קאַפּיטל יז אין ספר משלי גייט ווײַטער אָן צו באַהאַנדלען די מדות הנפש און די דרכים פֿון רעדן, און אין דעם שיעור וועלן מיר זיך אָפּשטעלן אויף דרײַ סמוכים'דיקע פּסוקים: די ליבשאַפֿט צו מצה (קריגערײַ) און דאָס פֿאַרהייבן דעם טיר, עיקש הלב און דער וואָס דרייט זיך איבער מיט זײַן לשון, און דער צער פֿון עלטערן פֿון אַ בן כסיל און פֿון אַ בן נבל. מיר וועלן זען עטלעכע פּנים'ער אין יעדן פּסוק - רבינו יונה, דער גאון מווילנא, דער רלב"ג און דער מלבי"ם - און יעדער איינער עפֿנט פֿאַר אונדז אַ באַזונדערן פֿענצטער אין די זעלבע ווערטער גופֿא.
אֹהֵב פֶּשַׁע אֹהֵב מַצָּה, מַגְבִּיהַּ פִּתְחוֹ מְבַקֶּשׁ שָׁבֶר. (יט) - דער וואָס האָט ליב זינד האָט ליב קריגערײַ, דער וואָס הייבט אויף זײַן טיר זוכט אַ בראָך.
דער וואָס הייבט אויף זײַן טיר, דאָס הייסט ער קלעטערט צו הויך, זוכט אַ בראָך. ווײַל עס שטייט דאָך "לפני שבר גאון". דערויף האָבן חז"ל געזאָגט אויף המן: וואָס שטייט אויף אים? "בימים ההם גידל המלך אחשורוש את המן בן המדתא". פֿאַרוואָס האָט מען אים געדאַרפֿט דערהייבן? נאָר לפני שבר גאון. אַ מענטש וואָס מע וואַרפֿט אַראָפּ פֿונעם צווייטן שטאָק - דער קלאַפּ הערט זיך נישט צו גוט. אָבער אַז מע וואַרפֿט אים אַראָפּ פֿונעם פֿופֿציקסטן שטאָק, דאָרט הערט זיך דער קראַך ווי געהעריק. ווען דער קדוש ברוך הוא וואָלט אַראָפּגעוואָרפֿן המנ'ען פֿון דער מדרגה פֿון אַ שערער אין כפר קרצום, וואָלט דאָס נישט געמאַכט דעם פּאַסיקן גערודער. וואָס טוט דער קדוש ברוך הוא? ער הייבט אים אויף ביז צו זײַן דער משנה למלך, צו דער העכסטער שטופֿע, דער חותם פֿונעם מלך איז אין זײַן האַנט - און פֿון דאָרט וואַרפֿט ער אים אַראָפּ צום תליה-בוים. דאָס איז אַ געוואַלדיקער בראָך. לפני שבר גאון. דעריבער היט זיך: גרויס זיך נישט און הייב זיך נישט אויף צו הויך, כּדי דער בראָך זאָל נישט זײַן לויט דעם.
רבינו יונה פֿרעגט: פֿאַרוואָס האָט דער פּסוק צונויפֿגעבונדן די צוויי העלפֿטן פֿונעם פּסוק? "אוהב פשע אוהב מצה" רעדט וועגן דעם וואָס זוכט מחלוקת, און "מגביה פתחו מבקש שבר" רעדט וועגן דעם וואָס קריכט אַרויף און ברענגט אויף זיך זײַן מפלה - לכאורה צוויי באַזונדערע ענינים. נאָר דער פּסוק קומט דאָ אָפּוועגן די צוויי שלעכטע מדות איינע קעגן דער צווייטער און מכריע זײַן אַז די תאוה צו שררה איז ערגער. פֿאַרוואָס? ווײַל די עיקר גנות פֿון אַ מחלוקת ליגט אין אירע תוצאות: דורך דעם וואָס אַ מענטש האָט ליב מצה קומט ער צו פֿאַרברעכן און פֿשעים. די מחלוקת אַליין איז אַוודאי קיין גוטע זאַך נישט, אָבער דער עיקר היזק פֿון איר איז דאָס וואָס זי געבערט - פֿון אַ מחלוקת וועט מען קומען צו שלאָגן, צו גנב'ענען, און אַפֿילו צו מאָרד. אָבער פֿאַרקערט, שררה און גאווה זענען אַ זאַך וואָס איז פּסול פֿון זיך אַליין, נישט מחמת דעם צו וואָס זי וועט ברענגען. און עס איז ערגער צו טאָן אַ זאַך וואָס איז פּסול פֿון זיך אַליין ווי צו טאָן אַ זאַך וואָס וועט ברענגען צו עפּעס אַ פּסול'ע זאַך. און דערויף שטייט "תועבת ה' כל גבה לב" - די עצם גבהות איז אַ תועבה, נישט צוליב דעם וואָס זי וועט פֿירן צו עפּעס, נאָר די גאווה אַליין איז אַן עקלדיקע זאַך, און צום סוף וועט איר בעל־הבית באַקומען אַ בראָך.
