פתיחה
קאַפּיטל י"ח אין משלי גיט זיך אָפּ מיטן כוח פונעם מויל, מיט די באַציאונגען בין אדם לחבירו, און מיט די וועגן ווי אַ מענטש קויפט זיך איין חכמה, פריינט און אַ מעמד. אין דעם שיעור וועלן מיר זיך פאַרטייפן אין דריי סמוכות'דיגע פסוקים: די וועגן ווי דער חכם און דער נבון זענען קונה דעת, דער כוח פונעם מתן און וואָס דאָס עפנט פאַרן מענטש בעולם הזה ובעולם הבא, און די וואָרענונג קעגן דעם מושכל ראשון: נישט יעדער וואָס קומט פריער טענה'ן זיין טענה איז דער גערעכטער.
לב נבון ואוזן חכמים - צוויי וועגן צו דעת
לֵב נָבוֹן יִקְנֶה דָּעַת וְאֹזֶן חֲכָמִים תְּבַקֶּשׁ דָּעַת׃ (טו) - דאָס האַרץ פונעם פאַרשטענדיגן וועט קויפן דעת, און דאָס אויער פון חכמים וועט זוכן דעת.
לכאורה זעט אויס ווי שלמה המלך חזר'ט איבער די זעלבע זאַך: לב נבון יקנה דעת, אוזן חכמים תבקש דעת - וואָס איז דער חילוק? אָבער אַז מען קוקט זיך גוט צו, געפינט מען דריי פונקטליכע שינויים. אינעם ערשטן חלק שטייט "נבון" און אינעם צווייטן "חכמים"; אינעם ערשטן "לב" און אינעם צווייטן "אוזן"; אינעם ערשטן "יקנה" און אינעם צווייטן "תבקש". דריי שינויים: לב - נבון - יקנה קעגן אוזן - חכמים - תבקש. און דער מלבי"ם לויט זיין שטייגער טייטשט די זאַכן אויס לויטן דקדוק פון לשון הקודש.
זאָגט דער מלבי"ם: ער האָט אונדז שוין אויסגעלערנט צענדליגער מאָל אַז דער חילוק צווישן אַ חכם און אַ נבון איז, אַז דער חכם נעמט אָן די יסודות און כללים פון דער חכמה פון אַנדערע. ער האָט אין זיי נאָך נישט קיין קלאָרע ידיעה, און בלויז אויב ער וועט זיי לערנען און זיך פאַרטייפן אין זיי ווי געהעריג, וועט ער קענען דערגרייכן צו דער מדרגה פון דעת און מבין זיין דבר מתוך דבר. לכתחילה מוזן די ענינים פון חכמה אָנגענומען ווערן פון עמיצן אַנדערש, און מען נעמט זיי אָן ווי אַן אקסיומה, אָן זיי באמת פאַרשטיין.
לאָמיר אָנהויבן דווקא פונעם סוף פונעם פסוק: "אוזן חכמים תבקש דעת". דער חכם, וויבאַלד ער מוז הערן פון אַנדערע כּדי משיג צו זיין, זוכט ער און בעט. ער גייט און זאָגט: גיב מיר חכמה, איך וויל ווערן קלוגער. ער מוז זוכן די דעת ביי אַנדערע. אָבער קעגנאיבער אים דער נבון - "יקנה דעת". די דעת איז ביי אים אַ גאַנצער קניין, דאָס הייסט זי ווערט אַ חלק פון אים. וואָרום דער נבון איז דער וואָס פאַרשטייט דבר מתוך דבר: נאָכדעם וואָס אין אָנהייב האָט ער נאָר געזוכט די חכמה, דערגרייכט ער אינעם קומענדיגן שלב אַ העכערע פאַרטייפונג, און ער האָט שוין אַן אייגענע הבנה - און דאָס איז בגדר קניין. ער זוכט עס שוין נישט ביי אַנדערע, נאָר די זאַך ווערט ביי אים אַן אייגענער קניין.
און פון דאַנען קומט אויך דער חילוק צווישן דעם אויער און דעם האַרץ. דער חכם זוכט די דעת דורכן אויער - "אוזן חכמים תבקש דעת". ער גייט צו די נבונים צו הערן פון זיי: וואָס זענען די טעמים, וואָס זענען די סברות, וואָס איז דער שכל. וואָרום ביז איצט איז אַלץ ביי אים געווען בלויז בגדר חכמה, דאָס הייסט מקבל זיין די זאַכן ווי זיי זענען, און ער וויל זיך פאַרטייפן אין זיי און פאַרשטיין די סברות. דערפאַר גייט ער צו די בעלי דעת און צו די נבונים צו הערן פון זיי די טעמים פון דער חכמה. אָבער דער נבון קויפט די דעת דורכן האַרץ - דורך זיך פאַרטייפן אינעווייניג. ער דאַרף נישט קיין אויער; אַן אויער איז פאַר דעם וואָס גייט הערן פון יענעם, און אַ האַרץ איז פאַר דעם וואָס פאַרטייפט זיך אינעווייניג, ער באַטראַכט די זאַכן, טראַכט וועגן זיי טיף, און קומט דורך דעם צו די ריכטיגע מסקנות. דאָס איז דער נבון, וואָס איז מבין דבר מתוך דבר, און דערפאַר קויפט ער די דעת מיט אַן אמת'ן און פולקאָמען קניין מכוח פונעם האַרץ, בשעת דער חכם דאַרף האָבן דאָס אויער און דאָס נאָכפרעגן ביי אַנדערע.
