזוי האָט דער רבונו של עולם געזאָגט, אָבער ערלויבט מיר, איך קריג זיך מיט אים; דאָס איז די דעת ההלכה, אָבער נישט מיין אייגענע דעה. און דאָס איז נישט דער דרך: אויב דאָס איז די הלכה, אויב דאָס איז די תורה - רירן מיר זיך דערפון נישט אָפּ כמלא נימא.
עס ווערט דערציילט אויף הרב עובדיה יוסף, אַז נאָך אין מצרים האָט ער געפּסקנט אויף אַ געוויסן שוחט אַז מען טאָר נישט עסן פון זיין שחיטה, און יענער איז געווען אַ מענטש וואָס אַלע האָבן מורא געהאַט פון אים. יענער מענטש האָט גענומען זויערס צו וואַרפן אויפן רב, און האָט געטראָפן אַן אַנדערן מענטש ביים אַרויסגיין פון בית הכנסת. שפּעטער זענען ביידע אַרויף קיין ארץ ישראל, און הרב עובדיה האָט מודיע געווען אין דער רבנות: דער דאָזיקער שוחט איז אַן עבריין, מען טאָר נישט עסן פון זיין שחיטה, ווייל ער שפּייזט נבלות וטרפות. איז יענער מענטש געקומען צו אים אַהיים און געזאָגט: אויך דאָ רודפ'סטו מיך? איך וועל דיך דערמאָרדן - און ער איז געקומען מיט אַ מעסער. האָט דער רב געעפנט זיין העמד און אים געזאָגט: טו מיט מיר וואָס דו ווילסט, אָבער קיין שוחט וועסטו נישט זיין; צו שפּייזן נבלות וטרפות, כל זמן איך לעב וועל איך דיר נישט לאָזן. דאָס איז איינער וואָס בייגט זיך נישט, וואָס מאַכט נישט קיין חשבונות וואָס מען וועט זאָגן - דאָס איז די תורה, און איך גיי מיט איר ביזן סוף, און בין גרייט אַפילו אומצוקומען פאַר איר. דאָס איז "ועשיר יענה עזות": אַן עשיר בתורה - זאָג וואָס מען דאַרף זאָגן, ברחל בתך הקטנה, און האָב פאַר קיינעם קיין מורא נישט.
נאָך אַן ערקלערונג, לויטן דרך פון רש"י: דער תלמיד איז דער וואָס דאַרף רעדן תחנונים, ווי חז"ל זאָגן אַז יעדער תלמיד וואָס זיצט פאַר זיין רבין און זיינע ליפּן טריפן נישט קיין מור - זאָלן זיי פאַרברענט ווערן. דער תלמיד וואָס זיצט פאַר זיין רבין דאַרף זיצן מיט אימה ויראה, און ער ווערט אָנגערופן "רש", ווייל אַפילו אויב ער איז אַ חכם, לגבי זיין רבין איז ער נאָך אַלץ אַ רש. און דער רבי - "ועשיר יענה עזות", ווי חז"ל זאָגן "זרוק מרה בתלמידים". ווייל אויב דער רבי וועט זיין שוואַך און נאָכגעביק, וועלן די תלמידים קריכן אויפן קאָפּ, טאַנצן אינמיטן שיעור, וואַרפן פליגערלעך, שטערן, נישט גיין צו פאַרהערן און נישט ברענגען קיין חזרות און היים-אַרבעט. דעריבער מוז דער רבי זיין תקיף, כדי צו שטעלן די תורה און די לימודים על תלם.