דער גאון מווילנא טײַטשט: "אוהב מצה" איז דער וואָס האָט ליב צו רעבעלירן און זינדיקן קעגן זײַנע חברים, ער טוט אַלערליי זאַכן וואָס רייצן אויף אַנדערע, ווײַל דאָס איז אַ טייל פֿון זײַן תענוג - זיך צו קריגן און זיך צו דינגען. עס זענען דאָ מענטשן וואָס האָבן הנאה ווען עס איז פֿאַראַן אַ מחלוקת, ווען עס קאָכט זיך; זיי האָבן נישט ליב ווען דאָס לעבן גייט צו רויִק. ווען מע האָט אויף וועמען צו רעדן און אויף וועמען צו רכילות'ן - "האָסטו געזען וואָס יענער האָט געטאָן?" - זוכט ער סיבות זיך צו קריגן. צומאָל, ליידער, מאַכט זיך דאָס אַפֿילו אין בית המדרש: אַ מענטש זוכט אַ מכשול, זוכט אַז יענער זאָל עפּעס זאָגן כּדי ער זאָל קענען אויפֿשטיין און זיך וואַרפֿן אויף אים. אַזעלכע מענטשן וואָס האָבן ליב מצה זענען אוהבי פשע - ער זוכט זינד און פֿעלערן כּדי עס זאָל זײַן איבער וואָס זיך צו קריגן.
און וואָס איז "מגביה פתחו"? דער גאון מווילנא האָט דערויף אַן אינטערעסאַנטן ביאור: דער טיר פֿונעם הויז האָט אַ געוויסע הייך, און דער דאָזיקער מענטש וויל אַז עס זאָלן אַרײַנקומען צו אים אין שטוב אַ סך מענטשן, דעריבער הייבט ער פֿאַר זיי אויף דעם טיר - קומט אַרײַן, קומט אַרײַן - און לאָזט אַרײַן פֿיל חברים אין דער טיר פֿון זײַן הויז. אַזאַ מענטש זוכט אַ בראָך. פֿאַרוואָס? ווײַל עס שטייט דאָך אין פּסוק "אִיש רֵעִים לְהִתְרֹעֵעַ". דו מיינסט אַז אויב דו האָסט אַ סך חברים איז דאָס גוט? זאָלסטו וויסן אַז זיי וועלן דיך ברענגען צו אַ בראָך, ווײַל "להתרועע" איז אַ לשון פֿון שבירה, ווי "תְּרֹעֵם בְּשֵׁבֶט בַּרְזֶל כִּכְלִי יוֹצֵר תְּנַפְּצֵם". און אַזוי האָבן חז"ל געזאָגט אויפֿן חודש מנחם אב "ריע מזליה" - און מיר האָבן שוין פֿריִער מסביר געווען אַז די כוונה איז נישט זײַן מזל איז שלעכט, נאָר זײַן מזל איז וואַקלדיק (רעוע). און קעגנאיבער דעם דער חודש אדר "בריא מזליה" - בריא מיינט שטאַרק, שטאַרק קעגן וואַקלדיק, און נישט שלעכט קעגן גוט. קומט אויס פֿון "איש רעים להתרועע": דער וואָס האָט צו פֿיל חברים, וועט אים די זאַך ברענגען צו אַ בראָך. דאָס ברענגט צו קריגערײַען, צו לשון הרע, און אַזוי ווי דער מענטש געפֿינט זיך אַ סך מיט זײַנע חברים געפֿינט ער זיך אויך מיט זײַן חבֿר'ס ווײַב, און עס קען אַרויסקומען דערפֿון אַלערליי מכשולים, און חברים שלעפּן אים אויך צו זאַכן וואָס זענען נישט גוט. "עשה לך רב, וקנה לך חבר" - קלײַב זיך אויס איין גוטן חבֿר, אַן אמת'ן חבֿר, אַ חבֿר וואָס וועט דיך העלפֿן אין עבודת ה'. אָבער מיינט נישט אַז אַ סך חברים איז גוט; צו פֿיל חבֿר'ישע גרופּעס איז קיין גוטע זאַך נישט און ברענגט נישט קיין נוצן. און דעריבער "מגביה פתחו" - דער וואָס ברענגט אַרײַן פֿיל מענטשן אין שטוב אַז עס זאָלן קומען צו אים אַ סך חברים - "מבקש שבר", ווײַל פֿיל חברים וואַרפֿן אָפֿט מאָל אַראָפּ און צוברעכן דעם מענטש. בעסער איין איינציקער חבֿר ווי צו פֿאַרהייבן דעם טיר פֿאַר אַ מאַסע חברים.
נאָך אַן הסבר זאָגט דער גאון מווילנא, לויטן גאַנג פֿון רש"י: "פתחו" מיינט די עפֿענונג פֿון זײַן מויל, ווי אין לשון "פֵּתַח פִּיךָ וְיָאִירוּ דְבָרֶיךָ". "מגביה פתחו" - ער עפֿנט זײַן מויל צו רעדן שלעכטס, און "מבקש שבר" - די זאַך וועט אים זײַן צו אַ מכשול. ווען אַ מענטש רעדט נישט־גוטע זאַכן, שטרויכלט אים זײַן אייגן מויל; דײַנע רייד און דײַן מויל וועלן דיך מכשיל זײַן אין סוף. "וברוב דברים לא יחדל פשע" - דו רעדסט אַ סך, און צום סוף וועט מען געפֿינען אַ סתירה אין דײַנע ווערטער, דו וועסט זיך מחייב זײַן אויף זאַכן וואָס דו האָסט גאָר נישט געמיינט, און דו וועסט באַליידיקן מענטשן בכוונה צי שלא בכוונה, און זיי וועלן שפּירן אַז דו האָסט געהאַט עפּעס אַ שלעכטע אָדער בייזע כוונה קעגן זיי. רעד ווייניקער - וועסטו ווייניקער שעדיקן. "מגביה פתחו מבקש שבר": דו ברענגסט אויף זיך אַליין אַ בראָך און אַ דורכפֿאַל.