מתן אדם ירחיב לו - אַ נאָמען אין לאַנד און אַ סך אוהבים
מַתָּן אָדָם יַרְחִיב לוֹ וְלִפְנֵי גְדֹלִים יַנְחֶנּוּ׃ (טז) - אַ מענטשנס מתנה וועט אים פאַרברייטערן זיין וועג, און פאַר גרויסע לייט וועט עס אים פירן.
זאָגט רבנו יונה: "ירחיב לו" - עס וועט אים פאַרברייטערן דאָס לאַנד, ווי עס שטייט געשריבן "כי עתה הרחיב ה' לנו". דער טייטש דערפון איז, אַ מענטש וואָס איז אַן איש מתן, גייט אים אַרויס אַ נאָמען איבערן גאַנצן לאַנד. יעדער אָרט וואו זיין פוס טרעט וועט מען אים דערקענען און מען וועט אים רופן "דער באַקאַנטער נדיב". וואו ער קומט נאָר אָן קענט מען אים און מען לויבט אים - דאָס איז דער טייטש פון "ירחיב לו".
נאָך אַן הסבר זאָגט רבנו יונה: "ירחיב לו" באַדייט אַז עס וועט אים פיל מאַכן אוהבים. און דאָס איז ווייל אַ סך אוהבים גיט דעם מענטש שלום, ברענגט דערצו אַז מען זאָל אים נישט שאַטן, און נעמט פון אים אַראָפּ טרויער און זאָרג - ווייל שטענדיג איז דאָ ווער עס זאָרגט פאַר אים, שטענדיג איז דאָ ווער עס ראַטעוועט אים, און אויב עמיצער טראַכט אויף אים בייזע כוונות האָט ער דאָך פיל אוהבים. קומט אויס אַז דער וואָס גיט פיל מתנות, ווערן זיינע אוהבים פיל און אַ סך מענטשן זוכן זיין נאָענטקייט, "ירחיב לו" - עס וועט פיל מאַכן זיינע אוהבים און דורך דעם וועט ער געראַטעוועט ווערן פון שאָדן.
און רבנו יונה לייגט צו, אז דער מרחב וואס שטייט דא מיינט מען וועט אים ארויסנעמען פון מצר, ווייל מרחב איז דאס פארקערטע פון מיצר: "מן המצר קראתי יה, ענני במרחב יה". איך בין געווען אין א מיצר, אין אן ענגן און געדריקטן פלאץ, און פון דארט האט מיך דער קדוש ברוך הוא ארויסגענומען צום מרחב - ארויסגענומען פון דער צרה און פון דער ענגשאפט. און דאס איז וואס עס שטייט "מתן אדם": ווען מען גיט אסאך פאר מענטשן, וועט דאס ארויסנעמען דעם מענטש פון דער ענגשאפט. ער האט נישט קיין דאגות, ער איז נישט אין קיין עצבות, תמיד זענען פאראן מענטשן ארום אים, תמיד איז דא ווער עס זאל אים שיצן און פאר וועמען עס וועט זיין וויכטיג אים צו ווארענען אויף א קומענדיגער צרה. דורך דער נתינה וועט ער שטענדיג זיין אין א מרחב און נישט אין ענגשאפט און נויט.
ולפני גדולים ינחנו - דלתות שנפתחות
"ולפני גדולים ינחנו": היות דאס געבן פארמערט אים כבוד, ווייל ער גיט דאך פאר יעדן, און ווי דער ערשטער פשט לויבט און רימט אים יעדער און מען עפנט פאר אים טויערן איבעראל - דערפאר וועלן אפילו גרויסע לייט אויך וועלן זיין אין זיין געזעלשאפט. וויבאלד ער איז אן אנגענומענער מענטש אין דער געזעלשאפט וואס יעדער גליסט צו אים, וועלן אפילו גדולי עם זוכן זיין חברותא. מען זעט דאס היינט: אן עשיר און נדיב, וויפיל חנפנים דרייען זיך ארום אים, וויפיל מענטשן דערנענטערן זיך צו אים אפשר וועט זיי עפעס צוקלעבן פון אים. ער דערציילט נארישע וויצן און יעדער לאכט - נישט ווייל דאס געלט לאכט, נאר ווייל דער מענטש איז וויכטיג, און ווען א מענטש איז חשוב וויל יעדער איינער אים חנפ'נען. דאס איז "ירחיב לו": די זאך ברענגט אז יעדער זאל זיין נעבן אים. און נישט נאר דאס, נאר אויך "לפני גדולים ינחנו" - ער האט אן אפענע טיר ביי די שועי ארץ. קוקט אויף די גרויסע עשירים: א בר מצוה פארן זון, א חתונה, און אלע שרייבער און פירער קומען אן - דער ראש הממשלה, דער שר הביטחון, דער שר האוצר. יעדער האלט עס פאר א כבוד אנצוקומען אהין, ווייל מען רעדט דאך פון אן עשיר מופלג, פון די גרויסע טייקאנען אין לאנד, פון דעם אויבערשטן צענטל. נו, "ירחיב לו".