און נאָך אַ ביאור: "תחנונים ידבר רש" - הגם "ועשיר יענה עזות". דאָס הייסט, אַפילו אויב דער תלמיד זעט אַז זיין רבי ווייזט אים נישט קיין שיינע פּנים, זאָל ער פונדעסטוועגן רעדן תחנונים, כדי מקבל צו זיין פון זיין רבין און משיג זיין פון אים תורה, אַפילו ווען דער רבי כעסת זיך אויף אים. און ווי די גמרא דרש'נט אין מסכת ברכות אויפן פּסוק "מיץ אף יוציא דם" - יעדער תלמיד וואָס זיין רבי כעסת זיך אויף אים דאָס ערשטע מאָל און ער שווייגט, איז זוכה צו פאַרגליכן און מבחין זיין צווישן דם טמא און דם טהור; "ומיץ אפים יוציא ריב" - יעדער תלמיד וואָס זיין רבי כעסת זיך אויף אים דאָס ערשטע מאָל און דאָס צווייטע מאָל און ער שווייגט, איז זוכה צו מבחין זיין צווישן דיני ממונות און דיני נפשות, און רש"י פירשט אַז דיני ממונות זענען זייער טיף. זעסטו דאָך, אַז אַפילו דער רבי האָט אָנגעשריגן אויף אים, זאָל ער זיך נישט ברעכן. עס איז פאַראַן איינער וואָס זאָגט: דער רבי האָט אַזוי גערעדט צו מיר, איך בין געוואָרן באַליידיקט, און איך בין אַוועקגעגאַנגען - און דער איז נישט מצליח געווען. אָבער דער וואָס איז מתמיד געווען און האָט אַראָפּגעלאָזט אביסל די נאָז, איז זוכה צו ווערן אַ מורה הוראה; פּלוצעם זעט ער אַז ער הייבט אָן צו פאַרשטיין, הייבט אָן צו כאַפּן וועלכע שאלות מען דאַרף פרעגן און וועלכע נישט, און דאַן באַקומט ער אַ טיפע הבנה אין דער תורה.
דער רלב"ג ערקלערט אַז דער רש זוכט לעבן און פרנסה, און דעריבער רעדט ער תחנונים, און דאַן נישט נאָר וואָס ער פאַראורזאַכט נישט קיין קריגערייען, נאָר ער באַרויִקט נאָך דעם קריג. און דאָס איז אַ מציאות: ווען עס איז פאַראַן אַ גערידער און מענטשן שרייען, און דער מענטש ענטפערט מיט דרך ארץ, מיט כבוד און מיט רואיגקייט פון נפש - איז ער מצליח צו באַרויִקן דעם גאַנצן אַרום. און ווען נישט, ווערט אַ גאַנצע אַנדרלמוסיא: דו ענטפערסט, און יענער ענטפערט דיר צוריק, און די מהומה ווערט נאָר גרעסער.
מען דערציילט אַ מעשה וואָס יאיר וולדר האָט געשריבן, וועגן אַ פרוי וואָס איז געווען אין אַ סופּערמאַרקעט מיט איר טאָכטער. לעבן דער אָפּטיילונג פון די געפרוירענע זאַכן האָט דאָס מיידל אָנגעהויבן שרייען: מאַמע, איך וויל אַן אייזקרעם! און מען האָט געהערט ווי זי זאָגט: רחלי, נאָך צוואַנציק מינוט קומען מיר אָן אַהיים, מיר וועלן זיך אַוועקזעצן, עסן, און זיך באַרויִקן. זיי זענען ווייטער געגאַנגען, פאַרביי די זיסוואַרג, און דאָס מיידל האָט זיך שוין געלייגט אויף דער ערד און אָנגעהויבן קוויטשען אַז זי רירט זיך נישט פון אָרט. און מען האָט איר ווידער געהערט: רחלי, נאָך אַ פערטל שעה קומען מיר אָן אַהיים, מיר וועלן עסן, טרינקען, זיך באַרויִקן, מען דאַרף זיך נישט דערשרעקן און מען דאַרף נישט מאַכן קיין ראַש. ווען זיי זענען אַרויס פונעם סופּערמאַרקעט, האָט זיך געווענדט צו איר אַן אַנדער פרוי און געזאָגט: איך שעץ אייך זייער, מיט וואָס פאַראַ געדולד און אריכות רוח איר פירט זיך אויף מיט אייער רחלי'ן. האָט זי איר געענטפערט: רחלי איז נישט מיין טאָכטער - רחלי בין איך אַליין. אַ מענטש ווערט אָנגעשפּאַנט און פאַלט אַריין אין דרוק, און דאָס קינד מאַכט אַ רודער און פאַרדרייט דעם קאָפּ, און ער האַלט שוין ביים אויספּלאַצן - און דאַן רעדט ער צו זיך אַליין: באַרויִק זיך, נאָך אַ ביסל קומען מיר אָן אַהיים, נאָך אַ ביסל וועלן מיר טרינקען אַ גלאָז קאַווע, נאָך אַ ביסל וועלן מיר זיך אויסרוען, די דאָזיקע מעשה ענדיקט זיך שוין. קודם כל דאַרף אַ מענטש רעדן צו זיך אַליין ווערטער פון באַרויִקונג, און דאַן וועט אויך זיין באַציִונג צו אַנדערע זיין רואיק.