דער רלב"ג טײַטשט "אוהב פשע" אויף אַ געוויסן טיפּ מענטש - דער מומחה אויף חסרונות. עס זענען דאָ מענטשן וואָס עס וואָלט זיי געפּאַסט צו אַרבעטן ווי אַ קאָנטראָליאָר: יעדן קרומען שטריך כאַפּן זיי באַלד. וווּ איז נישט גוט, וווּ האָט מען נישט געטאָן ווי געהעריק; ער קומט אַרײַן אין אַ שטוב און פֿרעגט גלײַך ווער האָט דיר געמאַכט די דאָזיקע קרומע וואַנט - קיינער האָט נישט באַמערקט, אָבער ער האָט באַלד געזען. ער איז אַ מומחה אויף פֿעלערן און חסרונות, און זאָגט דיר באַלד: מיין הער, דאָס זיצט נישט גוט אויף דיר, דאָס האָסטו געטאָן אַזוי. און ער געפֿינט אויך אין יענעם זינד און עבירות וואָס זענען געווען און וואָס זענען נישט געווען; ער האָט אַ ריזיקע פֿאַרגרעסערונגס-גלאָז, אַ טעלעסקאָפּ, און יעדן איינעם מעסט ער אויס מיט צען מאָסן צו זוכן וואָס עס איז נישט בסדר, וואָס ער האָט נישט ריכטיק געטאָן און וואָס ער האָט נישט מדקדק געווען. אַזאַ מענטש דעפֿינירט שלמה המלך אַלס "אוהב פשע" - אַ טיפּ וואָס וואָלט געפּאַסט אין דער קרימינאַל-אָפּטיילונג פֿון דער פּאָליציי, וואָס זוכט זינד און פֿאַרברעכנס די גאַנצע צײַט, בויט קאָנספּיראַציעס און הסברים פֿאַרוואָס מע האָט אים אַזוי געטאָן, און זוכט שטענדיק וואָס מע האָט געצילט קעגן אים און ווי אַזוי מע האָט געוואָלט אים שאַטן. אַזאַ מענטש איז "אוהב מצה" - ער ברענגט אויף זיך קריגערײַען, ווײַל שטענדיק וועלן מענטשן טאָן זאַכן וואָס מע וועט קענען אויסטײַטשן נעגאַטיוו, און שטענדיק וועסטו האָבן אַלע ראַיות צו באַווײַזן אַז דו ביסט גערעכט און אַז זייער כוונה איז געווען בייזוויליק קעגן דיר.
און לויטן רלב"ג איז "מגביה פתחו" אַ הערלעכער המשך צום זעלבן ענין: ער קוקט אויף די זאַכן פֿון דער זײַט וואָס ער שטעלט זיך העכער פֿון יעדן. ער קוקט אויף אַלץ פֿון אויבן אַראָפּ, ווי אַ קאָנטראָל-אָפּטיילונג. און דעריבער וועט ער צום סוף געפֿינען אין יעדן איינעם אַ חסרון און אַ פֿעלער - יענער האָט מיר אַזוי געטאָן, יענער האָט אַזוי געמיינט, יענער האָט געהאַט אַזאַ כוונה - ווײַל אויף יעדן איינעם קוקט ער פֿון אויבן אַראָפּ. ער איז דער דערהויבענער, און די איינציקע פֿראַגע איז נאָר וואָס אַלע האָבן אים געטאָן און געמיינט קעגן אים. ער האַלט זיך פֿאַר אַ גרויסן מורם מעם, און יעדע זאַך וואָס עמעצער טוט טײַטשט ער אויס קעגן זיך: מע האָט מיר נישט אָפּגעגעבן דעם כבוד ווי עס פּאַסט, ווײַל מיר קומט דאָך אַ גרויסער כבוד. אַזאַ מענטש "מבקש שבר" - ברענגט אויף זיך אַ גרויסע רעה.