און מען זאל וויסן אז "מתן אדם" איז פאראן אויך אויף אנדערע פלעצער. אלע גרויסע פארמעגליכע שטיצן די גרויסע פארטייען, און אלע - נישט ווייל זיי זענען גרויסע בעלי חסד און פילאנטראפן. אן אמת'ער בעל צדקה וואלט געגעבן פאר מוסדות חסד; פארוואס טראגט ער אן געלט פאר איין פארטיי אדער דער צווייטער? דאס איז בבחינת "שלח לחמך", מתן אדם ירחיב לו. שמיר אונטער אין די ריכטיגע ערטער און אלעס איז אויסגעטראטן, אלע טירן זענען אפן. איבערמארגן דארף מען א באשטעטיגונג פאר א געוויסער פאבריק, און מען זאגט אים: ר' איד, עס איז נישטא קיין באשטעטיגונג, קיין פלענער, גארנישט. אבער ער פארלירט זיך נישט, ער הייבט אויף א טעלעפאן גלייך צום ריכטיגן מאן, און תיכף איז די זאך ערלעדיגט - א טעלעפאן צו דעם שר און יענעם שר, און אלעס איז פארטיג. פון וואו קומט דאס? פון די נדבות. דער מענטש גיט דא, גיט פאר דער קאמיטעט, גיט דארט. דאס איז אפקויפן דעם שלטון מיט געלט, נאר אויף א לעגאלן אופן. מען פארעפנטליכט תמיד וויפיל ער האט געגעבן אפן, ווייל עס איז ערלויבט צו נעמען נאר ביז א געוויסער סומע, אבער מען שמירט אונטער גוט גוט אויך אויף אומדירעקטע וועגן אונטערן טיש. און דערנאך הערט מען פלוצים אז מען האט אויפגעשטעלט א ריזיגן פראיעקט, און מען וואונדערט זיך ווער האט אזא זאך באשטעטיגט, מענטשן ווארטן דאך יארן לאנג אויף באשטעטיגונגען - און דא דערציילט מען אז אין משך פון דריי חדשים איז עס אריבער אכט קאמיסיעס און יעדער האט באשטעטיגט. וויאזוי? ר' איד, מתן אדם ירחיב לו! און אויב מען דארף א ראיה, איז גענוג צו קוקן אויף די באקאנטע "האלילענד" משפטים - נישט ממש "האלי", קדוש, איז געווען דאס ארט דארט. און דאס איז אין אלע שיכטן און איבעראל. שלמה המלך האט גערעדט מיט טויזנטער יארן צוריק, און וואס ער האט געזאגט איז גילטיג ביזן היינטיגן טאג: א מענטש גיט - און דאס עפנט אלע טויערן, און אלעס וואס ער ברויך ווערט מסודר אויפן בעסטן אופן.
און מען רעדט שוין נישט פון רפואה, וואס מען האט שוין גערעדט דערפון אמאל. א מענטש דארף אן אפעראציע, און מען זאגט אים: עס זענען נישטא קיין תורים, ערשט אין פיר חדשים ארום. מען לייגט אראפ א געוויסע סומע געלט - און אין פיר טעג ארום גרייט זיך שוין אן, דער אפעראציע-צימער איז גרייט. וואס איז געשען? מען האט באצאלט. ווי נאר מען צאלט, בליט די פריוואטע רפואה שווארץ אונטערן טיש, און אלעס קלאפט אויפן בעסטן אופן. עס איז באקאנט די מעשה וועגן יענע משפחה וואס האבן געוואלט רעדן מיטן ראש המחלקה, אין אן אונקאלאגישער אפטיילונג השם יצילנו, זיי האבן געוואלט וויסן דעם מצב פונעם טאטן. און דער דאקטאר פלעגט זיי ארויסווארפן א האלב ווארט און אנטלויפן, שטענדיג א ווארט און אנטלאפן, מען האט מיט אים גארנישט געקענט רעדן. האט מען זיי געזאגט: מאכט א פריוואטן טערמין מיט אים. מען קלינגט אן צו דער סעקרעטארקע, און מען צאלט עטליכע הונדערט דאלאר בלויז אפצומוכן א פגישה. מען האט אפגעמאכט די פגישה - און פלוצים זיצט דער דאקטאר מיט זיי מיט גרויס געדולד, ערקלערט פונקטליך וואס מען דארף טון, וועלכע נייע רפואות עס זענען דא, וועלכע פארגעשריטענע באהאנדלונגען אין אמעריקע, זאכן וואס ער האט פריער בכלל נישט דערמאנט. פריער האט מען זיי פארקויפט אלערליי מעשיות, און יעצט הערט מען פלוצים פון אנדערע וועגן מיט הויכע שאנסן פון הצלחה. געלט עפנט טויערן. דאס איז א ביטערע מציאות, אבער דאס איז די ווירקליכקייט: דער מענטש קוקט דורכן לאך פונעם מטבע, און וואס ער זעט פאר די אויגן איז בלויז דאס געלט. מענטשליכע לעבנס - וואס גייט מיך אן אז דער קרוב שטארבט; אז מען צאלט נישט, באקומט מען נישט קיין אינפארמאציע. עס איז שוידערליך צו טראכטן פון אזא שפל'דיגער פארדארבנקייט, אבער דאס באפרייט נישט דעם מענטש פון באצאלן, ווייל דאס איז דער וועג וויאזוי ער קען ראטעווען דאס לעבן פון יענעם מענטש - דערפאר דארף מען שפילן לויט די כבוד-שפילן. מתן אדם ירחיב לו ולפני גדולים ינחנו: די גרויסע פראפעסארן זענען פלוצים גרייט צו געבן עצות און ערקלערונגען. וויאזוי? מען שמירט אונטער.