און דאָס איז דער רש: "תחנונים ידבר רש" - ער קומט נישט אָן צו קיין מריבה, ער באַרויִקט דעם קריג און נעמט אַוועק דעם כעס פון זיך. אָבער דער עשיר, וואָס זיין רייכטום איז זיין פעסטונג, איז זיכער מיט זיך און רעדט מיט עזות און חוצפה, און די דאָזיקע אויפפירונג ברענגט אים שונאים, מאַכט אַז מען זאָל רעדן אויף אים רכילות און אַז קיינער זאָל זיך נישט וועלן חבר'ן מיט אים. אָבער דער וואָס רעדט תחנונים - מערן זיך זיינע אוהבים.
דער מלבי"ם טייטשט א חידוש'דיגן פשט: "יענה" איז נישט קיין לשון פון עינוי (פייניגן), נאר א לשון פון הכנעה, אזוי ווי "והכסף יענה את הכל" - אז דאס געלט וועט אלעס מכניע זיין. און לויט דעם: "תחנונים ידבר רש" - ווען דער ארעמאן רעדט מיט תחנונים, דעמאלט "ועשיר יענה עזות", וועט דער עושר מכניע זיין די עזות וואס אין אים. דער עושר האט געוואלט רעדן מיט עזות און חוצפה, און וויפיל מאל זעט מען א מענטש וואס ברויזט און שטורעמט, און מען זאגט אים עטליכע רואיגע ווערטער און מען בארואיגט אים, און פלוצלונג גייט ארויס דער גאנצער לופט. דורך דעם וואס "תחנונים ידבר רש", טוט דער עושר מכניע זיין זיין עזות.
עס ווערט דערציילט אויפן גרי"ז מבריסק, אז עניים פלעגן כסדר קומען צו אים בעטן צדקה, ווייל ער האט געהאט גרויסע חששות: ער האט אלעמאל מורא געהאט אז אויב איינער שטרעקט אויס א האנט און מען גיט אים נישט, איז מען עובר אויף "לא תקפוץ את ידך" און אויף "לא תעלים את עיניך" - און פאר יעדן וואס איז געקומען פלעגט ער געבן. און די עניים, וויסנדיג דאס, פלעגן מאכן ביי אים אין שול צוויי סיבובים, און אויך דאס צווייטע מאל פלעגט ער זיי נישט צוריקווייזן. איינמאל איז ער געגאנגען מיטן רב פון כארקאוו, און עס איז צוגעקומען א איד און געבעטן געלט, אבער דער רב האט זיך פארקוקט און ווייטער געגאנגען. יענער איז אים נאכגעלאפן און נאכאמאל געבעטן, און דער רב האט זיך ווידער פארקוקט און אים גארנישט געגעבן. האט אים דער כארקאווער רב, וואס האט געקענט זיינע חששות, געפרעגט: האט דען דער רב נישט קיין מורא פון "לא תקפוץ"? האט ער אים געענטפערט: ער איז נישט קיין עני. האט ער געפרעגט: און פון וואו ווייסט דאס דער רב, מיט רוח הקודש? האט ער אים געזאגט: שלמה המלך זאגט "תחנונים ידבר רש ועשיר יענה עזות" - ווער עס רעדט מיט עזות, איז א סימן אז ער איז נישט קיין עני.
און מען מוז דאס מסייג זיין: די דברים זענען געווען ריכטיג פארן דור פונעם בריסקער רב. אבער אין אונזער דור, וואס עס איז אראפגעקומען א חוצפה אויף דער וועלט און "חוצפא יסגא", קען מען זען א מענטש וואס פארמאגט גארנישט - אן עני בדעת, אן עני בתורה, אן עני בממון, אן עני אין יעדער זאך - און ער רעדט מיט דער גרעסטער חוצפה כאילו ער וואלט געווען דער גרעסטער מיליאנער אויף דער וועלט. אויך דאס האט זיך געטוישט אינעם לעצטן דור: אפילו עניים זענען געווארן עזי פנים. און דער אריז"ל הקדוש האט געזאגט, אז די עזי פנים אינעם דור זענען אינעם פריערדיגן גלגול געווען טמא'נע בעלי חיים, דערפאר זאלסטו זיך נישט וואונדערן ווען דו זעסט א מענטש זיך אויפפירן ווי א ראטוויילער. און אזוי שטייט אויך "והכלבים עזי נפש" - עזות איז א בחינה פון א בעל חי. עכ"פ, אין יענע צייטן איז לכל הפחות ביי די עניים נישט געווען קיין עזות פנים.
