פתיחה
אין דעם טייל פונעם קאפיטל שטעלן מיר זיך אפ אויף צוויי ענינים וואס דאס גאנצע לעבן פונעם מענטש איז אנגעהאנגען אין זיי: דער כוח הדיבור און דער כוח הבינה פון איין זייט, און דאס געפינען אן אשה טובה פון דער צווייטער זייט. שלמה המלך לערנט אונז אויס אז די לשון איז א כלי וואס מען קען ארויסנעמען דערפון חיי נצח און מען קען חלילה ברענגען דורך דעם טויט, און אז דער אבסאלוטער גוטס וואס א מענטש געפינט אין זיין וועלט איז נישט דער עשירות און נישט דער כבוד, נאר אן אשה טובה. לאמיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים.
מפרי פי איש - חכמה, דעת און בינה
מִפְּרִי פִי־אִישׁ תִּשְׂבַּע בִּטְנוֹ תְּבוּאַת שְׂפָתָיו יִשְׂבָּע׃ - פון דער פרוכט פון דעם מענטשנס מויל וועט זיין בויך זאט ווערן, פון דעם ערטראג פון זיינע ליפן וועט ער זיך זעטיגן.
מָוֶת וְחַיִּים בְּיַד־לָשׁוֹן וְאֹהֲבֶיהָ יֹאכַל פִּרְיָהּ׃ - טויט און לעבן זענען אין דער האנט פונעם לשון, און די וואס האבן עס ליב וועלן עסן זיין פרוכט.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער "לשון" דא מיינט בינה - דורכצוקנעטן די זאכן, זיך מתבונן זיין אין זיי און פארטיפן זיך אין זיי. מיט פשוטע ווערטער: דורך בינה און התבוננות קומט מען צום אויספיר פון אמונה. און דעריבער "מות וחיים ביד לשון": אויב א מענטש וועט זיך נישט מתבונן זיין ווי עס באדארף צו זיין, קען ער חלילה אנקומען צו כפירה, וואס איר סוף איז מיתה נצחית. און אויב ער טוט די זאכן ריכטיג - חיים, וועט ער קויפן פאר זיך חיי נצח. ווער עס גייט אויף א פארדרייטן וועג, לייקנט די מציאות השם און לייקנט שכר ועונש, חס ושלום "יאכל פריה" - ער וועט עסן די שלעכטע פרוכט. און ווער עס גלייבט אין דעם אויבערשטן - וועט עסן איר גוטע פרוכט.
און פון דא שטעלט דער מלבי"ם אוועק א וואונדערבארן דקדוק. אינעם פריערדיגן פסוק, וואס רעדט פון חכמה און דעת - "פי" איז די חכמה און "שפתיו" איז די דעת - שטייט א לשון פון זעטיגונג: "תִּשְׂבַּע בִּטְנוֹ", "תְּבוּאַת שְׂפָתָיו יִשְׂבָּע". ווידער דא, ביים לשון וואס דאס איז בינה, שטייט נישט אז ער וועט זאט ווערן, נאר "יֹאכַל פִּרְיָהּ". וואס איז דער חילוק? חכמה איז באגרענעצט - וואס מען האט דיר איבערגעגעבן, דאס איז וואס עס איז דא. דעת מיינט אז מען איז אנגעקומען אין דער חכמה צו א גאר הויכע מדרגה פון השגה, מען האט זיך פארטיפט און עס פארשטאנען ווי עס באדארף צו זיין. אבער פאר בינה איז גארנישט פאראן קיין גבול, ווייל איר גאנצער ענין איז דאך צו פארשטיין דבר מתוך דבר. דעריבער קען מען נישט זאגן ביי בינה "תשבע", ווייל מען פארטיפט זיך אין די זאכן און מען געפינט דערין נאך א פשט, און נאך א פארשטאנד, און נאך א טיפקייט.
דאס איז בינה: זיך פארטיפן אין די זאכן און פארשטיין דבר מתוך דבר, צו געפינען נאך עפעס, נאך א חידוש. צו לערנען א סוגיא וואס מען האט שוין געלערנט אסאך מאל, און פרובירן צו געפינען דערין א נייעם מהלך, א נייעם פארשטאנד, נאך א מעגליכקייט - און ווי וואונדערבאר איז דאס, ווען מען שעפט ארויס פון די טיפענישן נאך בריליאנטן. אויף דעם איז געזאגט געווארן "ואוהביה יאכל פריה": ער וועט עסן און עסן און עסן און וועט נישט זאט ווערן, ווייל דאס איז נישט קיין חכמה און נישט קיין דעת נאר בינה, און ביי בינה וואס מער מען לערנט און וואס מער מען טראכט אריין, אלס מער מסקנות נעמט מען ארויס דערפון.
די תורה איז נישט באגרענעצט
און ווען מען טראכט אריין וועט מען זען אז עס מוז אזוי זיין. ווען א מענטש א בשר ודם שרייבט עפעס, איז וואס ער האט געשריבן לויט זיין חכמה און לויט זיין באגרענעצונג. הגם דער רמב"ם שרייבט בפירוש אז מען זאל נישט ליינען זיינע ווערטער אויבערפלעכליך, נאר זיך גוט פארטיפן און אסאך מתבונן זיין אין זיי, ווייל ער האט געשריבן די זאכן בקיצור און ער האט געמיינט אריינצונעמען דערין אסאך ענינים - און טאקע איינער פון די ספרים וואס האט דאס מערסטע מפרשים וואס געפינען טיפקייטן אין זיינע ווערטער איז דער רמב"ם, און אזוי אויך רש"י און אלע קדמונים. אבער דאך, איז דאס א בשר ודם.