ביאור הגאון מווילנא - צדקה, פרנסה און גדולי ישראל
דער גאון מווילנא טייטשט, און ער גייט אין דעם מהלך פון רש"י: דאס וואס א מענטש גיט צדקה פאר עניים, גיט אים דער קדוש ברוך הוא זיין פרנסה בהרחבה, ווי חז"ל זאגן "עשר בשביל שתתעשר". און "ולפני גדולים ינחנו" - ווייל דער מענטש גיט געלט פאר מוסדות התורה, פאר פלעצער וואו מען פירט אויס מצוות און מען טוט דעם רצון השם, פאר מוסדות פון גמילות חסדים. און דאס וואס שטייט "לפניהם ינחנו" קען מען ערקלערן אויף צוויי אופנים.
דער ערשטער אופן - דא אויף דער וועלט, בעולם הזה. אלע די עשירים האבן אפענע טירן ביי גדולי ישראל, וויבאלד זיי שטיצן די ישיבות, און דערפאר זענען זיי פון די גרעסטע מיוחסים און מען לאזט זיי אריין אן א רייע. און די גדולי הדור זענען מכבד די תורמים ווייל זיי זענען גרייט צו געבן און עפענען זייער טאש. איינמאל איז געקומען א איד צום ראש ישיבה הגאון רבי אהרן לייב שטיינמאן זצ"ל און אים געזאגט: כבוד הרב, איך האב א גביר וואס איז גרייט מנדב צו זיין א מיליאן דאלער פאר ישיבות - און דאס איז גאר א גרויסע סומע. דער זעלבער גביר האט געקויפט א טייערן זייגער, און געזאגט אז אויב הרב שטיינמאן וועט אים אויסקריצן אויפן זייגער די ווערטער "ברכה והצלחה", גיט ער א מיליאן דאלער. האט דער ראש ישיבה געפרעגט: וואס מיינט דאס אויסקריצן? האט מען אים ערקלערט אז עס איז פאראן א כלי וואס ציטערט און דערמיט גראווירט מען. האט ער געפרעגט: און ער וועט געבן א מיליאן דאלער? האבן זיי געענטפערט: יא. האט ער געזאגט: בין איך גרייט דאס אויסצולערנען. מען האט געברענגט א מענטש וואס זאל ווייזן פאר הרב שטיינמאן וויאזוי צו האלטן די כלי, און ער האט אויסגעשריבן "ברכה והצלחה", און דער גביר האט געגעבן א מיליאן דאלער פאר די ישיבות. לכאורה איז דא דא אן אבק ביזיון התורה: וויאזוי ווענדט מען זיך צו אן אדם גדול, צום גדול הדור, ער זאל טון א מלאכה צוליב א גחמה וואס איינער האט אין קאפ? אין א געווענליכן פאל וואלט מען אים געדארפט זאגן ער זאל זוכן אנדערע חברים - מען רעדט דאך פון מענטשן וואס זענען נישט גרייט צו פארקויפן קיין איין מינוט פון זייער לעבן פאר קיין שום גאלד און געלט. נאר עס איז דא אן ענין פון כבוד התורה: אז נאך אברכים זאלן האבן ברויט צו עסן, אז מען זאל קענען האלטן א ישיבה און האלטן תורה. וואס איז מיין כבוד קעגן זייער כבוד, און וואס איז מיין מעלה קעגן זייער מעלה? און ער איז געווען גרייט מוותר צו זיין און זיך דערנידערן כדי עס זאל זיין א כבוד פאר דער תורה. דאס איז א ביישפיל צו פארשטיין וויאזוי מען שטעלט צופרידן די גבירים און עשירים אפילו אין זייערע קפריזן - און דאס איז "ולפני גדולים ינחנו", אז דאס עפנט טירן אפילו ביי די גרויסע מענטשן.