אִישׁ רֵעִים לְהִתְרֹעֵעַ, וְיֵשׁ אֹהֵב דָּבֵק מֵאָח׃ (כד) - א מענטש קויפט זיך פריינד זיך מיט זיי צו באפריינדן, און עס איז פאראן אן אוהב וואס קלעבט זיך מער ווי א ברודער.
פשוט פשט: אויב א מענטש קויפט זיך חברים, וועט נאך קומען א טאג וואס ער וועט זיי דארפן און ער וועט זיך דארפן חבר'ן מיט זיי. "ויש אוהב דבק מאח" - עס איז פאראן אן אוהב וואס איז דיר מער וויכטיג און קלעבט זיך צו דיר מער ווי א ברודער. און דערפאר וויל שלמה לערנען אז א מענטש זאל זיך זוכן גוטע פריינד, ווייל עס קען זיין אז יענער אוהב וועט זיין צוגעקלעבט צו אים, וועט אים צוניץ קומען און וועט אים העלפן מער ווי זיין אייגענער ברודער.
דער אבן עזרא ערקלערט: א מענטש האט ליב פריינד כדי זיי זאלן זיין מיט אים און זיך באחבר'ן מיט אים. דאס הייסט, א מענטש האט ליב חברים לטובת זיך. מיט פשוט'ע ווערטער: א פישער האט ליב פיש - נישט צוליב א באזונדערער ליבשאפט צו זיי, נאר ווייל ער עסט זיי. און ווען א מענטש "האט ליב" א פרוי, איז דאס נישט אלעמאל צוליב א שטארקן רצון צו געבן פאר איר, נאר ווייל עס איז אים גוט מיט איר. קומט דאך אויס אז די דאזיגע ליבע איז גארנישט מער ווי אן אינטערעס. ער האט זיי נישט באמת ליב, נאר ער האט ליב זיך אליין, און זיין אייגענע זעלבסט-ליבע קומט לידי ביטוי דורך פארמערן חברים - דער חבר איז פאר אים א מיטל פון הנאה, דורך וועלכן עס איז אים מער געשמאק.
און דאס איז נישט דער דרך לויט דער תורה. פאר א חתן און כלה זאגט מען "שמח תשמח רעים האהובים" - און נישט "האוהבים". און רבי חיים מוואלאזשין ערקלערט אין "רוח חיים" אויף פרקי אבות, ביי איינע פון די מ"ח דברים שהתורה נקנית בהם, "נקרא רע, נקרא אהוב": פארוואס שטייט "נקרא אהוב" און נישט "נקרא אוהב"? ווייל מער וויפיל א מענטש דארף אריינברענגען אין זיין הארץ אהבת השם, און מער וויפיל ער דארף שטרעבן ליב צו האבן דעם אויבערשטן, דארף ער שטרעבן אז ער זאל זיין באליבט ביים הקדוש ברוך הוא. הלוואי זאלסטו קענען זינגען "אשריך, הקדוש ברוך הוא האט דיך ליב" - דאס איז די שאיפה. "ואתה ברחמיך הרבים תחפוץ בנו ותרצנו", און דער מסילת ישרים זאגט אז דאס איז דער שפיץ פון דער שאיפה פון צדיקים, אז זייער רצון זאל ארויפגיין פארן אויבערשטן און ער זאל זיי באגערן. און דאס איז וואס מען זאגט פארן חתן און דער כלה: יעדער פון זיי זאל זען וויאזוי צו מאכן זיך באליבט פאר יענעם. נישט וויפיל איך האב איר ליב אדער וויפיל זי האט מיר ליב - וואס דאס מיינט נאך גארנישט, נאר וואס יעדער וויל פונעם צווייטן און וואס ער זוכט צו פארדינען. נאר: וואס וועל איך משתדל זיין צו טון כדי איך זאל זיין באליבט ביי איר, און וואס וועט זי משתדל זיין צו טון כדי זי זאל זיין באליבט ביי מיר. דאס איז "רעים האהובים", און נישט האוהבים.