דער מלבי"ם מאַכט קודם אַ חילוק צווישן אַ מריבה און אַ מצה: אַ מריבה איז מיט דער רייד, מיט דעם מויל, אָבער אַ מצה איז שוין דער נעקסטער שאַפּל, ווען מע גייט אַריבער צו רעדן מיט די הענט און מע הייבט אָן צו שלאָגן, ווי דער לשון "וְכִי יִנָּצוּ אֲנָשִׁים יַחְדָּו וְנָגְפוּ אִשָּׁה הָרָה". "אוהב פשע אוהב מצה" - דורך דעם וואָס ער האָט ליב זינד, ווי עס שטייט "אִישׁ חֵמָה רַב פָּשַׁע", פֿון דעם כעס קומט די מצה און קומט די שלאגערײַ, ווײַל ווי מיר האָבן מסביר געווען שפּירט ער זיך העכער פֿון אַלעמען. און וואָס איז "מגביה פתחו"? דאָ האָט דער מלבי"ם אַ נײַעם מחודש'דיקן פּירוש וואָס איז נישט ווי אַלע פֿריִערדיקע - נישט זײַן מויל און נישט דאָס פֿאַרהייבן דעם טיר כּדי עס זאָלן אַרײַנקומען פֿיל מענטשן: "מגביה פתחו" מיינט ער הייבט אויף דעם שוועל פֿון זײַן טיר. ווען אַ מענטש מאַכט העכער דעם שוועל, וועט דער וואָס קומט אַרײַן זיך אָנשטויסן און פֿאַלן אויפֿן פּנים. איינער וועמענס שטוב איז געבויט אויף אַ נידעריקן אָרט און ער הייבט אויף נאָר דעם טיר - וואָס וועט אים אַרויסקומען? ער וועט זיך צוברעכן. "מגביה פתחו מבקש שבר": דו קומסט אַרײַן, שטויסט זיך אָן אינעם הויכן שוועל וואָס דו האָסט אויפֿגעהויבן, און צוברעכסט זיך. אַזוי אויך אַ שפֿל'דיקער מענטש וואָס עפֿנט זײַן מויל מיט גאווה מער ווי ער איז באמת - דאָס איז ווי פֿאַרהייבן דעם טיר, וואָס פּאַסט נישט צו זײַן נידעריקער שטוב, און יעדעס מאָל וועט ער זיך אָנשטויסן און צוברעכן. "מגביה פתחו" - דער וואָס רעדט מיט גאווה העכער ווי זײַן מדריגה, וועט סוף-כּל-סוף צעבראָכן ווערן דורך די זעלבע דיבורים וואָס ער האָט אַרויסגעלאָזט פֿון זײַן מויל.
עִקֶּשׁ לֵב לֹא יִמְצָא טוֹב, וְנֶהְפָּךְ בִּלְשׁוֹנוֹ יִפּוֹל בְּרָעָה. (כ) - א פארדרייטער אין הארץ וועט נישט געפינען קיין גוטס, און ווער ס'פארקערט זיין צונג וועט אריינפאלן אין שלעכטס.
וואס מיינט "עיקש"? פארדרייט און קרום, ווי דער לשון "השועל שיניו עקושות" - זיינע ציין זענען קרומע. "עיקש" איז א לשון פון עקלתון (געדרייט), און פון דעם שטאמט אויך דער וואס פארעקשנט זיך און גייט אין א פארדרייטן וועג. "עיקש לב" באדייט א מענטש וועמענס דעת איז פארדרייט און צערודערט, און ער קען נישט דעם אמת - דערפאר "לא ימצא טוב", ער וועט נישט געפינען קיין גוטס. ווייל דער וואס זיין דעת איז גראד און איז משכיל אויף א זאך געפינט גוטס, אבער איינער וועמענס הארץ איז שטענדיג פארדרייט און זיין דעת איז צעמישט וועט קיינמאל נישט אנקומען צו עפעס גוטס נאר שטענדיג צו שלעכטע זאכן. "ונהפך בלשונו" - דאס רעדט פון א מענטש וואס קען יא דעם אמת, און דאך טענה'ט ער פאלשקייט, ער מאכט גערעכט דעם רשע און פארדאמט דעם צדיק, ווייל ער האט פיינט דעם צדיק און דערפאר פארדאמט ער אים, און ער האט ליב דעם רשע און דערפאר מאכט ער אים גערעכט. אזא מענטש "יפול ברעה", ער וועט אריינפאלן אין שלעכטס.
און ווער איז ערגער? זיכער דער צווייטער. דער עיקש לב איז א מענטש וואס דארף רחמנות; ער איז א נעבעך, זיין קאפ איז פארדרייט, און דערפאר קומט ער שטענדיג אויס צו קרומע מסקנות און געפינט נישט קיין גוטס - וואס קען ער טאן, זיינע אלע באשלוסן קומען ארויס פארדרייט ווייל זיין קאפ איז קרום. אבער דער "נהפך בלשונו" האט א גראדן פארשטאנד, ער ווייסט וואס ס'איז גראד, און פונדעסטוועגן פארדרייט ער זיין דעת צוליב אייגענע אינטערעסן, ער פארקערט זיין צונג כדי אויפצוווייזן דאס פארקערטע. אזא מענטש איז פיל ערגער: נישט נאר וואס ער וועט נישט געפינען קיין גוטס אזוי ווי דער עיקש לב, נאר עס וועט קומען אויף אים שלעכטס פאר זיינע קארומפירטע מעשים.
