הקדמה: די מעלה פון חכמה און די מעלה פון תבונה
אין די פסוקים פאר אונז גייט שלמה המלך איבער צו לויבן די חכמה און די תבונה, און ער לערנט וואס איז אן אמתי'דיגער קנין און וואס איז א פארגייענדיגער קנין. כדי אריינצוגיין אין די דברים דארף מען מקדים זיין די אונטערשייד וואס מיר האבן שוין דערמאנט: חכמה ווערט נישט קונה געווען דורך עיון. חכמה איז דאס וואס דער מענטש באקומט מאתו יתברך - א זאך וואס מען דארף מקבל זיין פונעם בעל החכמה, דורך דער תורה הקדושה און דורך נבואה. דער עיקר גדר פון חכמה איז די מעגלעכקייט צו פונאנדערשיידן צווישן צוויי זאכן: וואס איז ראוי און וואס איז ריכטיג, קארגקייט אדער ברייטקייט, און וואס איז דער ריכטיגער וועג און אין וואספארא מאס און אויף וואספארא ארט, רחמנות אדער אכזריות. צו דעם קען א מענטש נישט צוקומען פון זיין אייגענעם שכל. און אויב איר ווילט א ראיה - קוקט וויפיל אידעאלן און השקפות עס זענען דא אויף דער וועלט, און זיי זענען אינגאנצן קעגנזייטיג איינע צו דער צווייטער. זעט מען פון דעם אז חכמה מוז מען מקבל זיין פון אויבן. לעומת זה, תבונה איז דאס וואס דער מענטש ברענגט ארויס פון זיך אליין: צו פארשטיין א דבר מתוך דבר, צו פארטיפן און ארויסברענגען מסקנות.
"אשרי אדם מצא חכמה" - א מציאה אקעגן ארויסברענגען
אַשְׁרֵי אָדָם מָצָא חׇכְמָה וְאָדָם יָפִיק תְּבוּנָה׃ - וואויל איז דעם מענטש וואס האט געפונען חכמה, און דער מענטש וואס ברענגט ארויס תבונה.
זעט ווי פינקטליך דער לשון איז. אויף חכמה שטייט "מצא" - ווי איינער וואס געפינט א מציאה. חכמה קומט נישט פון דיר אליין, דו קענסט נישט מעיין זיין און צוקומען צו איר; חכמה מוז מען מקבל זיין, און דערפאר איז זי בגדר פון א מציאה. און פונדעסטוועגן, נאכדעם וואס א מענטש האט געפונען די חכמה - ווי איינער וואס האט געפונען א מציאה און זי מגביה געווען - ווערט זי זיין קנין, זי ווערט א חלק פון אים און זי געהערט צו אים.
און אויף תבונה שטייט "יפיק" - ווייל נאכדעם וואס איך פארמאג שוין די חכמה, האב איך פון וואס צו צעטיילן און מערן: זיך מתבונן צו זיין אין איר, זיך פארטיפן אין איר, און פון דעם ארויסנעמען מסקנות. דאס איז די בינה, און דאס איז וואס א מענטש ברענגט ארויס פון זיך אליין. און מיר האבן שוין מסביר געווען אז עס איז פאראן אן אונטערשייד צווישן בינה און תבונה: בינה איז דאס וואס איך בין מסיק אין א באשטימטער זאך, און תבונה איז דער כלל פון דער גאנצער בינה. בינה - צום ביישפיל, זיך מתבונן זיין פון וואס דער כוס איז צוזאמענגעשטעלט און וויאזוי מען האט אים געמאכט; און אין דער תורה הקדושה, דורך עיון צוקומען צו הלכה'דיגע מסקנות. תבונה - צו וויסן אלע מסקנות פון אלע זאכן. און דערפאר, ווער עס וועט עוסק זיין אין חכמה אויף דער הויכער מדריגה, וועט ארויסברענגען נישט בלויז א פריוואטע בינה נאר א גאנצע תבונה: "ואדם יפיק תבונה".
