קאפיטל יז אין משלי באשעפטיגט זיך מיט אסאך מדות און מיט פיל דרכי החיים, און אין אים געפינט זיך איין פסוק וואס איז כמעט דער שליסל צו דעם גאנצן דרך פון א מענטש אין לימוד התורה. דער שיעור איז אינגאנצן געווידמעט פאר דעם איין פסוק - דער פסוק וואס שטעלט איינעם קעגן דעם צווייטן דעם מבין און דעם כסיל, נישט לויט דער מאס פון זייער ידיעה, נאר לויט דעם ארט וואו זיי זוכן די חכמה: צי געפינט זי זיך פאר זיי, דא, האנט-גרייכיג, אדער ווייט, ביז צום עק פון דער ערד.
אֶת־פְּנֵי מֵבִין חָכְמָה וְעֵינֵי כְסִיל בִּקְצֵה־אָרֶץ׃ (משלי יז, כד) - פאר דעם מבין שטייט די חכמה, אבער די אויגן פונעם כסיל זענען ביז צום עק פון דער ערד.
רש"י טייטשט: די חכמה איז פאר דעם מבין. דאס הייסט, דער מבין איז דער וואס כאפט אויף און פארשטייט די חכמה, און זי שטייט קעגנאיבער אים. אבער דער כסיל - מען זאגט אים: קום, דא איז פאראן חכמה. און ער ענטפערט: דאס איז ווייט, דאס איז ביים עק ערד. ווי אזוי קען איך חזר'ן סדר נזיקין וואס איז דרייסיג פרקים? מסכת כלים דרייסיג פרקים, מסכת שבת פיר און צוואנציג פרקים קעגן פיר און צוואנציג תכשיטי כלה - ווי קען איך דאס באווייזן? ווייסטו דען וויפיל דאס איז? דאס איז א געוואלד. דאס איז דער טייטש פון "עיני כסיל בקצה ארץ".
אבער דער חכם - "את פני מבין חכמה". היינט לערנט ער צוויי, מארגן צוויי פרקים, און זאגט: אזוי האבן געטאן די וואס זענען געווען פאר מיר פון שטענדיג אן. ווי אזוי איז חכם פלוני און חכם אלמוני אנגעקומען צו דעם וואס זיי זענען אנגעקומען? קובץ על יד ירבה. היינט לערנט מען אביסל, מארגן אביסל, און איבערמארגן אביסל, און פלוצלונג אינאיינעם אין זיבן יאר האט ער מסיים געווען דעם ש"ס. דער כסיל לעומת זה ציילט בלעטער פון פריער און זאגט: ווייסטו וויפיל פרקים דאס איז? וויפיל בלעטער? ווי אזוי?
רבנו יונה ערקלערט אז דער מבין איז א מענטש וואס האט ליב זיך מתבונן צו זיין אין דברי החכמה, און ער האט אויך א הארץ זיי צו פארשטיין. און ווי מיר האבן שוין געזען, פעלט אויס ביידע זאכן צוזאמען: סיי א הארץ וואס איז מסוגל צו פארשטיין די חכמה, און סיי אן אהבה צו חכמה, אז ער זאל זי זוכן און נאכגיין. דאס איז דער "מבין".