מען דערציילט, להבדיל, אז מען פלעגט אמאל פירן אן "עונג שבת" ביי די אנשי הרוח: זיי פלעגן זיך צונויפקומען, פארלייענען לידער און רעדן פון מושכלות - און שוין פון דעם קען מען זען די ירידת הדורות ביים אלגעמיינעם עולם, אז אמאל זענען געווען געבילדעטע מענטשן וואס האבן הנאה געהאט צו קומען הערן פאעזיע, און היינט וואס אינטערעסירט דעם עולם זענען די הבלים פון סעריעס, ריאליטי און שפילן. מענטשן זענען געווארן פלאך. עכ"פ, ביי איינעם פון יענע צוזאמענקומען איז איינער אויפגעשטאנען און מסביר געווען אז נחמן ביאליק האט געשריבן אזוי און אזוי, אבער לויט זיין מיינונג האט ער געמיינט אזא און אזא טיפקייט. און ביאליק אליין איז דארט געזעסן, און האט אים באמערקט: וואס זאגסטו? איך האב נישט געוואוסט, צו דעם אלעם האב איך געמיינט? אזוי איז ביי א בשר ודם, אז וואס ער האט געשריבן איז לויט זיין באגרענעצונג.
אבער דער בורא עולם - איז ער דען באגרענעצט? זיכער נישט. און אויב אזוי איז די תורה נישט באגרענעצט. אלעס וואס מען פארטיפט זיך און מען טראכט אריין - אלעס איז אריינגענומען אין איר. כל מה שתלמיד ותיק עתיד לחדש, איז אויך אריינגערעכנט אין דעם וואס דער אויבערשטער האט געזאגט. און אויב מען וועט פרעגן: האט דען דער אויבערשטער אויך צו דעם געמיינט? טייערער איד, דער אויבערשטער איז נישט באגרענעצט, און אזוי ווי ער איז נישט באגרענעצט ווייסט ער דאך אויך וואס דו גייסט זאגן אין דער צוקונפט. און דעם מאמענט וואס דו האסט געזאגט א דבר אמת - פון וואו האסטו דאס געברענגט? דו האסט דאס געברענגט פון דעם שורש פון דיין נשמה, פונעם מקור העליון. קומט אויס אז די גאנצע בינה איז תורה, ווייל איר גאנצער ענין איז התבוננות טיף אינעווייניג אין די ווערטער, און ארויסנעמען נאך א חידוש און נאך א פארשטאנד און נאך א טיפקייט. און פון דעם ווערט מען קיינמאל נישט זאט - ער וועט עסן און עסן און עסן, און קיינמאל נישט זאט ווערן.
רש"י און רבנו יונה: ווער עס האט ליב צו רעדן
רש"י טייטשט "ואוהביה יאכל פריה" - ווער עס האט ליב זיין צונג און געוואוינט זיך צו צו רעדן אין תורה, עסט איר שכר אויף דער וועלט. לויט רש"י רעדט מען דא וועגן עולם הזה: ווער עס וועט מתמיד זיין אין תורה און דערגרייכן א מדרגה אין תורה, וועט שוין דא באקומען זיין שכר, העכער דעם וואס עס איז אים פארזיכערט לעולם הבא.
רבנו יונה טייטשט: ווער עס האט ליב די צונג, דאס הייסט א מענטש וואס וויל שטענדיג רעדן - זאל ער זיך משתדל זיין שטענדיג צו רעדן אין זאכן וואס ער וועט האבן פון זיי שכר. און אט דער חפץ חיים איז דאך געווען, ווי באקאנט, א גרויסער רעדנער; ס'איז נישט געווען אזא מציאות אז מען גייט מיט אים און ער שווייגט. לכאורה איז דאס שווער צו פארשטיין, וואס דאס איז דאך נישט די מדה פון חכמים. ביי א חכם זעט מען אז ניינציג פראצענט פון דער צייט שווייגט ער. "איסתרא בלגינא קיש קיש קריא" - איין מטבע אין א קריג מאכט א גרויסן גערודער, אבער א קריג פול מיט מטבעות שווייגט, מען הערט גארנישט פון אים.
עס זענען דא מענטשן וואס רעדן אן אן אויפהער: מען באגעגנט אים, און אין דרייסיג סעקונדן האט מען שוין זיין גאנצע לעבנסגעשיכטע. מען האט שוין אמאל מסביר געווען, אז א מענטש וואס שיט אויס אין פינף מינוט אלעס וואס ער ווייסט - מדרש און גמרא און דא און דארט - קומט מען צום אויספיר אז דאס איז אלעס וואס ער קען, און מער נישט. אבער א מער פארשטענדיגער מענטש שפירט נישט קיין געברויך שטענדיג צו דערציילן וואס ער קען, און דערנאך ווערט פלוצלונג קלאר: ער קען אויך דאס? איך האב נישט געוואוסט. ער איז בקי אין קבלה? איך האב נישט געוואוסט. ער קען חכמת העיבור? איך האב נישט געוואוסט. ווייל דער חכם איז געוויינליך שטיל און גיט זיך נישט כסדר ארויס.
און אויב אזוי, פארוואס פלעגט דער חפץ חיים רעדן אזוי פיל? ווען מען האט אים געפרעגט, האט ער געענטפערט: איך האב מחבר געווען א ספר מיטן נאמען "שמירת הלשון", און מענטשן מיינען אז נאכדעם וואס מען לערנט עס דארף מען זיך אפשניידן די צונג און שווייגן דאס גאנצע לעבן - דאס איז לשון הרע, דאס איז רכילות, דאס איז אבק לשון הרע, דאס איז א פגיעה, אזויפיל לאווין און אזויפיל עשין. האט דער חפץ חיים געזאגט: איך וויל אויפווייזן אז די טענה האט גארנישט מיט דער מציאות. א מענטש קען רעדן א גאנצן טאג אן אויפהער, און נישט ארויסלאזן פון מויל קיין שום לשון הרע, קיין שום גנאי און קיין שום אסור'דיג ווארט - און ער האט מעיד געווען אויף זיך אז ער האט קיינמאל נישט גערעדט קיין לשון הרע.