"טוב סחרה מסחר כסף" - דאס געפינען גאלד און דער משא ומתן פון זילבער
כִּי טוֹב סַחְרָהּ מִסְּחַר־כָּסֶף וּמֵחָרוּץ תְּבוּאָתָהּ׃ - ווארום בעסער איז איר האנדל פונעם האנדל פון זילבער, און מער פון פיין גאלד איז איר תבואה.
ווייטער אין ספר (פרק ט"ז פסוק ט"ז) שטייט: "קנה חכמה מה טוב מחרוץ, וקנות בינה נבחר מכסף". און "חרוץ" איז דאס בעסטע און שענסטע גאלד, ווי דער לשון פונעם פסוק "ואברותיה בירקרק חרוץ". דער ביאור דערפון: די חכמה, וויפיל דו וועסט זיך מתבונן זיין וועט נישט העלפן - דו מוזט זי מקבל זיין פון דעם וואס גיט דיר, מאת השם. און דאס איז ענליך צו חרוץ, צום גוטן גאלד, וואס זיין ארט איז אין טיפעניש פון דער ערד, און דער מענטש גראבט און גראבט און גראבט ביז ער דערגרייכט צו אים - איז דאס דאך בגדר פון א מציאה. און אזוי שטייט אויך "והחכמה מאין תמצא" - און ווער איז "אין"? דער בורא יתברך, וואס איז נישט מוחש ומובן. מעגליך אז דווקא די העכסטע זאך ווערט אנגערופן "אין". און מיר האבן שוין מסביר געווען אז על פי קבלה באדייט "אין" דעם כתר, און חכמה איז די ספירה אונטער איר, און זי ווערט משפיע און זויגט פונעם אין, פונעם כתר - "והחכמה מאין תמצא". קומט אויס אז חכמה ווערט אנגענומען בדרך מציאה, ווי גאלד וואס ליגט אין די טיפענישן פון דער ערד, און נישט דורך דעם וואס מען ברענגט עס ארויס פון זיך אליין.
ווידער תבונה איז אויפן אופן פון מקח וממכר: איך עפן אויף און קוק אריין, בין זיך מתבונן, איך בין מעיין דא און מעיין דארט, און פון דעם נעם איך ארויס א מסקנה - דאס איז דאך א משא ומתן. און דערפאר ווערט די חכמה פארגליכן צו גאלד וואס ווערט געפונען, און תבונה צום קניין פון כסף וואס קומט דורך מסחר און אויפבייט. און אזוי אויך אין הלכה: ווען מען וויל זאגן אז מען האט דורכגעשמועסט אן הלכה'דיגע שאלה, זאגט מען "א משא ומתן בהלכה".
און פון דעם קומט א שיינער ווארט. לכאורה איז דא א סתירה אין די דברי חז"ל: אין איין פלאץ שטייט אז די ערשטע שאלה ביים דין פונעם מענטש איז "נשאת ונתת באמונה", און אין אן אנדער פלאץ שטייט אז מען פרעגט אים צום ערשט "קבעת עתים לתורה". עס זענען דא דערויף עטליכע תירוצים, און מען גייט נישט דערין אריין ווייל דאס איז נישט אונזער נושא, נאר איין תירוץ וואס רירט אן צו אונזער ענין: מען זאגט אויפן דרך פון א ווארט אז "נשאת ונתת באמונה" איז א שאלה אויף דער תורה אליין. ווען דו ביסט געווען אין א משא ומתן של הלכה, און דער האט געזאגט אזוי און יענער האט געזאגט "וואס עפעס", און יענער קומט דיר אויפווייזן און דער צייגט דיר פון דא, און עס איז געווען צווישן אייך א וויכוח - צי האסטו דעמאלט געפירט דעם משא ומתן באמונה? צי האסטו געוואוסט אז וואס דו זאגסט איז קרום, און דו דרייסט נאר כדי צו בלייבן ביי דיין ווארט און אויפצוווייזן אז וואס דו האסט געזאגט איז גערעכט, צוליב דער תאוות הניצוח? וואס איז געווען דיין ציל אפילו ווען דו האסט נושא ונותן געווען אין עמלה של תורה - צי באמונה און מתוך אמת? און ווען דיין חבר איז געווען גערעכט, האסטו מודה געווען און געזאגט "ביסט גערעכט, דיינע ווערטער שטימען מער"? קומט אויס אז א משא ומתן געהערט אויך אין דברי חכמה און אין דברי תורה, און מען דארף נושא ונותן זיין אין זיי באמונה.