רבינו יונה ערקלערט אז "להתרועע" איז נישט מלשון רעות און חברותא, נאר מלשון זיך בארימען און לויבן, אזוי ווי "עלי פלשת התרועעי" - בארים זיך. "איש רעים להתפאר": ווער עס פארמאגט פיל פריינט, דורך דער ריבוי פון חברים קומט ער צו לויב און תפארת און זיין כבוד מערט זיך, ער שרעקט זיך נישט פון די מענטשן, און ער קומט נישט אן צו קיין משבר אדער ארימקייט, ווייל ס'איז פאראן ווער עס זאל אים אונטערשטיצן און ס'איז שטענדיג דא ווער עס זאל אים העלפן.
און "יש אוהב דבק מאח" - אויסער דעם כבוד וואס קומט פון די חברים און אוהבים, איז אויך דא אין דעם א תועלת: עס קען זיין אז יענער מענטש, וואס איז נישט דיין אייגענער ברודער נאר דו האסט מיט אים א גרויסע ידידות, וועט דיר העלפן און וועט זיך צוקלעפן צו דיר נאך מער ווי א ברודער. און פון דעם קען מען זען וויפיל חשיבות ס'איז דא אין קונה זיין פריינט, וואס דאס איז א תהילה און תפארת פארן מענטש, און וואס מער פריינט ער פארמאגט, אלץ בעסער איז פאר אים.
דער ווילנער גאון טייטשט אויפן פארקערטן אופן: "להתרועע" איז א לשון פון צוברעכן, אזוי ווי "רֹעָה הִתְרֹעֲעָה הָאָרֶץ", און ווי "תְּרֹעֵם בְּשֵׁבֶט בַּרְזֶל" - דו וועסט זיי צוברעכן און שוואך מאכן. און חז"ל זאגן: אל ירבה אדם רעים בתוך ביתו, א מענטש זאל נישט מערן צופיל פריינט אין זיין שטוב. און לויטן גר"א קומט דער פסוק צו זאגן פונקט פארקערט: מיינט נישט אז א ריבוי פון חברים וועט דיר טון גוטס - אסאך מאל ברענגט עס בלויז שאדן.
און מיר האבן שוין אמאל באמערקט אז דאס ווארט "רֵעַ" איז זייער אינטערעסאנט, ווייל עס פארמאגט סיי א פאזיטיוון באדייט און סיי א נעגאטיוון באדייט. "זה דודי וזה רעי", "רעים האהובים" - א פאזיטיווער באדייט, א חבר און ידיד; און "רעַ" איז אויך א לשון פון שבירה, צוברעכן. לכאורה זענען דאס צוויי פארקערטע זאכן, און וויאזוי שטימט עס צוזאמען? דער ענטפער איז, אז כדי צו האבן אן אמת'ן חבר, מוז מען צוברעכן די חברותא וואס מען האט מיט די אנדערע חברים. אויב א מענטש וויל א גוטן קשר מיט זיין ווייב, קען ער נישט ווייטער אנגיין מיט די חבר'ה פונקט ווי פריער און דאך זאל דער קשר מיט זיין ווייב בלייבן שטארק; ווען מען וויל א שטארקן קשר מיט עמעצן, קומט דאס מוכרח'דיג אויפן חשבון פון עפעס אנדערש. "על כן יעזוב איש את אביו ואת אמו ודבק באשתו" - מען קען נישט זיין אינגאנצן צוגעקלעבט סיי דא און סיי דארט. נישט אז מען זאל זיך צעקריגן מיט זיי אדער אינגאנצן אפטיילן פון זיי, נאר אז מען קען נישט בלייבן אויף דער זעלבער מדרגה פון נאנטקייט מיט די אנדערע ווען מען וויל איינקויפן א שטארקע נאנטקייט מיט איינעם. ס'איז אוממעגליך צו זיין א גוטער חבר פאר יעדן איינעם און צוגעקלעבט גוט צו אלעמען.