ירחיב לו - אין גן עדן
נאך א ביאור זאגט דער גאון מווילנא: דורך דעם וואס א מענטש גיט צדקה, "ירחיב לו" - אין גן עדן. מען וועט נישט זיצן אין א קליין בודקע, מען וועט זיצן אין א פאלאץ פון עטליכע שטאק, ווייל מען האט געגעבן. דער בענקל וועט נישט זיין וואקלדיג נאר פעסט, מען וועט אים פארברייטערן זיין פלאץ אין גן עדן. און וואו וועט מען דארט זיין? "ולפני גדולים ינחנו" - פאר די בעלי חכמה, ווייל "בצל החכמה בצל הכסף". אויפן זעלבן פלאץ וואו עס געפינען זיך די גדולי התורה, דארט וועט מען זיצן, וויבאלד מען האט געשטיצט, געגעבן און מנדב געווען פון דעם אייגענעם געלט פאר עסק התורה.
און מען דארף מדייק זיין: פארוואס שטייט "לפני גדולים" און נישט "עם גדולים"? און וועמענס מעלה איז גרעסער, פונעם נותן צי פונעם לומד? דער תירוץ לערנט מען אפ פון "שמעון אחי עזריה". שמעון איז געווען דער ברודער פון עזריה; שמעון איז געווען דער לומד און עזריה איז געווען דער שטיצער, דער נותן - און מען זאגט: ווייסט ווער שמעון איז? דער ברודער פון עזריה. עזריה האט דא באקומען די גרעסטע חשיבות. פון דעם האבן חז"ל געלערנט אז די חשיבות פונעם נותן איז גרעסער פון דער חשיבות פונעם לומד: עזריה איז דער עיקר און שמעון איז טפל צו אים. און אזוי ווי מיר געפינען ביי זבולון, וואס ווערט דערמאנט פאר יששכר - "שמח זבולן בצאתך ויששכר באהליך", קודם כל זבולון. מען זעט פון דעם די געוואלדיגע מעלה פונעם שטיצער, פון די תמכין דאורייתא. און דאס איז וואס עס שטייט "ולפני גדולים ינחנו": נישט אז ער וועט זיין צוזאמען מיט זיי, נאר פריער פון זיי, מען וועט אים כביכול מקדים זיין פאר זיי.
און צום סוף פונעם פסוק: געבן פאר א נצרך איז פארשטענדליך - מען האט געגעבן פאר אן עני און יעצט האט ער וואס צו עסן, געוואלדיג שיין. אבער דער איש מתן, פאר וועמען האט ער געגעבן? פאר מענטשן וואס האבן שוין, און לכאורה זעט אויס ווי מען האט גארנישט אויפגעטון דערמיט. דערויף זאגט שלמה המלך: זאלסט וויסן, מתן אדם ירחיב לו, "שלח לחמך". דער מענטש האט געגעבן - און קוק נאכדעם וויפיל ענינים ווערן מסודר צוליב דער נתינה, און וויאזוי "ינחנו לפני גדולים", און ווען ער וועט האבן פראבלעמען, וועלן די זעלבע גרויסע לייט זיך אפגעבן מיט זיינע פראבלעמען ווי דערמאנט. זאל מען נישט טראכטן אז בלויז געבן פאר א נצרך ברענגט א תועלת; נאר אויך געבן פאר דעם וואס פארמאגט שוין - וואס מען פרעגט זיך וואס פעלט עס אויס - וועט עפענען אסאך טויערן אין דער צוקונפט.
צדיק הראשון בריבו - די סכנה פונעם מושכל ראשון
צַדִּיק הָרִאשׁוֹן בְּרִיבוֹ וּבָא רֵעֵהוּ וַחֲקָרוֹ׃ (יז) - דער ערשטער וואס קומט מיט זיין קריג זעט אויס גערעכט, אבער ווען זיין חבר קומט, פארשט ער אים אויס.
זאגט רבנו יונה: דער וואס יאגט זיך צו קומען פריער פארן בית הדין און זאגן זיינע טענות, מיינט מען לכאורה אז ער האט פארדינט און אז ער איז דער גערעכטער אין זיינע רייד, ווייל דער כלל איז דאך אז דער ערשטער וואס קומט און טענה'ט - ווערן זיינע ווערטער מער אנגענומען. און מיר האבן שוין עטליכע מאל גערעדט אין דער פארגאנגענהייט, אז עס איז דער טבע פונעם מענטש זיך אנצוהאלטן אינעם ערשטן מושכל: וואס איך האב געטראכט פון אנפאנג, אין דעם בלייב איך שטעקן. און נאך מער פון דעם, עס איז זייער שווער פארן מענטש צו טוישן דעם מושכל ראשון, בפרט אויב ער איז שוין איינגעווארצלט יארן לאנג, און אפילו נאכדעם וואס מען וועט אים מסביר זיין, וועט די קשיא צוריקקומען פון פריש. מען זעט דאס אסאך ביי מענטשן וואס קומען און פרעגן: וואו איז געווען דער רבונו של עולם ביים חורבן? מען זיצט און מען גיט אים א גאנצע דרשה, און ער ווערט איבערגעצייגט. נאך צוויי וואכן קומט ער צוריק און פרעגט: אבער זאג מיר, וואו איז געווען דער רבונו של עולם? צי האבן מיר דען נישט שוין גערעדט? פארשרייב דיר וואס מיר האבן גערעדט, מאך א רעקארדירונג, הער עס אויס. עס וועט גארנישט העלפן - די דאזיגע קשיא זיצט אים אין קאפ שוין יארן, און ער האט פארגעסן אז ער האט באקומען א תשובה. דער מושכל ראשון איז שוין איינגעקריצט אין אים.