דער ווילנער גאון ערקלערט: "עיקש לב" איז דער וואס פארדרייט זיין הארץ זיך אפצוקערן פונעם גוטן וועג, דאס הייסט פון מצוות עשה - "ועשית הישר והטוב". אזא מענטש וועט נישט געפינען קיין גוטס, ווייל עס שטייט דאך "חַטֹּאותֵיכֶם מָנְעוּ הַטּוֹב מִכֶּם". און ווי גענוי איז די זאך: "חטא" אין לשון הקודש איז א לשון פון חיסרון, פונקט ווי "וְהָיִיתִי אֲנִי וּבְנִי שְׁלֹמֹה חַטָּאִים" - מיר וועלן זיין פארפעלט. אדוניה בן חגית הייבט זיך אויף צו קעניגן און זאגט איך וועל מלוכה'נען, און דורך דעם וועלן איך און מיין זון שלמה פארפעלן די מלוכה. עס זענען דא דארט נאך פירושים, אבער דאס איז דער פשט. א חטא איז א חיסרון, פונקט ווי מען זאגט אויף איינעם וואס האט פארפעלט דעם ציל (החטיא את המטרה) - ער האט עס פארפעלט. און דערפאר "עיקש לב לא ימצא טוב": דער מענטש וואס גייט נישט אין דעם גוטן וועג פון מקיים זיין מצוות עשה, ביי אים איז דא א חיסרון - ער פעלט אויס די מצוות עשה, און פון אים פעלט דאס גוטס. אבער מען דארף באמערקן אז עס שטייט נישט אז עס איז דא אין אים שלעכטס, ווייל ער איז נישט עובר אויף קיין לאווין; ווער ס'איז נישט מקיים קיין מצוות עשה הייסט "לא ימצא טוב". ווידער דער "נהפך בלשונו" איז א מענטש פון תהפוכות וואס טוט שלעכטס מיט זיין רעדן, און איז עובר אויף מצוות לא תעשה; און דער וואס גייט אריבער אויף א לא תעשה וועט אריינפאלן אין דער רעה וואס ער אליין טוט. דער ערשטער איז פאסיוו, און דער צווייטער איז אקטיוו - ער טוט שלעכטס בפועל, און דאס איז פיל ערגער. אזא מענטש, די זעלבע רעה וואס ער טוט וועט אים אראפווארפן און מכשיל זיין.
דער מלבי"ם ערקלערט ווי זיין וועג דורכאויס דעם ספר, אז דאס הארץ איז דער כוח הממשלה אינעם מענטש. "צדיקים ברשות ליבם" - זיי האבן א פולע ממשלה איבער זייערע אלע רצונות און הערשן איבער זייער הארץ; און די רשעים זענען "ליבם ברשותם" - דאס הייסט, דאס הארץ וואס ציט צו תאוות פירט זיי וואו נאר עס וויל און זיי שלעפן זיך נאך אים. "עיקש לב" איז א מענטש וועמענס הערשנדער כוח, דאס הארץ, איז פארדרייט און קרום, און ער גייט נישט לויטן דרך החכמה און אויפן גראדן וועג. און אפילו ער טראכט און קלערט די גאנצע צייט וויאזוי צו דערגרייכן דעם גראדן וועג - וועט ער נישט געפינען קיין גוטס. פארוואס? ווי מיר האבן שוין פריִער ערקלערט, חכמה קען דער מענטש נישט ארויסדרינגען פון זיך אליין, נאר זי מוז זיין מקובל פון א העכערן כוח. ווייל חכמה איז די ידיעה וואס איז גראד, וואס איז מוסריש און וואס פאסט צו טאן, און אין דעם איז יעדער צד שטענדיג זיכער אז ער איז דער גראדער, דער ערלעכער און דער מאראלישער. ווי מיר האבן מאריך געווען אין די ערשטע פרקים, און מען זעט דעם דאזיקן יסוד דורכאויס דעם גאנצן ספר: ענינים פון מידות קען מען נישט מכריע זיין בלויז מיט דעם שכל. דערפאר קען דער דאזיקער מענטש, וועמענס שכל איז פארדרייט, נישט אנקומען צו די ריכטיקע מסקנות, און מען קען זיי נישט דערגרייכן נאר דורך א קבלה פון חכמים, פון דער הייליקער תורה, פונעם רבונו של עולם. מעגליך אז קיין שלעכטס וועט ער נישט טאן, אבער דעם גוטן וועג וועט ער נישט דערגרייכן, ווייל דער גוטער וועג קען נישט דערגרייכט ווערן דורכן פארדרייטן מענטשליכן שכל.