און דער גר"א פירט אויס: עס איז פאראן אן אוהב וואס געפינט זיך נישט נאנט צו אים, נאר דארט וואו ער געפינט זיך האט ער אים ליב - און הגם ער איז ווייט פון מיר, איז ער צוגעקלעבט צו מיר מער ווי א ברודער. אזוי ווי עס שטייט "ותדבק נפש יהונתן בדוד", און יהונתן איז נישט געווען נאנט צו דוד, זיי זענען געווען ווייט איינער פונעם צווייטן, און דאך איז זיין נפש געווען צוגעקלעבט צו אים. עס איז דא אן אוהב וואס פיזיש איז ער ווייט פון דיר, אבער זיין נפש איז צוגעקלעבט צו דיר מער ווי א ברודער. און פארוואס? ווייל די ליבע פון ברידער, זאגט דער גר"א, קומט מצד דעם וואס זיי זענען ארויסגעקומען פון איין ארט, פון איין טראכט, און זענען אויפגעוואקסן אין איין שטוב - און יעצט זענען זיי צעטיילט. אבער דער אוהב איז צוגעקלעבט אין זיין הארץ שטענדיג, און דער נפשי'דיגער קשר צו אים בלייבט א גאנצע צייט.
און מיט מער טיפקייט זאגט דער גר"א: מיר האבן דאך געלערנט אז א מענטש פארמאגט דריי גוטע פריינט. דער ערשטער - זיין געלט; דער צווייטער - זיינע קרובים; דער דריטער - די מצוות און מעשים טובים וואס ער האט געטון. און דאס געלט איז דער ערשטער חבר, ווייל אפילו מיט זיין אייגן ווייב גייט א מענטש נישט אזוי צוגעקלעבט ווי זיין געלט איז צוגעקלעבט ביי אים אין קעשענע. און דאס איז וואס שטייט "איש רעים" - וויפיל איז מיעוט רבים? צוויי. דאס הייסט, אז פון די דריי חברים לויפט ער בלויז נאך צוויי חברים, און איר פארשטייט שוין אז עס רעדט זיך נישט פון תורה ומצוות, נאר פונעם געלט און פון די קרובים. אזא מענטש "יתרועע" - וועט צובראכן ווערן. און פארוואס? ווייל סוף כל סוף וואס וועלן זיי אים העלפן אין קבר, וואס וועלן זיי אים העלפן נאך די הונדערט און צוואנציג יאר? "והלך לפניך צדקך" - דאס איז וואס וועט באגלייטן דעם מענטש באמת, ווייל מען באגלייט נישט דעם מענטש נישט מיט קיין זילבער און נישט מיט קיין גאלד און נישט מיט קיין גוטע שטיינער און פערל, נאר מיט תורה און מעשים טובים. און אפילו ווען ער ווערט חלילה קראנק און ליגט אויפן קראנקנבעט, וועלן זיי אים נישט ראטעווען; ווי שטארק זיי זאלן אים ליב האבן און ווי שטארק זיי זאלן גלוסטן זיין לעבן, וועט עס אים גארנישט העלפן. נאר אויב ער האט זכויות - זיי קענען אים ראטעווען, "וצדקה תציל ממות". אבער דער וואס פארמאגט בלויז צוויי חברים, געלט און קרובים, האבן זיי נישט קיין כח אים צו ראטעווען.
"ויש אוהב דבק מאח" - ווער איז יענער אוהב וואס איז מיר נישט נאנט און איז אפילו ווייט פון מיר, און דאך איז ער צוגעקלעבט צו מיר מער ווי א ברודער און וועט מיך שטענדיג ראטעווען? די תורה, די מצוות און די מעשים טובים. דאס איז דער דריטער חבר, און ער איז דער אמת'ער אוהב. ווייל די קרובים האבן דיך נישט בהכרח ליב: ס'קען זיין אז זיי ערווארטן עפעס פון דיר, ס'קען זיין אז זיי בויען אויף דעם וואס דו וועסט זיי איבערלאזן, און נאך פארשידענע סיבות פארוואס זיי דרייען זיך נאנט צו דיר. אבער ווער איז באמת נאנט צו מיר? דער וואס זוכט בלויז מיין טובה - די תורה, די מצוות און די מעשים טובים, וואס זיי זענען דאס וואס בלייבט מיר אויף אייביג. און דערפאר ווען די תורה רופט מיך עוסק צו זיין אין איר און צו קומען אין בית המדרש, איז זי דער אמת'ער אוהב - פיל מער ווי דער רוף אריבערצוספרינגען צו א חתונה אדער א באזוך ביי עמעצן וואס מען איז שוין לאנג נישט געווען ביי אים. ווער איז דער אמת'ער אוהב? דער וואס זארגט פאר מיר אויף אייביג. און מען זאגט נישט אינגאנצן אפצולאזן דאס אדער יענץ, ווייל אין לעבן זענען דא פארשידענע מצבים וואס מען דארף וויסן וויאזוי זיך אומצוגיין מיט זיי, און אמאל דארף מען סיי פון דעם און סיי פון יענעם; אבער זיכער דארף מען זען וואס איז דער ריכטיגער וועג, אז מען זאל זיך נישט נאכשלעפן נאך זיינע חברים און גוטע פריינט אדער נאך זיין געלט און דערביי פארלירן זיין עולם הזה און עולם הבא. "בהתהלכך תנחה אותך" - זי איז צוגעקלעבט צו אים אויף דער וועלט און אויף יענער וועלט.