און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "כי טוב סחרה מסחר כסף" - די תבונה, וואס איז ווי א מסחר און משא ומתן, א קניין וואס ווערט געמאכט דורך אויפבייט, וואס דער מענטש איז זיך מתבונן און נעמט פון דא און פון דארט; און "ומחרוץ תבואתה" - די תבואה וואס די חכמה גיט איז בעסער פונעם טייערן גאלד. און פארוואס? ווייל אלע מסחרים און אלע גשמיות'דיגע קנינים זענען ערדיש, און ווען די צייט קומט גייען זיי פארלוירן, און קיין מענטש נעמט גארנישט מיט מיט זיך. ווען א מענטש גייט אוועק פון דער וועלט גייט ער אוועק מיט אפענע הענט, ווי ער וואלט געזאגט: זעט, איך האב גארנישט מיטגענומען. און ווען ער ווערט געבוירן - זענען זיינע פויסטן פארמאכט, ער וויל כאפן די גאנצע וועלט און איינשלינגען אלעס. אבער די קנינים פון חכמה און תבונה זענען אייביג און בלייבן אויף אייביג.
דעם אברבנאל'ס פאַרמעגן-דעקלאַראַציע
מיר האָבן שוין אַמאָל דערציילט: מען דערציילט אויפֿן אברבנאל, און מאַנכע זאָגן אויף אַן אַנדערן מענטש, אַז ער איז געווען דער שר האוצר פונעם קעניג אין ספרד. שׂרים וואָס האָבן זיך מקנא געווען אין אים האָבן גערעדט אויף אים אַז ער שטעקט געלט אין זײַן אייגענער קעשענע און פֿירט זיך נישט באמונה און מיט יושר מיטן מלך'ס שאַצקאַמער. האָט דער קעניג פֿאַרלאַנגט פֿון אים דאָס וואָס מען רופֿט הײַנט אַ "הצהרת הון" - אַ רשימה פֿון אַלע זײַנע פֿאַרמעגנס, כּדי ער זאָל קענען וויסן צי ער באַהאַלט נכסים, און צי ער האָט געמאַכט אַ פֿאַרמעגן שלא במשפט. האָט ער אים געגעבן אַ פֿאַרמעגן-דעקלאַראַציע וואָס איז געווען בלויז צען פּראָצענט פֿונעם אמת'ן ווערט פֿון זײַנע נכסים. דער מלך האָט דאָס געהערט און איז געוואָרן זייער אין כּעס, און האָט באַפֿ his יילט אים אַרײַנצואוואַרפֿן אין תּפֿיסה און אָנפֿאַנגען אויספֿאָרשונגען, און האָט אויך קאָנפֿיסקירט אַלע זײַנע נכסים און געזאָגט: אויב ער באַנאַרט דעם מלך, איז זיכער אַלץ גע'גנב'עט פֿונעם מלך'ס שאַץ, ווײַל אויב נישט, פֿאַרוואָס פֿילט ער אַ נויט צו באַנאַרן?