און פון דעם קומט ארויס דער המשך פון זיינע ווערטער: דער מבין, אויב עס זענען נישטא קיין גרויסע חכמים אין זיין ארט, פארשט ער און לערנט פון יעדן איינעם וואס איז דא. דער כסיל זאגט: ווען דער חפץ חיים וואלט דא געווען, וואלט איך געלאפן צו אים; ווען דער בן איש חי וואלט דא געווען - נאר צו אים וואלט איך געגאנגען, איך בין צוגעבונדן בלויז צו אים. נו, אבער ער איז דאך נישט דא. עס זענען דא מענטשן וואס זענען קלענער פון אים, אבער דו האסט וואס צו נעמען פון זיי. "ניין, איך בין נאר פאר'ן בן איש חי". דער חכם זאגט: ריכטיג, איך וואלט געווען צופרידן ווען מיין מורה ורב וואלט געווען דער בן איש חי, אבער אויב איך האב אים נישט און עס איז דא דא רב פלוני און חכם אלמוני - ער ווייסט א זאך וואס איך ווייס נישט, זאל ער מיר לערנען וואס ער ווייסט. און דורך דעם וועט ער משיג זיין און נעמען פון יעדן איינעם, און מקבל זיין די אמת פון ווער עס האט עס געזאגט. "את פני מבין חכמה" - דער מבין קוקט אויף דעם וואס שטייט קעגנאיבער אים, און פון אים נעמט ער חכמה. אפשר האב איך נישט באקומען דעם מאקסימום, אבער איך האב גענומען דאס וואס איז פאראן.
טיילמאל זעט מען די דאזיגע נארישקייט ביי בחורים, וואס ווילן זיך פארשרייבן דווקא אין א געוויסער ישיבה, א ישיבה פאר באגאבטע און מצויינים, און אויב נישט - לערנען זיי בכלל נישט. פארוואס? ווייל דאס איז נישט יענע ישיבה. דאס איז א כסיל. דאס וואס דו האסט היינט - לערן. ביסטו דען אזוי באגאבט אז דער רב אין דער דאזיגער ישיבה האט דיר שוין גארנישט וואס צו לערנען? און נאך מער: ווער זאגט אז די ישיבה פאר מצויינים וועט זיין דאס בעסטע פאר דיר? צייטנווייז איז פארקערט. טיילמאל איז דארט דער קאמף זייער שווער, עס זענען פאראן שטארקע כוחות קעגן אים און ער ברעכט זיך אונטער. און אין א פשוט'ערער ישיבה ווערט ער פאררעכנט פאר א מצוין, און דעמאלט גיט מען זיך אפ מיט אים, מען מוטיגט אים, ער האט א חשיבות אין דער ישיבה און אין שיעור. ווער זאגט אז דווקא דאס אויסגעצייכנטסטע פלאץ איז דאס בעסטע? דער וואס קומט און זאגט "איך וויל דווקא יענעם, דווקא יענעם חכם, דווקא יענעם רב" - זיכער וועט ער נישט משיג זיין קיין חכמה. מען דארף זיך מכניע זיין און לערנען פון יעדן מענטש.
אויף דעם זאגן חז"ל: כלי מלא מחזיק, ריקן אינו מחזיק, שנאמר "יהיב חכמתא לחכימין". די חכמה איז געבויט פונקט פארקערט פון אלע חכמות הטבע. אויב מען וויל מ'זאל אנפילן א כוס מיט וואסער, מוז מען עס קודם אויסליידיגן; אויב דאס כלי איז פול, קען מען נישט אריינגיסן נאך. ביי חכמה - פאַרקערט: אויב דו ווילסט מ'זאל דיך אנפילן מיט חכמה, דארפסטו אנפילן דעם קאפ מיט חכמה, און דורך דעם וועט מען דיר משפיע זיין נאך. ווער עס פרובירט צו לערנען פון יעדן איינעם, פון יעדער זאך, פון יעדן ענין - באקומט ער אן אומענדליכן שפע פון חכמה. אבער ווער עס זוכט דווקא יענעם "באשטימטן" - דאס איז "עיני כסיל בקצה ארץ"; ער זוכט דווקא יענעם וואס געפינט זיך ביים עק וועלט, און ער לערנט נישט פון די בני מקומו, און אזוי בלייבט ער ליידיג און אויסגעשעפט פון חכמה. ווי חז"ל זאגן: אל תאמר לכשאפנה אשנה, שמא לא תיפנה. "ווען איך וועל האבן צייט וועל איך גיין אהין און פון דארט וועל איך לערנען" - און ווער זאגט אז דו וועסט האבן צייט? און ווער זאגט אז דו וועסט בכלל דארט אנקומען? און דערווייל ביסטו געבליבן ליידיג, ווייל אויך פון די וואס זענען דא האסטו נישט געלערנט.