"ונהפך בלשונו" - דער מלבי"ם ערקלערט שטענדיג אז דאס מויל סימבאליזירט חכמה, ווי דער לשון "פִּיהָ פָּתְחָה בְחָכְמָה", און די צונג סימבאליזירט בינה, ווי דער לשון "וּלְשׁוֹנִי תְּבוּנוֹת". חכמה איז דאס וואס איז מקובל פון די חכמים און פון דער תורה - וואס איז מאראליש און וואס איז גראד; און בינה איז די התבוננות נאכדעם, וואס מען דרינגט דערפון ארויס ווייטערדיקע מסקנות, מען פארברייטערט און מען פארשטייט איין זאך פון דער צווייטער אפילו אין דעם וואס איז נישט איבערגעגעבן געווארן בפירוש. ווער ס'פארקערט זיין צונג, אנשטאט ער זאל זיך מתבונן זיין און ארויסברענגען ריכטיקע לאגישע אויספירן, ציט ער פארקערטע מסקנות. אסאך מאל זעט מען א מענטש וואס האט פאר זיך אלע פאקטן, און לויט די פאקטן וואלט ער געדארפט אנקומען צו מסקנה א', אבער ער קומט אן צו מסקנה ב' - א סימן אז עפעס דארט איז פארדרייט. דאס איז א לשון תהפוכות, וואס דרייט איבער דאס גראדע. און די גרייזיקע מסקנות אין חכמה ברענגען אים צו אפיקורסות און צו כפירה אינעם אויבערשטן, און צו פארשידענע זאכן וואס לייקענען אין דער מציאות פונעם בורא אדער אין זיינע מצוות. פונעם זעלבן פסוק וואס מען זעט אין אים אלקות, לערנט ער אפ אויף א פארדרייטן אופן כדי אויפצוווייזן זיין גרייזיקע סברא. צום ביישפיל, "נַעֲשֶׂה אָדָם בְּצַלְמֵנוּ כִּדְמוּתֵנוּ" - זעט נאר, ס'איז נישט געווען בלויז איינער, "נעשה" מיינט אז ס'זענען געווען עטליכע געטער. און משה רבנו אליין האט מורא געהאט פאר דער טעות, און דאך האט די תורה עס אזוי געשריבן - און פון דעם פארשטייט מען ווי שטארק דער קדוש ברוך הוא לערנט אונז מוסר, אז שטענדיג זאל דער גרויסער נעמען אן עצה פונעם קלענערן. אבער דער מענטש וואס איז נהפך בלשונו, זיינע מסקנות זענען שטענדיג פאלש און ער טראכט נישט ריכטיק, און דערפאר "יפול ברעה": נישט בלויז וואס ער וועט נישט געפינען קיין גוטס, נאר ער וועט אריינפאלן אין שלעכטס - אין דער כפירה - ווייל דער ריכטיקער פארשטאנד אין דער תורה, אין דער מציאות פון השי"ת און אין קיום מצוות, איז ביי אים פארדרייט געווארן דורך פאלשע לאגישע חשבונות און דורך א שלעכטער התבוננות.
יֹלֵד כְּסִיל לְתוּגָה לוֹ, וְלֹא יִשְׂמַח אֲבִי נָבָל. (כא) - ווער ס'געבערט א כסיל איז עס צו זיין טרויער, און דער פאטער פון א נבל וועט זיך נישט פרייען.
רבינו יונה ערקלערט אז דער כסיל איז א מענטש וואס פארמאגט שלעכטע מידות, און אזא מענטש ברענגט א טרויער פאר זיין פאטער - האסט געבוירן א כסיל, האסטו דערפון צער. און דער נבל, זאגט רבינו יונה, איז דער פאראכטער און נידעריקער מענטש, וואס האט נישט קונה געווען קיין שום מעלות, נישט אין חכמה און נישט אין שכלי'דיגע מעלות, אזוי ווי עס שטייט "וְאַחֲרִיתוֹ יִהְיֶה נָבָל". דאס איז א לשון פון ירידה און ביזיון, ווי א בלעטל וואס וועלקט אפ (עלה נובל), און ווי דער לשון "אִם נָבַלְתָּ בְּהִתְנַשֵּׂא", "וְלֹא יִקָּרֵא עוֹד לְנָבָל נָדִיב". דערפאר, ווער ס'האט א זון א נבל, וואס האט נישט איינגעקויפט קיין חכמה און ער איז בבחינת נובל - וועט זיך נישט פרייען.
און וואס איז ערגער, ווער ס'האט געבוירן א כסיל אדער ווער ס'האט געבוירן א נבל? זיכער איז דער כסיל ערגער פונעם נבל. ווייל דער כסיל גייט אין די וועגן פון נארישקייט און ברענגט ארויס די שלעכטע מידות בפועל; ווי געזאגט, דער כסיל איז א בעל מידות רעות, און דאס בלייבט ביי אים נישט אינעווייניק - ער האט אין זיך שנאה, קנאה, כעס און גאווה, און ער פירט דאס אלעס אויס למעשה. קומט אויס אז פון אים קומט ארויס א ממשות'דיקער היזק, א שאדן בפועל. אבער דער נבל, וואס פארמאגט נישט קיין חכמה און קלערט נישט און האט נישט איינגעקויפט קיין שכלי'דיגע מעלות, טוט נישט קיין שלעכטס בפועל; דערפאר וועט זיין פאטער נישט האבן קיין טרויער, אבער פרייען וועט ער זיך אויך נישט - "ולא ישמח אבי נבל". אבער ווען מען האט א זון א כסיל - "יולד כסיל לתוגה לו": דאס איז ממש א טרויער, ממש צער און ליידן צו האבן אזא זון.
און נאך א ביאור אין "לא ישמח אבי נבל": אפילו אויב ער פארמאגט רייכטום, וועט ער זיך נישט פרייען מיט דעם עשירות. פארוואס? ווייל ער זאגט צו זיך אליין - פאר וועמען וועל איך דאס איבערלאזן? פאר א נבל. וואס פאר א קינד האב איך? א נבל, וואס איז נישט קלוג און האט נישט קיין שום שכלי'דיגע מעלה. פאר דעם זאל איך איבערלאזן מיין פארמעגן, ער זאל דאס אלעס פארלירן אין עפעס א שלעכטן געשעפט? קומט אויס אז ער האט נישט קיין טרויער, אבער קיין שמחה האט ער אויך נישט.