דער מלבי"ם ברענגט וואס די חוקרים האבן געזאגט, דאס הייסט די אנשי הפילוסופיה והחכמה: ווער עס קויפט זיך איין אסאך אוהבים, האט אפילו איינעם נישט. ווייל די אהבה איז אן איינציגע זאך, און וואס מער זי ווערט פארמערט - ווערט זי בטל און צעטיילט.
און מיר האבן שוין געברענגט דעם משל וועגן דעם פאטער, וועמענס זון האט זיך שטענדיג געדרייט מיט פריינט, און פלעגט דערציילן איבער חברים און אוהבים. האט אים דער פאטער געפרעגט: וויפיל חברים האסטו? האט ער געענטפערט: בערך דרייסיג. האט ער געפרעגט: עכטע חברים? האט ער געזאגט: אמת'ע מיט הארץ און נפש. האט ער אים געזאגט: עס וואונדערט מיר זייער וואס דו זאגסט, איך האב בלויז א האלבן חבר. א האלבער - און דו האסט צענדליגער? לאמיר דאס אויספרובירן. דער פאטער האט געשאכטן א שעפסל, גענומען דעם קאפ, אים אריינגעלייגט אין א זאק, און געזאגט פאר זיין זון: נעם דאס, און לויף אנטלויפן, און זאג דיינע חברים אז דו האסט געהרג'עט א מענטש, און זיין קאפ געפינט זיך דא אינעם זאק, און בעט זיי זאלן דיך באהאלטן, און דעמאלט וועסטו זען. די גאנצע נאכט איז דער זון ארומגעגאנגען פון איין חבר צום צווייטן און פון איין גוטן פריינט צום אנדערן: דער קען נישט, זיינע עלטערן לאזן נישט; יענער האט יעצט נישט קיין מעגליכקייט; דער דריטער לערנט זיך אויף אן אדוואקאט און וויל זיך נישט פארמישן טאמער וועט מען אים אוועקנעמען זיין רשיון. דער זון איז צוריקגעקומען אהיים מיט א מפח נפש. האט זיין פאטער צו אים געזאגט: גיי יעצט צו מיין האלבן חבר, זאג אים אז דו ביסט דער זון פון פלוני, און וועסט זען צי ער וועט דיר העלפן. ער איז אהינגעגאנגען, און תיכף ומיד: אה, דער זון פון פלוני! זיכער, וואס איז די שאלה, קום אריין! ער האט זיך אפגעגעבן מיט אים, אים בארואיגט, אים אנגעטרונקען, אים אנגעגרייט א בעט, אים באהאלטן און אים געזאגט: דו האסט גארנישט וואס צו זארגן, כל זמן דו ביסט ביי מיר קענסטו זיין רואיג. דער זון איז צוריקגעקומען אהיים און האט איבערגעלאזט יענע חברה, ווען ער האט פארשטאנען אז ווער עס האט אסאך - האט גארנישט.
און די זאך איז אויך פארשטענדליך מיט'ן פשוט'ן שכל: קען דען א מענטש זיין חתונה געהאט מיט פיל פרויען און ליב האבן אלע פון זיי? דא זענען נישטא קיין חכמות, דאס איז נישט שייך. אויב ער וועט זיין פארהייראט צו איין פרוי - איז דא א שאנס אז ער וועט איר ליב האבן און זיין זייער צוגעבונדן צו איר; אבער אז ער זאל האבן פינף פרויען און זיין שטארק צוגעבונדן צו אלעמען - אזא זאך עקזיסטירט נישט. אן אמת'ער קשר איז צו איינעם, און עס איז נישט מעגליך צו זיין באמת צוגעבונדן צו עטליכע, ווייל וואס מער די אהבה פארמערט זיך - ווערט זי בטל און צעטיילט.