דאס איז א זאך וואס מען זאגט תמיד פאר מענטשן. מ'פרעגט א מענטש: פארוואס קומסטו נישט צום שיעור? ענטפערט ער: דער אמת איז, איך בין זייער צוגעבונדן צום שיעור פון הרב פלוני. גייסטו צו זיין שיעור? ניין, די שעות שטימען מיר נישט. אויב אזוי, לאז דערווייל אפ צו וועמען דו האסט זיך צוגעבונדן. דיין פרייע שעה איז צווישן אכט און צען אינדערפרי, און אין די שעות לערנט דא נישט הרב פלוני נאר הרב אלמוני. "אבער איך בין צוגעבונדן צו פלוני" - און וואס מאכט עס אויס? הרב פלוני גיבט דעם שיעור ווען דו ארבעטסט, און הרב אלמוני ווען דו ביסט פריי; גיי צו יענעם פון וועמען דו קענסט יעצט לערנען.
דעריבער זאגט מען תמיד: לאז נישט איבער א שיעור ביז דו האסט אן אנדערן שיעור. א מענטש זאגט "איך זוך אזא און אזא שיעור" - און וואס קומט ארויס דערפון? האסט איבערגעלאזט יענעם שיעור און דו זוכסט נאך אלץ, און דו בלייבסט ליידיג. א מענטש וואס וויל עסן סטייקס הערט דאך נישט אויף צוליב דעם צו עסן ברויט ביז ער וועט האבן סטייקס. גיי אן עסן ברויט, און ווען די סטייקס וועלן אנקומען הער אויף. אבער דערווייל - עס ברויט. צו בלייבן אינגאנצן אן קיין שיעור נאר ווייל מ'זוכט עפעס באזונדערס, דאס איז "עיני כסיל בקצה ארץ".
וואס ברענגט צו אזא מהלך המחשבה? זאגט רבינו יונה: זיין גאווה און גודל לבבו. "איך לערן נאר ביי יענעם חכם", "דאס איז נישט גענוג גרויס פאר מיר", "איך לערן נישט ביי יעדן איינעם". וואס איז דאס אויב נישט גאווה און גודל לב? אז א מענטש מיינט אז כדי אים צו לערנען תורה פעלט אויס דער גרעסטער גאון אויף דער וועלט, און ווי גלייך אנדערע האבן גארנישט וואס אים צו געבן.
און רבינו יונה לייגט צו: מרום לבבו, און ווייל ער האט נישט קיין ליבשאפט צו חכמה, ווייל זיין גאנצער חפץ דערפון איז נאר להתגדל ולהשתרר. צוויי חסרונות זענען דא. איינס - גאווה. דאס צווייטע - זוכן שררה: "ווייסטו פון וועמען איך לערן? איך בין א תלמיד פון חכם פלוני". קבלה לערנט ער נאר ביי איין באשטימטן רב, און דף היומי נאר ביי יענעם ספעציעלן רב.