דער ווילנער גאון ערקלערט לויט דעם, אז דער רבי וואס לערנט אויס זיין תלמיד תורה ווערט אנגערופן זיין פאטער - זיין רוחניות'דיקער פאטער. אויך היינט נוצט מען דעם אויסדרוק: זיין רוחניות'דיקער פאטער, דער וואס האט אים געלערנט תורה. און וואו זעען מיר דאס? אלישע האט אנגערופן אליהו זיין רבי'ן "אָבִי אָבִי רֶכֶב יִשְׂרָאֵל וּפָרָשָׁיו" - זעט מען אז ער האט אנגערופן זיין רבי'ן אלס זיין פאטער. און דאס איז וואס שטייט "יולד כסיל" - דאס הייסט דער וואס לערנט מיט א כסיל און ווערט א רוחניות'דיקער פאטער פאר דעם כסיל, איז עס "לתוגה לו", ווייל דער דאזיקער תלמיד כסיל וועט שפעטער קריגן אויף אים, אים מבזה זיין מיט רייד און וועט זיך נישט פירן מיט קיין כבוד צו אים. קומט אויס אז דער פסוק רעדט סיי פונעם רוחניות'דיקן פאטער און סיי פונעם גשמיות'דיקן פאטער.
דער מלבי"ם ערקלערט לויטן גאנג וואס ער גייט דורכאויס דעם גאנצן ספר, אז דער כסיל קען לויט זיין אינטעלעקטועלער מדרגה זיין זייער א קלוגער מענטש, אפילו א גאון מיט אן IQ פון 180, נאר ער פירט נישט זיין לעבן מיט חכמה און גייט נישט אויפן דרך התורה. עס קען דאך באמת זיין א מענטש וואס איז דער גרעסטער פראפעסאר, ער וועט דיר אויסשמועסן די שעדליכקייט פון רייכערן, און גלייך דערנאך וועט ער ארויסנעמען א ציגארעטל זיך צו בארואיגן פון דעם וואס ער האט געזאגט, ווייל ער איז שטארק דערשראקן געווארן פון זיינע אייגענע רייד און ער דארף זיך בארואיגן. וויאזוי ווערט ער אנגערופן? א כסיל. פארוואס? ווייל ער האט נישט קיין שום פראבלעם אינעם שכל, נאר זיינע תאוות זענען זיך מתגבר אויף דעם גרויסן שכל וואס ער פארמאגט. דער כסיל איז תמיד איינער וואס ווייסט דעם אמת, און דאך איז זיין תאווה זיך מתגבר אויף אים און פארבלענדט זיינע אויגן.
און דער מלבי"ם איז מחדש אז עס איז פאראן א כסיל מלידה און עס איז פאראן אן איינגעקויפטע כסילות. א כסיל מלידה איז א מענטש וואס איז געבוירן געווארן מיט פילע תאוות, און עס זענען דא מענטשן וואס פון קליינווייז אן זעט מען אויף זיי אז זיי זענען געבוירן געווארן מיט שטארקע תאוות; און עס איז באקאנט אז די זאך ווענדט זיך אינעם כח המוליד, וואס פאר א טבע דער פאטער און די מוטער האבן אריינגעגעבן, און ווי באקאנט ווענדט זיך דאס אויך אין די ארבעה יסודות אינעם קינד - דער יסוד המים, העפר, הרוח והאש. און ווער ביי וועמען דער יסוד המים איז שטערקער, וואס דאס איז דער יסוד התאווה; און עס זענען פאראן אזעלכע וואס פון בויך און פון געבורט אן זענען זיי בעלי תאווה. און עס איז דא א כסיל וואס ווערט א כסיל דורך געוואוינהייט און לימוד: באמת האט ער נישט געהאט קיין תאוות פון יונגערהייט אן, נאר צוביסלעך האט ער זיך חבר'שאפט מיט אזעלכע חברה, צוביסלעך געטאן אזעלכע מעשים, ביז ער איז צוגעקומען און צוגעבונדן געווארן צו דער תאווה. און דער מלבי"ם זאגט, אז אויב די כסילות איז נישט קיין נאטירליכע, כאטש דער פאטער וועט זיך נישט פרייען מיט אים, וועט ער אבער נישט האבן דערפון קיין באזונדערן יגון, ווייל ער האפט אז זיין זון וועט זיך אויסלערנען צום גוטן דרך - יעצט האט מען אים פארשלעפט צו די תאוות, אבער ער האפט אז דער שכל וועט זיך מתגבר זיין און אים צוריקציען צום גוטן וועג.
אבער "יולד כסיל" - שוין פון פאראויס, פון געבורט אן, ליגן אין אים אלע תאוות; מעיקרא איז ער א כסיל אויף א נאטירלעכן אופן, די כסילות קומט אים פון זיין טבע. דאס איז "לתוגה לו", ווייל אים ארויסצוציען פון דעם איז פיל שווערער, וויבאלד די זאך איז איינגעווארצלט אין זיין נפש נאך פון דער געבורט. און מען טאר נישט פארשטיין די זאכן אויף אן אומריכטיגן אופן: עס איז חלילה נישט קיין סתימת הגולל אויף אים. אוודאי אין יעדן מצב קען א מענטש מתקן זיין זיינע מדות און פארבעסערן זיינע מעשים, נאר עס איז פאר אונז פיל שווערער מתקן צו זיין א טבע וואס איז אין אונז איינגעקריצט פון געבורט אן, ווי איידער מתקן צו זיין אן איינגעקויפטן טבע. אן איינגעקויפטער טבע איז נישט קיין חלק פון מיר, בעת א טבע וואס איז איינגעקריצט אינעם מענטש פון זיין געבורט אן איז א חלק פון אים, און ס'איז שווערער אים מתקן צו זיין - אבער מען קען נישט זאגן אז מען קען עס נישט מתקן זיין, און אוודאי איז שייך צו פארריכטן.