דאס איז וואס רבנו יונה זאגט: ווער עס האט ליב צו רעדן, זאל זוכן גוטע זאכן אין וואס צו רעדן - דברי תורה, דברי שבח, זאכן וואס ברענגען א תועלת פאר יענעם, דברי שלום, דברי אמת. און דעמאלט "אוהביה יאכל פריה". די צונג איז א פאבריק וואס פראדוצירט בריליאנטן. אבער אויב א מענטש האט ליב צו רעדן און ווענדט עס צו שלעכטע וועגן, איז די צונג א פאבריק וואס שטעלט צו באמבעס: מיט זיינע רייד מאכט ער דא שאדן און דארט צער, און לשון הרע איז שקול קעגן דריי עבירות - עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים, "וברוב דברים לא יחדל פשע".
מען קען דאס זען בחוש. עס קען זיין א מענטש מיט א שארפע צונג וואס איז א דרשן, און ער איז זוכה יעדן טאג צו טויזנטער מצוות; און מיט די זעלבע כשרונות וואלט ער געקענט זיין א ראדיא רעדנער אדער פירן פראגראמען. דער דיבור איז א כלי, און די שאלה איז וואס מען טוט מיט דעם כלי: צי מען נעמט אים צו נוצן ווי א שווערד וואס פארצערט, צי מען נעמט אים מחיה צו זיין נפשות. "מוות וחיים ביד לשון".
דער גאון מווילנא: אם חכמת - חכמת לך
דער גאון מווילנא טייטשט: "מוות וחיים ביד לשון" - תלמוד תורה איז כנגד כולם, ווי עס שטייט "כי היא חייך". און דער היפך פון תלמוד תורה איז ביטול תורה, דברים בטלים און ליצנות. "ואוהביה יאכל פריה" - אלעס ווענדט זיך אין דעם וואס מען האט ליב. אויב מען האט ליב די תורה, וואס זי איז תורת חיים און זי איז דיין לעבן - וועט מען עסן איר פרי, און מען וועט האבן חיי נצח. און אויב מען רעדט דברים בטלים, ליצנות און לשון הרע - וועט מען עסן די פירות, די פירות וואס קומען ארויס פון די זאכן.
נאך מסביר געווען דער גאון מווילנא לויטן פסוק "אם חכמת חכמת לך ואם לצת לבדך תישא": אפילו מען האט געלערנט מיט תלמידים, וועט מען אליין נעמען דעם חלק אין לעבן, און אויך כנגד זייער חלק. דאס הייסט אז ווער עס לערנט אויס אנדערע איז זוכה צו האבן א חלק אין אלץ וואס זיי לערנען.
עמעצער האט אמאל געזאגט: פארקויף די דיסקן פאר צען אדער פופצן שקל, פארוואס פארקויפט מען עס פאר דריי? אזא סכום איז דאך נישט מכבד די זאך. האט מען אים געענטפערט: מען האט עס פריער פארקויפט פאר א שקל, און דאס וואס מען האט געהעכערט צו דריי איז נאר געווען ווייל עס איז נישט בכבוד'יג פאר דער זאך. אויב מען וועט פארקויפן פאר צען, ווייסט מען דאך אז בלויז צען פראצענט וועלן קויפן. און קיין געלט מאכט מען דאך נישט דערפון - אלע געלט וואס קומט אריין גייט ארויסצוגעבן נאך דיסקן. טא וואס יא בלייבט? איין זאך: אויב איינער הערט אויס א שיעור, בלייבט דאס לזכות ביז אין אייביקייט. מען זוכט נישט צו מאכן נאך געלט, מען זוכט נאך א זכות: נאך איינער האט אויסגעהערט - נאך א זכות; און נאך איינער האט אויסגעהערט - נאך א זכות. א מענטש דארף וויסן אז ער נעמט כנגד די איבעריגע: אויב דורך דיר האט איינער געטאן א מצוה, מען האט געזאגט עפעס וואס האט אים אויפגעוועקט און ער האט אנגעהויבן אכטונג געבן און מדקדק זיין - דאס איז דער שכר, און דאס איז לנצח, מען נעמט דעם אייגענעם חלק און יענעמ'ס חלק.
אבער "ואם לצת לבדך תישא": זאלסט נישט זאגן אז אויב מען האט געטריבן ליצנות אין א חבורה וועט דער עונש צעטיילט ווערן צווישן יעדן. ניין און ניין - דו אליין וועסט עס טראגן. און נישט נאר דאס, נאר פונקט ווי ביי תורה, נאר פארקערט: ביי תורה, ווער עס האט געלערנט פון דיר - באקומסטו אויך זיין שכר; ביי ליצנות, ווער עס האט חוזק געמאכט און נאכגעטאן דיין ליצנות - באקומסטו אויך זיין עונש. און דערפאר געפינען מיר אז א מענטש וואס איז געווען א רשע, אפילו ער האט געטאן תשובה, איז אים שפעטער זייער שווער אריינצוגיין אין גן עדן. פארוואס? ווייל מען זאגט אים: דו וועסט זיין אין גן עדן און דיינע תלמידים אין גיהנום? אלע וואס דו האסט זיי מחטיא געווען וועלן טענה'ן אז ער האט זיי קאליע געמאכט. זאגט מען אים: דו ביסט געווען זייער רבי דא אויף דער וועלט - זיי זייער רבי אויך דארט. נוראות. דאס איז וואס שטייט דא: "מוות וחיים ביד לשון" - אויב מען האט געטון מיט איר דברי תורה, האט מען חיים, סיי די אייגענע און סיי זייערע; און אויב איז דערין געווען ליצנות, האט מען חלילה מוות, סיי די אייגענע און סיי זייערע.
מצא אשה מצא טוב
מָצָא אִשָּׁה מָצָא טוֹב וַיָּפֶק רָצוֹן מֵיְהֹוָה׃ - דער וואָס האָט געפונען אַן אשה האָט געפונען גוטס, און ער ברענגט ארויס רצון פונעם אייבערשטן.