און נאך מער: ווען דו וואלסט געהאט אן אמת'ן שפיגל פון דער ווערד פון עצם דברי תורה, וואלסטו דאס מקבל געווען פון ווער עס זאל נאר זיין. אויב עס וואלט געקומען א מענטש און דיר יעצט געגעבן טויזנט שקל, וואלסטו אים דען געזאגט: "אויב ס'איז נישט ווארן באפעט נעם איך נישט; צום מערסטנס בין איך גרייט זיך צו פארגלייכן אויף ביל גייטס, אבער א פשוט'ער מענטש - בשום אופן נישט"? וואלסטו דען געזאגט אזא זאך? פון ווער עס זאל נאר זיין, ווער ס'וויל געבן - די קופה איז דא, פיל אן. ביי געלט פארשטייען מיר דאס זייער גוט, און מיר זוכן נישט דווקא א ספעציעלן געבער, ווייל געלט האבן מיר ליב. ווען מיר וואלטן אזוי ליב געהאט תורה, וואלט מען געזאגט: ווער וויל מיר לערנען? האסטו עפעס צו זאגן? איך בין גרייט צו הערן. האסטו מיר עפעס מחדש צו זיין? איך בין גרייט צו הערן. ווען עס וואלט געווען אין אים אן אהבת תורה - וואלט געווען "מכל מלמדיי השכלתי". און וויבאלד ער האט נישט קיין אהבת תורה און ער זוכט נאר זיך גרויס צו האלטן, איז ער פארנומען צו דערציילן ווער זיין רבי איז און פון וועמען ער האט מקבל געווען תורה. דאס אלעס קומט, זאגט רבינו יונה, מחמת גודל ורום לבבו.
כדי צו פארשטיין דעם ביאור פונעם גאון מווילנא לאמיר מקדים זיין: "לב חכם לימינו ולב כסיל לשמאלו". אזוי ערקלערט מען אין דער ישיבה'שער וועלט: מ'הייבט אן לערנען, און מען קומט אן צו דף י'. דער לב חכם זאגט: ברוך השם, צען בלעטער האבן מיר מספיק געווען מיט רש"י און תוספות, ווי הערליך איז דאס. דער לב כסיל זאגט: קוק, צען בלעטער, אבער עס זענען נאך דא נאך הונדערט און זעכציג; אויב צען בלעטער האבן גענומען אזויפיל צייט, ווען וועלן מיר אנקומען צו לערנען דאס גאנצע? א לב חכם קוקט אויף רעכטס - וויפיל האב איך שוין זוכה געווען צו לערנען. א לב כסיל קוקט אויף לינקס - וויפיל בלייבט נאך איבער. און דעמאלט ווערט ער צעבראכן און פאלט אריין אין יאוש.
און דאס איז וואס דער גאון מווילנא זאגט: דער כסיל זיינע אויגן זענען לקצווי ארץ - ער קוקט צום עק. "אוי, דאס איז ווייט, וויפיל האב איך נאך צו לערנען, דאס איז פיל צו פיל, איך האב שוין אויפגעגעבן". אין דער צייט וואס מען הייבט אן לערנען, קוקן זיינע אויגן שוין ארויס אויפן סיום הש"ס. האסט הערשט יעצט אנגעהויבן מסכת ברכות, און דו פרעגסט שוין ווען מ'וועט מסיים זיין גאנץ ש"ס און הייבסט אן ציילן בלעטער? פריי זיך מיט דעם וואס דו האסט מספיק געווען, און פארוואס קוקסטו שוין אויף די עקן?
דער ווילנער גאון, ווי זיין שטייגער, ערקלערט די זאכן מיט נאך א טיפקייט. אויף דער וועלט זענען פאראן דריי זאכן וואס שוין די פריערדיגע האבן אסאך גערעדט וועגן זיי: הטוב, הערב והמועיל. 'הערב' - זיין ענין זענען תענוגי עולם הזה, הנאות און תאוות. דאס איז נישט קיין טוב און נישט קיין מועיל, נאר עס איז ערב, עס איז געשמאק. 'הטוב' און 'המועיל' - ביידע זענען גוט; און וואס איז דער חילוק צווישן זיי? דער מועיל - זיין טובה קומט ערשט נאך א צייט; דער טוב - ער איז שוין גוט יעצט אליין.