און נאך א לשון-יסוד פונעם מלבי"ם, וואס מיר האבן שוין געזען עטליכע מאל: דער בניין התפעל ווייזט שטענדיג אויף א פעולה וואס איז מדומה, נישט אויף דער אמת'ער. "יש מתעשר ואין כל" - מתעשר, כאילו ער ווערט אן עושר; "ויש מתרושש והון רב" - כאילו ער ווערט אן ארימאן. אזוי אויך דא "איש רעים להתרועע" - התפעל, כאילו ער האט רעים, כביכול דיינע חברים, אבער נישט באמת.
עס זענען פאראן חברים "אויף א באטעריע": ער איז דיין חבר און אלעס איז גוט און שיין, און פלוצלונג ווען דו דארפסט אים שטעלט זיך ארויס אז די באטעריע איז אויסגעגאנגען, און דאס נעקסטע מאל איז נישטא, עס ארבעט נישט, נאר בלויז ווען ער דארף דיך. און איין עלעקטריקער האט דאס אמאל מגדיר געווען אנדערש: דאס איז א חבר "אויף א דיאדע". די דיאדע פירט נאר אין איין ריכטונג, און לאזט נישט דורך אין ביידע ריכטונגען. אזוי אויך יענער חבר - נאר צו נעמען פון דיר. דו דארפסט עפעס פון אים? פלוצלונג קען ער נישט, ער האט נישט קיין צייט, ער איז אנגעשפאנט, פונקט יעצט האט ער געגעבן א הלוואה פאר יענעם, פונקט יעצט האט מען אים אנגעקלונגען פון דער באנק - און דו טרעפסט אים קיינמאל נישט. און דאס איז "להתרועע": דו רעדסט זיך איין אז דו האסט רעים, דאס איז א מדומה'דיגער חבר און נישט קיין עכטער חבר. אבער "ויש אוהב" - נישט קיין סך רעים נאר איינער, אן אוהב - און ער איז "דבק מאח", ער איז צוגעבונדן צו דיר מער פון דער ליבע פון ברידער. פארוואס? ווייל ער איז אן אוהב, און ער איז איינער. אבער אויב דו האסט אסאך רעים - האסטו גארנישט.
די צוויי פסוקים לערנען אויף דער זעלבער נקודה פון צוויי זייטן. "תחנונים ידבר רש ועשיר יענה עזות" - סיי אין עניות איז פאראן א גנאי, ווייל זי ברענגט צו חנופה און צו דארפן אנקומען צו בריות, און סיי אין עשירות איז פאראן א חסרון, ווייל זי ברענגט צו גאווה, צו עזות און צו נישט וועלן מודה זיין אויפ'ן אמת; און דעריבער האט דער פסוק געבעטן דעם מיטעלן וועג, "הטריפני לחם חוקי". און אויף א טיפערן אופן: ביים דאווענען זאל א מענטש זיין ווי א רש, און אין תורה זאל ער זיין אן עושר הארט ווי אייזן וואס גיט זיך נישט נאך; דער תלמיד זאל רעדן תחנונים אפילו ווען זיין רבי שרייט אויף אים, און דער רבי זאל ווארפן מרה כדי צו שטעלן דעם לימוד אויפ'ן ריכטיגן פלאץ; און דורך דרכים פון בארואיגן שליכטעט א מענטש א קריגעריי און אונטערווארפט די עזות פון יענעם. און "איש רעים להתרועע ויש אוהב דבק מאח" - אסאך רעים איז לרוב א מדומה'דיגע חבר'שאפט, ווייל וואס מער די אהבה פארמערט זיך ווערט זי בטל און צעטיילט, בעת וואס דער איינציגער אוהב קלעבט זיך צום מענטש אפילו פון דער ווייטנס; און דער אמת'ער אוהב וואס פארלאזט נישט דעם מענטש נישט אין קרענק און נישט אין קבר, איז נישט דאס געלט און נישט די קרובים, נאר די תורה, די מצוות און די מעשים טובים, ווי עס שטייט "בהתהלכך תנחה אותך".