רש"י טייטשט: "מצא אשה" - מצא טוב, ער האָט געפונען תורה; און כפשוטו, אַ גוטע פרוי. לויטן מדרש: שלמה המלך, ווי מיר האָבן שוין געזען אין דער הקדמה, זיינע אלע ענינים רעדן פון רוחניותדיגע ענינים און אלעס זענען משלים. ווען ער רעדט וועגן דער שלעכטער פרוי וואָס פאַרפירט דעם מענטש - מיינט דאָס די חכמות חיצוניות וואָס פאַרפירן און שלעפּן אים צו שלעכטס; און די גוטע פרוי וואָס ציט אים צום גוטן - דאָס איז די תורה הקדושה, וואָס איז בבחינת אַן אשה. און דאָס איז דער טייטש פון "מצא אשה": ווער עס האָט געפונען די פּאַסיגע פרוי, וואָס דאָס איז די תורה - "מצא טוב".
און דערפאר האָט מען אַמאָל מסביר געווען, אַז דער זיווג שני איז די אייגענע ווייב, און דער זיווג ראשון איז די תורה. דאָס דאַרף מען טאַקע נישט אויסזאָגן אינדערהיים, אָבער דער יסוד איז קלאָר: וואו לייגט מען אריין מער כוחות? ביים זיווג ראשון, וואָס איז דאָך דער ערשטער. און מיט פּשוטע ווערטער: אויב עס איז פאַראַן אַ וויכוח צווישן דעם זיווג ראשון און דעם זיווג שני - גייט מען מיטן זיווג ראשון. ווען עס איז דאָ אַן ענין צי ער זאָל גיין לערנען צי נישט, דאָ זאָל ער נישט פאָלגן זיין ווייב, ווייל זי קען אים פירן עלי שחת חס ושלום. זיכער דאַרף מען אין יעדער זאַך אויסהערן ביידע צדדים, זען די מעגליכקייטן און מאַכן אַ שאלת חכם, אָבער אויב למעשה איז די פאָדערונג אַז ער זאָל נישט גיין לערנען - דאָ טאָר מען זיך זיכער נישט צוהערן צו איר. דו האָסט דאָך אַ זיווג ראשון, און דאָס איז די תורה הקדושה. "ויפק רצון מהשם" - אַז דורך דעם וועט דער אייבערשטער ערפילן דיין ווילן, ווייל דו טוסט זיין רצון און ביסט עוסק בתורה.
אָבער רש"י לייגט צו "כמשמעו, אשה טובה", און מען דאַרף זיך נישט פאַרפּלאָנטערן אין דרושים, ווייל אויך דער פשוטער פשט איז פאַרשטענדליך פאַר יעדן מענטשן: ווער עס האָט געפונען אַן אשה, האָט בלי ספק געפונען גוטס, און דורך דעם "יפק רצון מהשם" - ער וועט קענען בעסער מקיים זיין דעם רצון השם. ווידער ווען ער האָט אַ שלעכטע פרוי, ביי יעדער זאַך קריגערייען און ביי יעדער זאַך וויכוחים, קען ער נישט טאָן דעם רצון השם ווי עס געהער צו זיין, און עס איז נישטאָ ווער עס זאָל אים מחזק זיין אין עבודת השם, און אַוודאי איז אים פיל שווערער ארויסצובאַקומען רצון פונעם אייבערשטן.
רבינו יונה: דאָס איינציגע גוטס וואָס האָט אין זיך קיין שום היזק נישט
רבינו יונה לערנט פשט: די הצלחה פון עניני העולם הזה - עשירות, רואיגקייט און כבוד - איז אָפטמאָל אַן איינרעדעניש פון הצלחה. פאַר אַ רגע דאַכט זיך אַז מען איז אויפן העכסטן כוואַליע און אַז אַלץ איז וואונדערבאַר, אָבער צום סוף קען גאָר זיין אַז אַלץ וואָס מען האָט געהאַט איז געווען נאָר צום שלעכטן. "בוטח בעשרו הוא יפול" - אָט האָט איר עשירות וואָס איז לרעת האדם. און דאָס זעלבע איז מיט כבוד: יעדער רעספּעקטירט און באַוואונדערט אים, און דורך דעם ווערט ער האָפערדיג, און אָט דאָס איז געווען די סיבה פון זיין מפלה - "ורם לבבך ושכחת את ה' אלקיך", "תועבת ה' כל גבה לב".
און מען זאָל נישט מאַכן קיין טעות: עשירות און כבוד זענען לכאורה גוטע זאַכן, און מיר דאַוונען דאָך אויף דעם - "ויזכנו לקבל שבתות מתוך רוב שמחה ומתוך עושר וכבוד ומתוך מיעוט עוונות". און דער הקדוש ברוך הוא אַליין זאָגט צו פאַר אברהם אבינו "ואגדלה שמך", און זאָגט אים צו עשירות. זעט מען דאָך אַז עשירות און כבוד זענען אויף אַ געוויסן אופן אַ פּאָזיטיווע זאַך. נאָר וואָס דען, זיי האָבן אַ שוואַכע זייט: עס קען זיין אַז צום סוף ליגט דערין עפּעס נעגאַטיוו, און עס קען אַרויסוואַקסן דערפון אַ נזק. אָבער דער וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט אים אָנגעגרייט אַ גוטע פרוי - "יפק רצון מהשם": אַ תועלת אָן קיין היזק, אַ טובה אָן קיין שלעכטס. "אשת חיל עטרת בעלה", "ומה' אשה משכלת", "ורחוק מפנינים מכרה". געפונען עשירות - צי האָט ער געפונען גוטס? נישט זיכער. געפונען כבוד - צי האָט ער געפונען גוטס? נישט זיכער. געפונען אַן אשה - געפונען גוטס, מיט אַ זיכערקייט. דאָס איז די בעסטע זאַך.