א משל: א ביטערע רפואה - איז דאס 'טוב' אדער 'מועיל'? מועיל. זי איז נישט גוט, ווייל זי איז ביטער און נישט געשמאק; אבער איבער א שטיק צייט וועט דער פיבער אראפגיין. ווידער, אויב מען וועט זאגן פאר א מענטש וואס איז קראנק אין א געוויסער מחלה אז ער זאל עסן א מאראנץ און דאס וועט אים אויסהיילן - דאס ווערט אנגערופן 'טוב', ווייל סיי בשעת'ן עסן האט ער הנאה און סיי עס איז דא דערפון א תועלת. קומט אויס אז ביידע ווערן פאררעכנט פאר גוט, נאר דער טוב איז שוין גוט באלד אויפ'ן ארט, און דער מועיל איז מיר יעצט נישט גוט, נאר עס איז עתיד ארויסצוקומען דערפון א תועלת.
און יעצט לאמיר דאס צופאסן צו ענינים פונעם עולם הבא. 'הערב' - דאס איז דער וואס לערנט כדי מ'זאל אים רופן רב, כדי צו באקומען א דיפלאם, כדי צו באקומען א געהאלט, כדי ער זאל האבן הצלחה. דאס איז אזוי ווי א מענטש וואס עסט בלויז צוליב תאווה. דא איז נישט פאראן קיין מצות תלמוד תורה און נישט קיין עשיית נחת רוח ליוצרו און קיין לימוד לשמה, נאר "איך זוך א דזשאב; איך וואלט געקענט לערנען אויך מאטעמאטיק, און איך לערן תורה ווייל דא איז מיין שאנס אויף פרנסה גרעסער". דאס איז דער ערגסטער פון די דריי.
'המועיל' - א מענטש וואס הארעוועט אין דער תורה כדי צו וויסן וואס עס איז די הכרעת הדין. אין דער צייט וואס ער לערנט די תורה, טוט ער עס נישט כדי צו מאכן א נחת רוח פאר זיין באשעפער, נאר כדי צו וויסן דעם אויספיר. קומט אויס אז יעצט, כביכול, איז אים ביטער, און ווען וועט אים זיין זיס? ביים סוף פון דער סוגיא, ווען ער קומט אן צום שורה תחתונה און ווייסט די הכרעה. דאס איז ווי א רפואה: בשעת'ן איינשלינגען איז עס נישט באטעמט, אבער ביים סוף ברענגט עס א תועלת.
און 'הטוב' - א מענטש וואס לערנט כדי צו מאכן א נחת רוח פאר זיין באשעפער און מקיים צו זיין די מצוה פונעם בורא. ווארום אויך אין דער צייט וואס דו לערנסט מאכסטו דאך א נחת רוח צום אויבערשטן, און שוין דעמאלט באקומסטו א טובה: וואס פאר א שמחה האב איך, איך לערן דעם אויבערשטנ'ס תורה און איך מאך א נחת רוח פאר מיין באשעפער! דאס ווערט אנגערופן 'טוב', אז בשעת דער מעשה אליין איז שוין גוט - אויסער דעם וואס שפעטער וועל איך אויך וויסן די הכרעת הדין.
און דאס איז וואס שטייט אין קהלת: אין טוב באדם שיאכל ושתה והראה את נפשו טוב בעמלו, גם זו ראיתי אני כי מיד האלוהים היא. ערקלערט דער גר"א: עס איז נישט דא קיין גוטס פאר'ן מענטש ער זאל עסן און טרינקען, דאס הייסט ער זאל עוסק זיין אין תורה ומצוות, סיידן ער טוט "והראה את נפשו טוב בעמלו" - ער זאל זען אז עס זאל זיין גוט פאר זיין נפש אינעם עצם עמל. ווער עס לערנט לשם שמים, איז אים דער עצם עמל גוט, און דאס איז דער אמת'ער טוב. ער האט הנאה אינעם עצם עסק התורה, ווייל דערמיט טוט ער מאכן א נחת רוח פאר'ן רבונו של עולם. און אויב נישט - קען די זאך זיין בלויז א מועיל: אויב דו ווילסט נאר אנקומען צום אויספיר פונעם דין, איז דאס מועיל, אבער דאס איז נישט באמת טוב.