דעריבער האבן חז"ל געזאגט, אויפן יסוד פון "שמוע בין אחיכם ושפטתם צדק", אז ביידע בעלי דינים מוזן דא זיין: גיי נישט צום דיין אים משפיע צו זיין מיט דיינע טענות (להטעים דבריו לדיין). פארוואס? ווייל דער דיין הערט ערשט דיינע רייד און ווערט איבערגענומען מיט זיי, און דערנאך קומט דער צווייטער און אלעס וואס ער זאגט זעט אים אויס ווי סתם תירוצים. דער ערשטער האט געטענה'ט א טענה, און דער צווייטער איז כביכול בלויז אן ענטפערער. קומט אויס אז דאס וואס דער ערשטער האט געזאגט, און דער אופן ווי ער האט עס פארציילט, און דאס מיטגעפיל וואס איז געשאפן געווארן - אלעס איז שוין איינגעקריצט, און ווען דער צווייטער קומט שפעטער און טענה'ט זיינע טענות, איז שוין שווער זיי אנצונעמען. דעריבער איז דאס אן איסור: עס איז פארבאטן פאר א מענטש פארצולייגן זיינע טענות פארן דיין שלא בפני בעל דינו.
אויב אזוי "צדיק הראשון בריבו" - דער ערשטער וואס קומט און לייגט פאר זיינע טענות, קומט ארויס כביכול גערעכט ביים דיין. "ובא רעהו וחקרו". רבנו יונה טייטשט דא אויף אן אופן וואס איז אביסל שווער צו פארשטיין, אבער פונדעסטוועגן לאמיר ברענגען די דברים. רבנו יונה זאגט: וואס האט ער אויפגעטאן מיט דעם וואס ער האט זיך געאיילט און פארגעלייגט זיינע טענות פארן שופט שלא בפני בעל דינו? און פארוואס איז ער געקומען דער ערשטער? ווייל ער וויל נישט האבן קיין קאנפראנטאציע - ווייל אויב ער וועט רעדן, וועט דער צווייטער צד אים אפפרעגן, דעריבער קומט ער בשעת יענער איז נישט דא. און רבנו יונה זאגט אים: וואס האסטו אויפגעטאן? ווען זיין חבר וועט קומען, וועט דער דיין אים אויספרעגן און אויסהערן זיינע טענות, און זעט אויס אז דער ערשטער האט גארנישט אויפגעטאן מיטן פארלייגן זיינע טענות פריער. און דאס איז שווער, ווייל פון די ווערטער פון חז"ל זעט מען דאך אז אויסהערן פריער מאכט יא אן השפעה אויפן דיין, עס שאפט יא א געוויסע איינגעפרוירענע מיינונג אויף א געוויסן מהלך המחשבה - ווי אזוי זאגט רבנו יונה "וואס האט ער אויפגעטאן"?
און מער פון דעם זאגט רבנו יונה: נישט בלויז האט ער גארנישט אויפגעטאן, נאר ער האט גאר פארלוירן, ווייל ער האט זיך אליין געברענגט צו א חשד. מען וועט דאך זאגן: פארוואס איז דער דאזיגער מענטש געקומען טענה'ן דער ערשטער, פארוואס קומט ער ווען קיינער איז נישט דא? ווייל ער האט מורא אז אויב ער וועט קומען צוזאמען מיט זיין בעל דין, וועט מען תיכף אפפרעגן זיינע ווערטער. און אזוי זעט מען ביי מענטשן וואס מען וויל אינטערוויוען, וואס זאגן פון פאראויס: איין מינוט, מיט וועמען ווילסטו מיך אינטערוויוען, ווער וועט זיין פון דער צווייטער זייט? פלוני אלמוני? ניין, א דאנק, איך גיי נישט ארויף אויפן לופט. פארוואס? ער ווייסט אז יענער וועט מאכן פון אים קאטלעטן. דו ווילסט? נאר איך אליין. פארוואס? ווייל אליין קען איך זאגן וואס איך וויל און קיינער וועט מיך נישט פרעגן די שווערע שאלות; דער אינטערוויוער ווייסט דאך ממילא גארנישט און האט בלויז געליינט עפעס אין צייטונג, און דער וואס קען די שווערע שאלות איז דער צד שכנגד. קומט אויס אז מיט דעם וואס דו ביסט געקומען איינרעדן דעם דיין פריער - וואס האסטו דא געוויזן? דו האסט געוויזן אז דיינע ווערטער זענען נישט אמת. ווארום אויב דיינע רייד זענען אמת, זאל ער אויך קומען, און זאג פאר אים וואס דו האסט צו זאגן! פארוואס זוכסטו אז ער זאל נישט קומען? ווייל דו ווילסט נישט אז דיין בעל דין זאל אויפווייזן אז דו זאגסט ליגנט. קומט אויס אז דער מענטש, מיט דעם וואס ער איז געקומען דער ערשטער, האט אליין געוויזן אז ער רעדט נישט קיין אמת. נאר ווי עס איז, איז משמע פון רבנו יונה אז מען האט דערפון גאר קיין תועלת נישט, און ווי געזאגט איז דאס מוקשה. און ער אליין לייגט צו: און שוין האבן זכרונם לברכה געזאגט אז עס איז אסור פאר א בעל דין צו זאגן זיינע טענות צום דיין שלא בפני בעל דינו. און אויב חז"ל האבן דאס פארבאטן - איז דאס ווייל עס איז יא דא דערפון א תועלת; און אויב אזוי, ווי זאגסטו אז מען האט גארנישט אויפגעטאן? עס איז נישט קלאר דער ביאור דא אין די ווערטער פון רבנו יונה.