אכל עולמו בחייו
און עס זענען אפילו פאַראַן אַזעלכע וואָס האָבן מורא אַז ווער עס האָט אַ גוטע פרוי האָט אפשר שוין געגעסן זיין עולם הבא ביי זיין לעבן - און דאָס איז כדי צו טרייסטן דעם וואָס זאָגט אַז דער פּסוק געהערט נישט צו אים. ווייל עס איז דאָך נישט פאַראַן קיין בעסערע זאַך פאַרן מענטש ווי אַ גוטע פרוי. און מען דערציילט וועגן איינעם וואָס האָט געלעבט מיט זיין ווייב ווי אַ פּאָר טויבן - עס זענען פאַראַן וואָס לעבן ווי אַ פּאָר יוונים, אָבער ביי אים איז דאָס געווען ווי אַ פּאָר טויבן - און זי האָט אים מכבד געווען אויפן העכסטן שטאפּל. איין טאָג האָט ער אויסגעהערט אַ דרשה אַז אַזאַ מענטש קען חלילה באַקומען זיין עולם הבא אויף דער וועלט, און ער איז שטאַרק דערשראָקן געוואָרן. האָט ער געזאָגט צו זיין ווייב: וואָס וועט זיין? דאָ האָבן מיר אַ גוט לעבן, אָבער וואָס וועט זיין מיט מיר דאָרטן אויף יענער וועלט? איז זי געווען אַזאַ גוטע פרוי, אַז זי האָט באַשלאָסן זיך צו גט'ן פון אים און געפינען פאַר אים אַ צווייטע וואָס וועט זיין גרייט אים צו פאַרביטערן דאָס לעבן, כדי ער זאָל זוכה זיין צו חיי עולם הבא. זי האָט זיך נאָכגעפרעגט ביי שדכנטעס און געפונען די גרעסטע קלאַפטע פון שטעטל, די וואָס האָט שוין אומגעברענגט זעקס מענער; קיין סך קופצים זענען אויף איר נישט געווען, און זי האָט מסכים געווען חתונה צו האָבן מיט אים. ער האָט זיך גע'גט און חתונה געהאַט מיט איר.
עס גייט אַדורך דער ערשטער טאָג, דער צווייטער און דער דריטער, און ער וואַרט שוין אַז די טעלער זאָלן פליען אין שטוב לויט די שרעקליכע מעשיות וואָס מען האָט דערציילט - און אָט איז זי ווי אַ קעצל, כמעט ווי זיין ערשטע פרוי. נאָך אַ חודש האָט ער געטראַכט ביי זיך אַז אפשר איז דאָס אַ מקח טעות. האָט ער איר געפרעגט: זאָג מיר, איז אמת וואָס מען האָט דערציילט אויף דיר, אַז דו ביסט אַזוי שרעקליך און שעדליך? האָט זי אים געענטפערט: מיינסטו אַז איך האָב נישט געהערט? מיינסטו אַז איך ווייס נישט וואָס דיינע פּלענער זענען? דו ווילסט צוקומען קיין גן עדן אויף מיין רוקן? אין לעבן וועסטו דאָס נישט באַקומען! אַ שלעכטע פרוי בלייבט אַ שלעכטע פרוי, נאָר עס ענדערט זיך דער אופן וויאַזוי זי טוט דאָס. און עכ"פ, דאַרף מען וויסן אַז בזכות דעם איז מען זוכה צו גן עדן, ווייל אַ מענטש וואָס האָט געהאַט דאָ גיהנום עסט נישט צוויי מאָל, און ווען ער קומט אָן אויבן האָט ער גן עדן.
און מען דערציילט וועגן איינעם וואָס איז אָנגעקומען אויבן אין הימל און ער זעט צוויי שורות: ווער עס איז געווען אונטער זיין ווייב'ס הערשאפט - זאָל גיין צו דער רעכטער שורה, און ווער עס האָט געהערשט איבער זיין ווייב - צו דער לינקער שורה. איז ער געגאַנגען, ווי אַלע אַנדערע, צו דער רעכטער שורה. פלוצים זעט ער ווי משה, דער שוואַכסטער שלימזל פון שכונה, שטייט אין דער לינקער שורה! האָט ער אָנגעהויבן לאַכן ביי זיך און געפרעגט: משה, וואָס טוסטו דאָרט? דאָס איז דאָך די שורה פון די וואָס האָבן געהערשט איבער זייער ווייב! האָט ער אים געענטפערט: איך ווייס נישט וואָס צו זאָגן, מיין ווייב האָט מיר געהייסן שטיין דאָ, בין איך געבליבן שטיין דאָ...
מצא צי מוצא
די גמרא ברענגט, אַז אין נהרדעא פלעגט מען פרעגן דעם וואָס האָט חתונה געהאַט: "מצא אָדער מוצא?" דאָס הייסט, צו וועלכער קאַטעגאָריע געהערסטו - "מצא אישה מצא טוב", אָדער "ומוצא אני מר ממוות את האישה"? און מען דאַרף פאַרשטיין, פאַרוואָס דאָ שטייט אַ לשון עבר "מצא", און דאָרט אַ לשון הווה "מוצא"?