און לויט דעם טייטשט זיך דער פסוק: "את פני מבין חכמה" - דער מבין זעט די חכמה וואס שטייט פאר אים און האט הנאה דערפון, ווייל זיין כוונה איז מקיים צו זיין די מצוה פון זיין בורא אינעם עצם לימוד. אבער דער כסיל לערנט נאר כדי צו וויסן הלכות, דאס הייסט צוליב דעם אויספיר, און דאס איז נישט מער ווי א בחינה פון מועיל. קומט אויס אז ער האט גארנישט קיין הנאה פון זיין לערנען, און ווען וועט ער הנאה האבן? ערשט ביים סוף, ווען ער קומט אן צו דער הכרעת הדין. אויף דעם שטייט "ועיני כסיל בקצה ארץ": ווען וועט דער כסיל אנהייבן שפירן א תועלת פון זיין לערנען? ערשט ביים עק, ערשט ווען ער קומט אן צום סוף. משא"כ דער מבין איז אין דער בחינה פון טוב, אז שוין אינעם עצם לערנען די חכמה איז אים גוט; ער שפירט שוין אז ער האט זוכה געווען צו חכמה נאך איידער ער איז אנגעקומען צו דער הכרעת הדין, ווייל דער עצם לימוד ברענגט א נחת רוח פאר'ן אויבערשטן - אפילו אויב איך בין נישט אנגעקומען צום אויספיר, אפילו אויב איך בין געבליבן מיט א קשיא, האב איך געהארעוועט אין דעם אויבערשטנ'ס תורה און איך האב שוין זוכה געווען דערמיט צו מאכן א נחת רוח פאר זיין הייליגן נאמען.
דער מלבי"ם ערקלערט: "את פני מבין חכמה" - די וועגן פון חכמה זענען נאנט צום נאטור פון דער נפש האדם, כל זמן זי איז נישט פארשמוצט געווארן מיט די תאוות פונעם עולם הזה און מיט די פיתויים פונעם יצר הלב וואס זענען קעגן די דרכי החכמה. און א מורא'דיג וואונדערליכע זאך זאגט ער דא: א מענטש אויף א נאטירליכן אופן, מיט זיין פשוט'ן שכל, איז מסכים צו די יסודות פון מוסר. און דאס וואס מען זעט בפועל מענטשן וואס זאגן פארקערטע מיינונגען און אידעען - זאלסטו וויסן אז די מענטשן האבן זיך פארשמוצט מיט תאוות און מיט גשמיות'דיגע ענינים וואס דערווייטערן זיי פונעם שכל הישר, און צוליב דעם געפינען זיי אין אלערליי קרומע וועגן און אין אלערליי אוממאראלישע זאכן א יושר, א מעלה און א מעלה יתירה.
אבער באמת, אויב מען נעמט דעם מענטש ווי אזוי השי"ת האט געמאכט דעם מענטש גלייך - זענען אלע מסכים אז גניבה איז א שלעכטע זאך, אז רציחה איז א שלעכטע זאך, אז ניאוף איז א שלעכטע זאך, אז נקימה ונטירה, גאוה, תאוה און חמדה זענען שלעכטע זאכן. דאס ליגט טיף אינעם מענטש. נאר וויבאלד דער מענטש ציט זיך נאך די תאוות - "ונטמאתם בם", און חז"ל האבן געדרש'נט ונטמטם בם: די זאך פארשטאפט דעם מוח און דעם שכל, און דעמאלט זאגט ער דיר: עס זענען דא מענטשן וואס זייער מצב איז אזוי אז מ'מוז פון זיי צונעמען כדי צו פארטיילן פאר עניים. ער ווערט א "ראבין הוד", ווייל יענע האבן אסאך. אבער קען מען דען גזל'נען פון יעדן? מארגן וועט מען גזל'נען פון דיר! און אזוי אויך זענען פאראן אזעלכע וואס קומען און געפינען אויסריידן פאר ענינים פון ניאוף וכדומה: "דער מענטש דארף זיין נאטירליך, די בהמות זענען דאך נישט צוגעבונדן צו איין ראם, פונקט ווי איין אקס האט עטליכע קיען, וואס איז די פראבלעם אז דער מענטש זאל זיין היינט דא און מארגן דארט, פארוואס זיין געבינדן?". און פון וואו קומען די אלע אידעען און רעיונות? זאגט דער מלבי"ם: דערפון וואס דער מענטש האט פארשטאפט זיין אייגענעם מוח און האט אריינגענומען אין זיך די פיתויים פונעם יצר הלב וואס גייען קעגן די דרכי החכמה.