נאָר דער מלך האָט געוווּסט אַז דער אברבנאל איז אַ גרויסער חכם, און די זאַך האָט אים פֿאַראינטערעסירט. האָט ער אים גערופֿן און אים געזאָגט: וואָס דו האָסט געטאָן פּאַסט נישט פֿאַר אַ קלוגן מענטש ווי דו, וואָרום אַפֿילו די זאַכן וואָס איך אַליין קען און ווייס זענען ווערט פֿיל מער פֿונעם סכום וואָס דו האָסט אָנגעשריבן, און איך רעד שוין נישט פֿון נכסים וואָס דו האָסט מעגלעך און איך ווייס נישט פֿון זיי. וואָס איז דער שׂכל אין דעם? האָט דער רבֿ אים געזאָגט: מײַן האַר דער מלך האָט געבעטן צו וויסן וואָס מײַנע קנינים זענען און וואָס איך פֿאַרמאָג. בין איך אַהיים געגאַנגען און אָנגעהויבן רעכענען וויפֿל מעשׂרות און וויפֿל צדקה איך האָב געגעבן ביז הײַנט, און דער סכום וואָס איך האָב דיר אָנגעשריבן איז פּונקט דער סכום צדקה וואָס איך האָב געגעבן - דאָס איז וואָס איך פֿאַרמאָג! און דאָס וועסטו קיינמאָל נישט קענען צונעמען. און דער באַווײַז: דו האָסט געפֿרעגט וואָס איך האָב - צי איז דען דאָס הויז מײַנס? וווּ איז עס הײַנט און אויף וועמענס נאָמען איז עס פֿאַרשריבן? דו, מײַן האַר דער מלך, האָסט עס קאָנפֿיסקירט און צוגענומען, איז עס דען מײַנס? אַלע קנינים האָסטו צוגענומען. און וואָס יאָ האָב איך? איך האָב אַ זאַך וואָס דו וועסט קיינמאָל נישט קענען צונעמען פֿון מיר - די מצוות און מעשׂים טובֿים, דער שׂכר אויף וואָס איך האָב געגעבן אויף צדקה און אויף דעם וואָס איך האָב געהאָלפֿן יתומים און אַלמנות. דאָס וועסטו פֿון מיר קיינמאָל נישט נעמען.
דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: "טוב סחרה מסחר כסף ומחרוץ תבואתה". די רוחניות'דיקע קנינים זענען בעסער פֿון אַלע געלט און פֿונעם טײַערסטן גאָלד, וואָרום די גשמיות'דיקע זאַכן בלײַבן דאָ און גייען פֿאַרלוירן - מען האָט זיי פֿאַר זיבעציק יאָר, און וואָס ווײַטער? אָבער דער קיום המצוות בלײַבט פֿאַרן מענטש אויף אייביק, לנצח נצחים.
"יקרה היא מפנינים" - וואָס צאָלט מען פֿאַר דער חכמה
יְקָרָה הִיא מִפְּנִינִים וְכׇל־חֲפָצֶיךָ לֹא יִשְׁווּ־בָהּ׃ - זי איז טײַערער פֿון פערל, און אַלע דײַנע באַגערן וועלן זיך נישט גלײַכן צו איר.
פערל זענען טײַער, און פֿאַרוואָס? ווײַל זיי געפֿינען זיך נישט דאָ אויפֿן אויבנפֿלאַך פֿון דער ערד, און דער וואָס וויל זיי באַקומען דאַרף אַ טונקער וואָס זאָל אַראָפּנידערן אין די טיפֿענישן פֿונעם ים און זיי אַרויסשעפּן פֿון דאָרטן. און דאָס זעלבע איז אינעם נמשל מיט די געזעצן פֿון דער חכמה: די חכמה געפֿינט זיך נישט אינעם שׂכל פֿונעם מענטש און זי איז נישט ווי תבונה, און מען קען זי נישט וויסן פֿון זיך אַליין, נאָר מען מוז זי מקבל זײַן פֿון אַ נביא און פֿון דער תּורה הקדושה. און דער כּתוב זאָגט דיר: "יקרה היא מפנינים" - זי איז טײַערער פֿון פערל, ווײַל צו די פערל איז נאָך דאָ אַ וועג און אַ צוטריט, וויבאַלד זיי זענען דאָך אין די טיפֿענישן פֿונעם ים; אָבער די געזעצן פֿון דער חכמה רוען נישט אין בתי חומר, אינעם שׂכל פֿונעם מענטש, נאָר זיי קומען אַרויס פֿונעם הימל, פֿונעם שׂכל האלוקי, און דער שׂכל האלוקי איז ווײַטער ווי די טיפֿענישן פֿונעם ים - עס איז גרינגער צו דערגרייכן די טיפֿענישן פֿונעם ים ווי צו דערגרייכן צום הימל. די חכמה איז אין הימל און איז ווײַט - און ווער קען זי געפֿינען.