דערקלערט דער ווילנער גאון: עס איז באַקאַנט דער טבע פונעם מענטש, אַז צום גוטן געוואוינט מען זיך צו זייער שנעל - צוויי וואָכן נאָכדעם וואָס מען האָט געקויפט דעם נייעם אויטאָ רעדט עס שוין מער נישט צו דיר, און מען קוקט שוין וועלכע נייע מאָדעלן זענען אַרויסגעקומען. ווידעראום דאָס שלעכטע איז ווי אַ דלף טורד וואָס לאָזט דעם מענטש נישט צורו, און מען זוכט די גאַנצע צייט ווי אַזוי צו אַנטלויפן דערפון; צום שלעכטן איז פאַרן מענטש שווער זיך צוגעוואוינען. דעריבער שטייט "מצא אישה" - ווען האָט ער געפונען? מיט צוואַנציק יאָר צוריק ווען ער האָט חתונה געהאַט, און ער האָט זיך שוין לאַנג צוגעוואוינט: דאָס איז דאָס לעבן, און ברוך השם. אָבער דער וואָס זיין ווייב איז ביי אים ביטערער פון טויט - יעדן מאָל פונדאָסניי איז "מוצא אני מר ממוות את האישה", ווייל די שלעכטע זאַך מוטשעט כסדר פונדאָסניי, און דאָס איז אַ שלעכטס וואָס געפינט זיך יעדעס מאָל ווי פריש.
עס זענען פאַראַן וואָס דערקלערן עס אויף אַן אַנדער אופן: ער האָט חתונה געהאַט און ער האָט איר געפונען ("מצא"), און זינט דעמאָלט איז "אשתך כגפן פוריה בירכתי ביתך" - זייער וואונדערבאַר. אָבער עס איז דאָ אַזאַ איינער וואָס די גאַנצע צייט "געפינט" ער איר ("מוצא"): אַ מאָל אין שאַפּינג מאָל, אַ מאָל ביי חבר'טעס, אַ מאָל ביי די עלטערן - קיינמאָל נישט אינדערהיים, און ער טרעפט איר יעדעס מאָל פונדאָסניי אויף אַן אַנדער אָרט. דאָס הייסט "מוצא אני", און דאָס איז מר ממוות.
נאָך אַ ביאור: עס שטייט "מצא אִשָּׁה" אָן אַ ה"א הידיעה, און לעומת זה "מוצא אני מר ממוות את הָאִשָּׁה" - מיט אַ ה"א הידיעה. אויב זי איז אַן אישה בעלמא, אַן איידעלע, באַשיידענע און שטילע פרוי אָן קיין גרויסן רושם - איז דאָס זייער וואונדערבאַר. אָבער אויב מען נעמט איינע מיט אַן אויפגעבלאָזענעם אַפּעטיט פאַר כבוד, די באַזונדערע "הָאִשָּׁה", די וואָס גיט כסדר פאַראָרדענונגען און שטייט העכער פון דיר און ווער ביסטו בכלל - דאָס איז מר ממוות.
און עס איז פאַראַן נאָך אַ ביאור אויפן וועג פון גימטריא: "איש" איז אין גימטריא 311, און "אישה" איז 306, אָבער "האישה" - איז 311, פּונקט ווי איש. "מצא אישה" - דו ביסט 311 און זי איז 306, דאָס איז דער ענין פון "נחות דרגא ונסיב איתתא", מען גייט אַראָפּ אַ שטאַפּל און מען נעמט אַ פרוי אויף אַ ביסל אַ נידעריקערער מדרגה, און אויף דעם שטייט "מצא טוב". ווייל דער מענטש וואָס טוט אַ שידוך דאַרף נעמען אַ פרוי אויף אַ מדרגה אביסל אונטער אים, כדי זי זאָל אים שאַצן און מכבד זיין. אָבער "מוצא אני את האישה" - זי איז אויף זיין זעלבן שטאפּל, זי פילט נישט אַז זי דאַרף הערן פון אים אָנווייזונגען און זי האַלט נישט אַז ער איז דער הויפּט אינדערהיים, און דאַן ווערט דאָס לעבן אַן אייביגער וויכוח. אינדערהיים דאַרף מען וויסן: עס איז פאַראַן אַן איש און עס איז פאַראַן אַן אישה, ער איז אַ מלך און זי איז אַ מלכה, אָבער דער מלך גיט דעם טאָן.
און דאָס איז אַ גרויסער יסוד: אויב די פרוי מאַכט פון איר מאַן אַ מלך - וועט זי זיין אַ מלכה; און אויב זי מאַכט פון אים אַ שמאַטע - וועט זי העכסטנס זיין אַן עמער, נישט מער. און פּונקט אַזוי דער מאַן: אויב דו באַהאַנדלסט דיין ווייב ווי אַ שפחה, וועסטו אַליין זיין בבחינת אַן עבד; אָבער אויב דו וועסט איר מכבד זיין ווי אַ מלכה, וועסטו זיין בבחינת מלך. לויט דעם כבוד וואָס אַ מענטש גיט, אַזוי איז דער כבוד וואָס ער באַקומט.
"ואישה בכל אלה לא מצאתי"
מען פרעגט: מען זאָגט דאָך "מצא אישה מצא טוב", און פונעם צווייטן זייט שטייט "אדם אחד מאלף מצאתי ואישה בכל אלה לא מצאתי" - איין מענטש פון טויזנט מיט אַ גוטער מעלה האָב איך געפונען, אָבער אַ פרוי מיט אַ מעלה האָב איך צווישן זיי אַלע נישט געפונען. און דאָס האָט דאָך געזאָגט שלמה המלך, וואָס האָט פאַרמאָגט דעם גרעסטן כּוח און דערפאַרונג אין דעם ענין; מיט טויזנט פרויען - האָט ער גוט געוואוסט פון וואָס ער רעדט.
און לכאורה איז נאָך שווערער, עס שטייט דאָך "רבות בנות עשו חיל ואת עלית על כולנה" - זעט מען דאָך אַז ער האָט יאָ געפונען אַ באַזונדערע מעלה אין איינער? ענטפערט מען דערויף בדרך צחות: אַזוי דאַרף מען לייענען דעם פסוק, "רבות בנות עשו חיל ואת עלית על כולנה" - און דער המשך פונעם פסוק איז דאָך "שקר החן והבל היופי"; אויב אַזוי, טאָר מען דאָס נישט נעמען ערנסט.