אבער א מענטש וואס פארטיפט זיך אין דער חכמה וואס שטייט פאר זיין פנים - זי איז איינגעקריצט אין דער צורה פון זיין נפש אלוקית. ווען דער הקדוש ברוך הוא האט אין דיר איינגעקריצט די נפש אלוקית, האט ער אין דיר איינגעקריצט די יסודות המוסר, וואס דאס זענען יסודות וואס יעדער נעמט אן. און דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך וואס מיר האבן שוין אנגערירט: יענער חלק אין די עשרת הדיברות וואס איז בין אדם לחברו ווערט אנגענומען ביי יעדן איינעם. ס'איז נישטא אין דער וועלט איינער וואס וועט דיר זאגן אלס א שיטה אז ס'איז פאסיג צו מזלזל זיין אין אב ואם - מ'רעדט נישט פון א יחיד וואס זיין פאטער האט אים געטון אן עוול, נאר אלס אן אלגעמיינע שיטה; ס'איז נישטא אזא מענטש אויף דער וועלט און מ'וועט נישט הערן אזא מהלך המחשבה. ס'איז נישטא אויף דער וועלט ווער ס'זאל זאגן אז ס'איז גוט צו רציחה'נען און אז א געזונטע געזעלשאפט שטייט אויף רציחה; אפילו דער קאניבאל האט נאר געזוכט א תירוץ עפעס צו עסן, און דאס איז נישט קיין שיטה. און מ'וועט נישט געפינען אויף דער וועלט קיין געזעלשאפט וואס זאל זאגן אז גזל איז א פאזיטיווע זאך און אז א געזונטע געזעלשאפט איז געבויט אויף די יסודות פון גזל - ס'איז נישטא אזא שיטה, אפילו נישט אין די טיפסטע וועלדער פון אפריקע. און אגב, אויך די גרונטלעכע ענינים פון צניעות: כמעט ס'איז נישטא קיין מענטשן אויף דער וועלט וואס פארשטייען נישט אז דער מכובד'יקער שטייגער פון א מענטש איז ווען ער איז אנגעטון און נישט ווען ער גייט אויסגעטון, און כמעט ס'איז נישטא קיין השקפה וואס דינגט זיך דערויף.
און ווי קומט עס אז פלוצים הערט מען ביים ראנד פון דער געזעלשאפט פארדרייטע דעות? דערויף זאגט דער מלבי"ם: דאס קומט פון די פיתויי יצר הלב וואס שטעלן זיך קעגן די דרכי החכמה, נאכדעם וואס דער מענטש האט זיך פאראומרייניקט אין די תאוות פון עולם הזה. אבער אן יענעם פאראומרייניקן זיך און אן יענע פארדרייטקייטן, דאס וואס דער הקדוש ברוך הוא האט אין דיר אריינגעלייגט מלכתחילה - דער גרונט-פראגראם פון יעדן מענטש - איז צדק, יושר, מוסר, צניעות און קדושה, און אלעס איז איינגעקריצט אין די יסודות הנפש וואס דער רבונו של עולם האט אין אים איינגעפלאנצט.