ובא רעהו וחקרו - חובת הדיין לחקור
א צווייטער פשט ערקלערט אז דאס וואס שטייט "ובא רעהו וחקרו" גייט נישט ארויף אויפן בעל דין, נאר אויפן דיין. לויטן ערשטן פשט: זאלסט טענה'ן דיינע טענות און עס וועט דיר נישט פיל העלפן, ווייל באלד וועט קומען דער צווייטער און אפפרעגן דיינע רייד. אבער לויטן צווייטן פשט איז "ובא רעהו וחקרו" - דער דיין, און דער פסוק באפעלט אים: וויסן זאלסטו, ווען א מענטש קומט און טענה'ט זיינע טענות, פארלאז זיך נישט אויף זיינע ווערטער, נאר "וחקרו" - פרעג אלע שווערע שאלות וואס מען דארף פרעגן. און דאס שטימט זייער גוט מיט די ווערטער פון חז"ל, ווייל חז"ל האבן דאך געזאגט אז עס איז אסור אויסצוהערן איינעם פארן צווייטן; און אויב האסטו שוין יא אויסגעהערט, שטעל זיך אין דעם צווייטנס פלאץ און פרעג אלע שווערע שאלות, פארש אים גוט אויס.
מען איז אמאל געגאנגען צום הגאון רבי נסים קרליץ זצ"ל, איינער פון די גרויסע דיינים אין בני ברק, אים צו פרעגן א שאלה אין דיני ממונות: צי לויט דער הלכה איז שייך אזא זאך, צי עס לוינט זיך צו תובע זיין, צי עס איז דא א זין צו תובע זיין. ער איז בשום אופן נישט געווען גרייט צו ענטפערן. ער האט געזאגט: גייט צום בית הדין צוזאמען מיטן צווייטן מענטש און פרעגט דארט. האט מען אים געזאגט: מען וויל דאך נאר וויסן צי מען האט בכלל אן עילה לתביעה. האט ער געזאגט: איך ענטפער גארנישט. ער האט בשום אופן נישט געוואלט ענטפערן אויף א נושא וואס באלאנגט צו א דין תורה אדער וואס קען אנקומען צו א דין תורה, כדי עס זאל נישט זיין בגדר מטעים דבריו לדיין, אז עס זאל נישט פאסירן אז דער הרכב אין וועלכן ער זיצט זאל זיין דער הרכב וואס וועט דא פסק'ענען; אז עס זאל נישט זיין קיין מצב וואו ער האט געהערט א טענה, אפילו בלויז אין א פארעם פון א שאלה. און דעריבער זאגט דער פסוק צום דיין: זיי מקפיד אים אויסצופארשן מיט אלע מעגליכע חקירות.