און עס איז פאַראַן נאָך אַ ביאור, אויך בדרך בדיחותא: ווען אַ בחור קומט אין די שידוכים בינדט מען אים צו אַלע קרוינען - דער מתמיד פון דער ישיבה, דער למדן, וואָס מען וויל נאָר. מען האָט אַ מאָל געפרעגט דעם פאָנעוועזשער רב, הרב כהנמן: ווער איז דער עילוי פון פאָנעוועזש? האָט ער זיי געענטפערט: איך ווייס נישט, לאָמיר וואַרטן אויפן אָוונט און זען ווער עס וועט היינט ווערן אַ חתן, און דאַן וועל איך וויסן. ווייל דער וואָס ווערט אַ חתן - ער איז דאָך דער עילוי. און פּונקט אַזוי איז ביי אַ מיידל אין די שידוכים: זי איז גוטהאַרציג און אויסגעצייכנט, זי קען באַקן און קאָכן, זי איז שיין און אַלץ איז גוט. און נאָכדעם זעט מען פּלוצים אַז עס איז נישט גאַנץ אַזוי, נאָר "כצעקתה", און עס שטעלט זיך אַרויס אַז זי איז נישט די גרויסע מציאה וואָס מען האָט געמיינט. און דאָס איז דער טייטש "רבות בנות עשו חיל" - כל זמן זיי זענען נאָך "בנות", זענען זיי אַלע צדקניות, ערליך און גוטהאַרציג. אָבער ווען עס קומט צו אַן אישה נשואה, דאַן איז "ומוצא אני מר ממוות את האישה", און "ואישה בכל אלה לא מצאתי" - דאָס איז שוין פיל שווערער און קאָמפּליצירטער צו געפינען.
דער ווילנער גאון: תורה, תפילה און מעשים טובים
דער הגאון מווילנא טייטשט דעם גאנצן פסוק: "מצא אישה" - דאס זענען די מעשים טובים, וואס זענען צוגעגליכן געווארן צו אן אשה; און טייל מפרשים זאגן די מידות טובות; און טייל זאגן די מצוות. ווער עס פארמאגט מעשים טובים אדער מידות טובות אדער מצוות און עבודת השם - דער איז אינעם גדר פון "מצא אישה". "מצא טוב" - דאס איז די תורה, "כי לקח טוב נתתי לכם", וואס עס איז נישטא קיין טוב נאר תורה. "ויפק רצון מהשם" - דאס איז די תפילה, ווארום ווי אזוי באקומט מען א רצון פונעם אויבערשטן? דורך בקשה און תפילה, אז ער זאל ערפילן זיינע בקשות. קומט אויס אז עס איז דא דא תורה, תפילה און מעשים טובים.
דער רלב"ג: די נפש וואס באדינט דעם שכל
דער רלב"ג ערקלערט אז "מצא אישה" באדייט אז די כוחות הנפש זאלן זיין אין דער מדרגה פון אן אשה וואס באדינט איר מאן און האט אים ליב, און זיי זאלן באדינען דעם שכל מיט אלע כוחות. דער שכל איז דאס וואס מיר פארשטייען מיט פארשטאנד אז מען דארף טון - און אינעם שכל זענען מיר אלע צדיקים גמורים. אונזער גאנצע פראבלעם איז נאר אז די רצונות, די שטרעבונגען און די תאוות ציען צו אנדערע זייטן; אבער אינעם שכל, יעדער וואס האט נאר אביסל געלערנט איז א צדיק גמור און א געוואלדיגער בקי, ער ווייסט גאנץ גוט ווי אזוי עס דארף צו זיין.
און ווער איז דער מענטש בעל המעלה? דער וואס זיינע כוחות הנפש זענען אונטערווארפן אונטערן שכל. ווארום "נפש" באדייט רצון - "אם יש את נפשכם", "ונפש כי תחטא", אז זיין רצון ווערט געצויגן צום ענין פונעם חטא. אויב אזוי, "מצא אישה" - די נפש איז בגדר אשה, און ער האט זי געפונען, דאס הייסט אז איר גאנצער שטרעבן, ציל און רצון איז צו ערפילן דעם רצון פונעם שכל, וועלכער פירט און פארשטייט וואס מען דארף טון. דאס איז "מצא טוב", ווייל דערמיט דערגרייכט ער זיין שלמות.
אבער ווער עס האט נישט געפונען קיין אשה - ער האט גאר אסאך ידיעות, נאר ער האט נישט מיט וועמען צו רעדן: זיין נפש האט אנדערע שטרעבונגען און אנדערע תאוות און זי טוט וואס עס געפעלט איר. אזא מענטש האט געפונען שלעכטס, ער האט נישט באוויזן צו באהערשן דעם שכל איבער יענער סוררת'דיגער פרוי. אבער אויב ער האט געפונען אן אשה, אז די נפש איז באמת גרייט, אז דער רצון איז אונטערווארפן אונטערן רצון פונעם שכל און גייט לויט זיין הנהגה - איז דאס דאס בעסטע, און דערמיט וועט ער דערגרייכן און זוכה זיין צום רצון און השגחה פונעם בורא עולם.
דער מלבי"ם: אז זי זאל אויך וועלן אים
דער מלבי"ם טייטשט א חידוש'דיגן פירוש: "מצא אישה" - אז ער האט געפונען א גוטע פרוי פון זיין זייט, אז ער וויל איר; "ויפק רצון" - אז זי וויל אויך אים, און דאס איז מהשם. איין שלב איז וואס מען זאגט: דאס איז די אשה וואס איך בין פאראינטערעסירט אין איר, זי איז גוט פאר מיר. און דער צווייטער שלב איז, אז זי באשליסט אויך אז ער איז גוט פאר איר. ווארום אסאך שידוכים גייען נישט אויס לפועל וויבאלד בלויז איין צד וויל און דער צווייטער צד איז נישט גרייט.