"ולא ישמח אבי נבל" - דער נבל, זאגט דער מלבי"ם, איז דער פארקערטער פונעם נדיב, און געוויינלעך ווערט ער אזוי דורך געוואוינהייט. א מענטש ווערט נישט געבוירן א נבל; ער פארמאגט אביסל געלט און הויבט צוביסלעך אן זיך צוקלעפן צו זיין געלט, ביז עס ווערט אים שווער צו עפענען זיין האנט און געבן עפעס. און עס איז דא א מענטש וואס זיין פאטער איז א נבל, און ער לערנט אויס זיין זון צו זיין א נבל: פארוואס האסטו אים געגעבן? היט אויף דיין געלט, יעדער וואס בעט פון דיר מוזסטו געבן? און פארליר נישט קיין שום זאך, און אויב דו האסט געקענט נעמען - פארוואס האסטו נישט גענומען? דער פאטער קארמעט אים אויס צו זיין דער היפוך פון א נדיב, איינצוציען די האנט, נישט משפיע צו זיין און קיינעם גארנישט צו געבן.
און וואס מיינט "אבי נבל"? דער דאזיגער פאטער, וואס ער אליין איז א נבל און לערנט אויס זיין זון צו זיין א נבל, מיינט לכתחילה אז עס איז אים גוט: מיין תלמיד איז א גוטער תלמיד, פונקט ווי איך האב אים געלערנט אזוי פירט ער זיך אויף. זאגט אים דער פסוק: וויסן זאלסטו, צום סוף וועט עס דיר נישט פרייען. דער מלבי"ם ערקלערט נישט פארוואס, אבער מען קען עס פשוט מסביר זיין, אז דאס וועט דיר נישט משמח זיין ווייל עס וועט זיך ארויסשטעלן אז דאס קומט צוריק צו דיר אליין. דער זון וואס דו האסט אויסגעלערנט צו זיין אן אפארטוניסט, וואס נאר זיין אייגענע טובה איז אים וויכטיג און קיין שום זאך אינטערעסירט אים נישט אויסער זיך אליין, וועט צום סוף אויסקומען אז דו אינטערעסירסט אים אויך נישט, און דיין טובה גייט אים בכלל נישט אן. ער וועט נישט האבן קיין שום פראבלעם אויף דיר צו שפייען און דיר צו צעטרעטן - "איך בין דאך דיין טאטע!", "איז וואס? וואס קומט מיר ארויס דערפון אז איך העלף דיר? מיר האבן שוין געענדיגט, דו האסט שוין נישט קיין ירושה, וואס וועט מיר ארויסקומען דערפון?". דו מיינסט אז דו ביסט מצליח געווען אין חינוך, אז אט האסטו אויפגעכאדעוועט איינעם וואס לאזט זיך נישט - אבער דו האסט אויפגעצויגן א זון צו זיין א נבל, און "לא ישמח אבי נבל": צום סוף וועסטו אליין חרטה האבן און זיך מוטשען אויף דעם טבע וואס דו האסט איינגעפלאנצט אין דיין זון.
די דאזיגע דריי פסוקים שטעלן פאר אונז א שפיגל. "מגביה פתחו מבקש שבר" - גאווה און שררה זענען פסול מצד זיך אליין, און ווער עס דערהויבט זיין טיר העכער זיין מאס, סיי מיט פילע גוטע פריינד, סיי מיט זיין מויל וואס רעדט גרויסע רייד, סיי מיטן קוקן פון אויבן אויף אלע באשעפענישן - וועט צום סוף אנשטויסן און צובראכן ווערן דורך דער זעלבער דערהויבונג אליין, אזוי ווי המן וואס מען האט דערהויבן כדי ער זאל צובראכן ווערן. "עיקש לב לא ימצא טוב ונהפך בלשונו יפול ברעה" - דער עיקש האט א פארדרייטן שכל און אים פעלט דער גוטס, אבער דער וואס דרייט איבער זיין לשון במזיד, צוליב זיינע אינטערעסן, איז נאך ערגער פון אים און זיין שלעכטס וועט אים אראפווארפן; און דער וועג צום גוטן קען מען נישט קויפן מיט מענטשליכן שכל אליין נאר דורך א קבלה פון דער תורה און פון די חכמים. "יולד כסיל לתוגה לו ולא ישמח אבי נבל" - שלעכטע מדות וואס קומען ארויס מכח אל הפועל זענען אן אמת'ע תוגה, און אויך דער חינוך צו נבלות ברענגט נישט קיין שמחה נאר צער צום סוף; און דער חילוק צווישן אן איינגעקריצטן טבע און אן איינגעקויפטן טבע איז נאר אינעם שוועריקייט פונעם תיקון, נישט אין דער מעגליכקייט דערפון - ווייל אין יעדן מצב קען דער מענטש מתקן זיין זיינע מדות און פארבעסערן זיינע מעשים.