ביאור הגאון מווילנה - יצר הרע הוא ה"ראשון"
דער גאון מווילנא ערקלערט: ווער איז דער "צדיק הראשון בריבו"? ווער קומט צו אונז פריער, דער יצר הטוב צי דער יצר הרע? דער יצר הרע. ער איז שוין דא פון געבורט אן, "לפתח חטאת רובץ", ער ווארט אויף אונז, ער איז דער ערשטער וואס זאגט אונז שלום עליכם אין דער רגע וואס מען קומט ארויס אויף דער וועלט, און ער באגלייט אונז האנט ביי האנט און מיר זענען זיינע גוטע פריינט. מען ווערט דרייצן יאר אלט, און פלוצלונג קומט אן א גאסט אין געגנט - ווער איז דאס? דער יצר הטוב. זענען מיר דען זיינע פריינט? מיר זענען גאר פארדעכטיג. ווען עס זענען דא חברים און א דריטער קומט צו, יאגט מען זיך נישט אים אריינצונעמען אין דער חבורה; מען קוקט ווער ער איז, וואס זיין מעשה איז, וואס פאר א טיפ ער איז. אבער דער יצר הרע באגלייט אונז שוין יארן לאנג, מען לעבט מיט אים אין א ידידות, מען פאלגט אים אויך, און ער איז א גוטער יועץ אין די אויגן. און מען זעט דאס ביי קינדער, אז אסאך זאכן ווערן ביי זיי געטאן דורכן יצר הרע. מען פארשטייט נישט פארוואס דאס קינד חוצפה'ט זיך, פארוואס ער איז נישט גרייט, פארוואס ער צוברעכט - ר' איד, וואס ווילסטו? ער האט דאך נאך נישט קיין יצר הטוב, דער יצר הרע האט זיך אין אים אריינגעכאפט, פארשטיי אים דאך. און דערנאך קומט דער יצר הטוב, און מען נעמט אים נישט אויף.
אויף דעם זאגט דער גאון מווילנא: "ובא רעהו וחקרו" - פארש אים אויס, דאס הייסט באטראכט גוט זיינע ווערטער, אפילו פון אנפאנג זעען זיי דיר אויס פרעמד. ווייל וואס זאגט ער מיר? טו דאס נישט, האב נישט קיין הנאה דערפון, פארזוך דאס נישט. און פארוואס? ביז היינט האב איך דאך געהאט אזא גוטן חבר, אלעס וואס איך האב נאר געוואלט האב איך באקומען מיט הנאה. נעם נאך א פארציע; נישט דיינס? מאכט נישט אויס, אויב ער וויל זאל ער קומען בעטן; גזל? ניין, מסתמא איז עס הפקר. דער דאזיגער יצר הרע האט אזוי שטארק געזוכט מיין טובה, ער האט מיך אזוי ליב געהאט, און וואס איך האב נאר געוואלט האט ער מיר גלייך געגעבן. און דער נייער - ביי אים איז אלעס ניין, ניין, אסור, אסור. וואס פאר א חבר איז ער? זאגט דיר דער גאון: ניין, ר' איד, "וחקרו" - פארש גוט אויס דעם דאזיגן "רעהו", און דעמאלט וועט זיך דיר אויסקלערן אז דער רעהו איז דער אמת'ער רֵע (חבר); און דער ערשטער, מיט וועמען דו האסט א ידידות פון לאנגע יארן, שוין דרייצן יאר, וועט זיך דיר ארויסשטעלן אז נישט בלויז איז ער נישט קיין רֵע פאר דיר, נאר ער איז רַע (שלעכט) פאר דיר. ער זעט דיר אויס ווי אן אלטער גוטער פריינט, אבער וואס ברענגט ער דיר באמת אן? אז אויף אלעם וועט דיר דער אייבערשטער ברענגען צום משפט. דעריבער פארלאז דיך נישט תיכף אויפן ערשטן - "צדיק הראשון בריבו" - נאר דווקא אויף דעם וואס קומט יעצט, "בא רעהו וחקרו": פארש אויס דעם נייעם חבר, און עס וועט דיר קלאר ווערן אז ער איז דער אמת'ער פריינט און נישט דער ערשטער; און דעם ערשטן זאלסטו פארלאזן, און זיך צוקלעבן צום חבר נאכדעם וואס דו פארשט אויס און זעסט אז זיין כוונה איז צום גוטן.
צום סך-הכל:
דריי טויערן האבן זיך פאר אונז געעפנט אינעם שיעור. "לב נבון יקנה דעת ואוזן חכמים תבקש דעת" - דער חכם איז מקבל פון אנדערע און דערפאר דארף ער אן אויער און א בקשה, און דער נבון פארטיפט זיך אין זיין הארץ און מאכט די דעת פאר א גאנצן קניין. "מתן אדם ירחיב לו ולפני גדולים ינחנו" - דאס געבן נעמט ארויס דעם מענטש מן המיצר למרחב: עס מערט אים א נאמען, עס מערט אים פריינט, עס עפנט אים טירן ביי גרויסע לייט אויף דער וועלט, און לויטן הגאון מווילנא פארברייטערט עס אים אויך דאס פלאץ אין גן עדן און שטעלט אים פריער פאר די גדולי התורה, ווי די מעלה פון עזריה און די מעלה פון זבולון. און "צדיק הראשון בריבו ובא רעהו וחקרו" - א ווארענונג פונעם כוח פונעם מושכל ראשון: מען טאר נישט מטעים זיין קיין דברים פאר א דיין שלא בפני בעל הדין, דער דיין מוז גוט אויספארשן און זיך נישט פארלאזן אויפן ערשטן טוען, און אין דער עבודת האדם: לאז זיך נישט פארכאפן פונעם יצר הרע בלויז ווייל ער איז געקומען דער ערשטער, נאר פארש נאך דעם יצר הטוב וואס קומט נאך אים - און דו וועסט געוואויר ווערן ווער עס איז דער אמת'ער חבר.