אזוי ווי יענער שדכן וואס איז געקומען פארשלאגן פארן ארעמאן פונעם שטעטל חתונה צו מאכן זיין זון מיט ראטשילד'ס טאכטער. האט ער אים געזאגט: וואס איז בכלל די שאלה, ראטשילד'ס טאכטער! האט דער שדכן געזאגט: פיין. פרעגט דער ארעמאן: א מינוט, און עס איז דא וועגן וואס צו רעדן? זאגט ער אים: קוק, איין צד האבן מיר שוין, יעצט גייען מיר צום צווייטן צד. א האלבע שידוך האבן מיר שוין געמאכט. קומט אויס אז עס איז נישט גענוג וואס דו ווילסט; עס פעלט אויס אז דער צווייטער צד זאל אויך וועלן. און דאס איז דער המשך פונעם פסוק "ויפק רצון" - אז מען האט מצליח געווען ארויסצובאקומען א רצון אויך פונעם צווייטן צד, אז די פרוי וויל אויך און זי קלערט אויך אז דער שידוך איז גוט פאר איר. און דעמאלט - "מהשם", דאס איז מיט השגחת השם. און באמת מאכט מען נישט קיין שידוך אן קיין רצון און אן הסכמה, און מען מאכט נישט קיין שידוך בכפיה; און אין דעם מאמענט וואס עס איז דא א רצון פון ביידע צדדים, און יעדער האלט אז דאס איז דאס גוטע פאר אים, קען מען וויסן אז דאס איז מאת השם.
און ווי באקאנט וואס דער חזון איש האט געזאגט, ווען מען האט אים געפרעגט וואו מען קען זען די יד השם אין אונזער דור: אין די עניינים פון שידוכים. דארט קען מען זען השגחת השם אפילו אין אונזער דור. און עס זענען דא מעשיות אן א שיעור איבער צוויי מענטשן וואס האבן זיך משדך געווען ווען עס איז נישט געווען קיין שום שאנס אז זיי זאלן זיך בכלל קענען איינער דעם צווייטן.
איין ביישפיל: א בחור איז אנגעקומען צו א פגישה אין הויז פון דער בחורה'ס עלטערן, אנגעטון מיט א קראוואט, און האט אנגעקלאפט אין דער טיר און געפרעגט: דא וואוינט משפחת כהן? דער בעל הבית האט תיכף געכאפט, ער האט געזען זיין לבוש און פארשטאנען אז מסתמא זוכט ער די משפחת כהן העכער אים - ווייל ער האט געוואוסט אז ביי זיי איז אויך דא א טאכטער אין די שידוכים - און האט אים געזאגט: ניין, עס איז דא א כהן העכער מיר, גיי צו זיי. ער איז ארויפגעגאנגען, און יענער טאטע האט געזען דעם בחור און גערעדט מיט אים צוויי ווערטער, און דער בחור איז געפעלן געווארן אין זיינע אויגן. נאכדעם וואס די פגישה האט זיך געענדיגט, האט ער צוויי טעג שפעטער באגעגנט מר כהן פון אויבן און אים געפרעגט: ביי דיר איז געווען א פגישה יענעם טאג, ריכטיג? דער בחור האט בטעות געקלאפט ביי מיר. וואס איז געווארן דערמיט? האט ער אים געזאגט: ניין, גארנישט, מען פאסט נישט, מען גייט נישט ווייטער. האט ער אים געזאגט: האסטו דעם טעלעפאן פונעם שדכן? ער האט באקומען דעם נומער, פארגעשלאגן זיין אייגענע טאכטער, ביידע צדדים האבן זיך נאכגעפרעגט, מען האט אפגעהאלטן א פגישה דאס מאל אין זיין שטוב - און עס איז געווארן דערפון א חתונה. א איד בלאנדזשעט נישט אויפן וועג: אויב ער האט אנגעקלאפט דא, האט מען מן השמים געוואלט ער זאל אנקומען אהער. עס איז פאראן א גאנץ ספר איבער השגחה פרטית מיט וואונדערליכע מעשיות וואס מען קען ממש נישט גלייבן - ווי אזוי מן השמים שרייבט מען אן פארן מענטש וועמען ער דארף הייראטן, און לכאורה'דיגע טעויות, און פלוצלונג ווערט קלאר ווי אזוי יענע טעות האט געברענגט צום שידוך. עס זענען נישטא קיין טעויות, אלעס איז מאתו יתברך. דעריבער זאגט דער מלבי"ם: ווען דו זעסט "מצא אישה" און זי באקומט אויך א רצון צו אים - זאלסטו וויסן אז דאס איז מיט השגחת השם.
צום סך-הכל:
שני שערים האבן זיך דא געעפנט פאר אונז. "מוות וחיים ביד לשון" - די לשון איז די בינה, און פון איר קען מען עסן און עסן און זיך נישט אנזעטיגן, ווייל פאר בינה איז נישטא קיין גרעניץ און די תורה איז נישט באגרענעצט; און ווער עס האט ליב צו רעדן זאל ווענדן זיין ליבשאפט צו דברי תורה און צו פאזיטיווע זאכן, וואס די לשון איז א כלי וואס מען קען דערמיט פראדוצירן בריליאנטן און מען קען דערמיט פראדוצירן באמבעס, און דער שכר פון די מלמדים און די שטראף פון די ליצנים געהערן נישט בלויז פאר זיי אליין נאר אויך פאר זייערע תלמידים. און "מצא אישה מצא טוב" - דער עשירות און דער כבוד זענען נישט קיין זיכערער טוב, בעת וואס א גוטע אשה איז א תועלת אן קיין שום שאדן; און טיפער געזאגט, אן "אישה" איז די תורה, די מצוות און די מידות, און די כוחות הנפש וואס זענען אונטערווארפן אונטערן שכל. און ווען עס איז פאראן א רצון פון ביידע צדדים - "ויפק רצון מה'", וואס דאס איז מיט השגחה פרטית מאתו יתברך.