און דאס איז וואס שטייט: "את פני מבין חכמה" - די חכמה, וואס דאס איז דער מוסר ווי מיר האבן שטענדיג גערעדט איבער דעם מושג, געפינט זיך פאר זיין פנים, קעגנאיבער אים, פארשטענדלעך פון זיך אליין, און פאדערט נישט קיין סך הסברים. "ועיני כסיל בקצה ארץ" - דער כסיל, וואס די חכמה און דער מוסר שטייען אין קעגנזאץ צו זיין פארדרייטן טבע, זוכט די חכמה ביים עק וועלט. ער זאגט דיר: מ'דארף נישט די אלע עניני מוסר, זיי בינדן נאר דעם מענטש און באגרענעצן אים, א מענטש דארף זיך פירן אויף א נאטירלעכן אופן - עס גלוסט זיך דיר צו גנב'ענען, גנב'ע; עס גלוסט זיך דיר צו מבזה זיין, פארשעם; עס גלוסט זיך דיר צו רעדן לשון הרע און דערנידערן, דערנידער. און פארוואס איז אים נישט קלאר אז דאס איז נישט צדק, נישט יושר, נישט ערליך און נישט מוסרי? ווייל ער האט זיך פארמיאוסט אין די תאוות פון עולם הזה, און דעריבער איז די חכמה פאר אים נישט קיין נאנטע און דערגרייכבארע זאך. פאר אים איז זי ווייט, בקצה ארץ, און שטייט נישט פאר זיינע אויגן; און ער מוז גיין א לאנגן וועג מיט גרויסע פלאג כדי צו געפינען דעם ריכטיקן און גלייכן וועג - יענער וועג וואס איז איינגעפלאנצט אינעם חכם, און אין יעדן מענטש, אלס א חלק פון דער בריאה גופא.
"את פני מבין חכמה ועיני כסיל בקצה ארץ" ווערט געטייטשט אויף עטלעכע אופנים, און אלע קומען צוזאם ביי איין נקודה: דער מבין געפינט די חכמה דא און יעצט, און דער כסיל שטיפט זי שטענדיג אפ אין דער ווייטנס. לויט רש"י - דער מבין לערנט ביסלעכווייז, קובץ על יד ירבה, און דער כסיל דערשרעקט זיך פון דער כמות. לויט רבינו יונה - דער מבין איז מקבל די אמת ממי שאמרה און לערנט פון יעדן מענטש וואס שטייט פאר אים, און דער כסיל, צוליב גאווה, זוכן שררה און א מאנגל אין אהבת החכמה, זוכט דווקא דעם גרויסן פון ווייטן און בלייבט ליידיג. לויט דעם הגאון מווילנא - דער מבין פרייט זיך מיט דעם וואס ער האט באוויזן און לערנט לשם שמים, און דעריבער איז דער עצם הלימוד שוין "טוב" פאר אים, און דער כסיל לייגט זיין הנאה אן נאר אינעם סוף, אינעם מסקנא, און דערפאר איז זיין גאנצער לימוד "בקצה ארץ". און לויטן מלבי"ם - די חכמה און דער מוסר זענען איינגעקריצט אין דער נפש פונעם מענטש און שטייען פאר זיין פנים, און נאר ווער ס'האט זיך פארמיאוסט אין די תאוות פון עולם הזה דערווייטערט זיי פון זיך און זוכט זיי בקצה ארץ. דער למעשה'דיגער אויספיר איז פשוט: לאז נישט אפ דאס ברויט וואס דו פארמאגסט בשעת דו ווארטסט אויפן סטיק וואס וועט אפשר נישט אנקומען. לערן היינט, פון וועמען ס'איז דא, דאס וואס ס'איז דא - און דאס איז דער וועג פונעם מבין.