און הגם מען דאַרף געבן און באַצאָלן כּדי זוכה צו זײַן צו חכמה, אינעם נמשל רעדט מען נישט פֿון געלט און גאָלד, נאָר פֿון מקדיש זײַן די חפצי הגוף, די תאוות פֿונעם גוף און די רצונות פֿונעם גוף. וואָרום דער וואָס באַגערט חכמה - די חכמת התורה - דאַרף וויסן אַז דאָס גייט נישט צוזאַמען מיט תענוגים; מען קען נישט זײַן גרויס אין חכמה און זיך פֿאַרגעניגן מיט אַלע מינים תענוגים וואָס זענען דאָ אין דער וועלט. איידער אַ מענטש דאַוונט אַז דברי תורה זאָלן אַרײַנגיין אין זײַנע געדערעם - זאָל ער אויך דאַוונען אַז עס זאָל נישט אַרײַנגיין קיין איבעריקע אכילה ושתיה אין זײַנע געדערעם, ווײַל דאָס קומט אויפֿן חשבון פֿון דעם און איינס שטויסט אַרויס דאָס אַנדערע. קומט אויס אַז דער פּרײַז פֿון דער חכמה זענען די גופֿנישע תאוות און הנאות. און אויף דעם זאָגט דער פּסוק: "וכל חפציך לא ישוו בה" - אַלץ וואָס דו וועסט געבן פֿאַר איר גלײַכט זיך נישט צו איר, ווײַל דורך דער חכמה דערגרייכט מען זאַכן וואָס זענען טײַערער פֿון אַלץ: נישט געלט און גאָלד וואָס זענען גשמיות'דיק און חומריות'דיק, נאָר רוחניות'דיקע השׂגות וואָס זענען העכער און טײַערער פֿון אַלץ. אַלץ וואָס דו וועסט מקדיש זײַן צוליב איר גלײַכט זיך נישט צו דעם וואָס דו באַקומסט אין אויסטויש פֿאַר איר.
"אורך ימים בימינה" - וואָס איז דער עיקר און וואָס איז טפל
אֹרֶךְ יָמִים בִּימִינָהּ בִּשְׂמֹאולָהּ עֹשֶׁר וְכָבוֹד׃ - לענג פֿון טעג איז אין איר רעכטער האַנט, אין איר לינקער איז עשירות און כּבֿוד.
דאָס געלט, דאָס גאָלד און די פערל האַלטן כּבֿיכול דאָס עשירות און דעם כּבֿוד אין זייער רעכטער האַנט. און וואָס איז דער חילוק צווישן רעכטס און לינקס? רעכטס איז די שטאַרקע האַנט און לינקס איז די שוואַכע האַנט. ווען אַ מענטש וויל פֿאַרשאַפֿן געלט, גאָלד און פערל - וואָס איז זײַן ציל? צו באַקומען עשירות, קויפֿן קנינים און געווינען כּבֿוד; קומט דאָך אויס אַז דאָס אַלץ איז בײַ זיי בבחינת ימין, דאָס איז זייער עיקר. אָבער בײַ דער חכמה - זענען עשירות און כּבֿוד בלויז טפֿל צו איר: "בשמאולה עושר וכבוד", מיט לייכטקייט און מיט דער לינקער האַנט ברענגט זי זיי. און אין איר רעכטער האַנט, אין איר עיקר, ברענגט זי אַ זאַך וואָס איז פֿיל טײַערער - "אורך ימים", דאָס הייסט דאָס גוטס פֿון עולם הזה און אייביקייט אויף דער עולם הבא, אַ וועלט וואָס איז כולו ארוך, חיי נצח.
"דרכיה דרכי נעם" - דער כּלל און דער פּרט
דְּרָכֶיהָ דַרְכֵי־נֹעַם וְכׇל־נְתִיבוֹתֶיהָ שָׁלוֹם׃ - אירע וועגן זענען וועגן פון נעימות, און אלע אירע שטעגן זענען שלום.
מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל דעם חילוק צווישן דרך, אורח און נתיב: א דרך איז דער הויפט וועג, די שאסיי; אן אורח איז א זייטיגער וועג וואס צווייגט זיך אפ פונעם הויפט וועג און פירט צו די דערפער און שטעטלעך; און א נתיב איז א שמאלער שטעג וואס פירט פריוואט, ווי דער צוגאנג-וועג פון א מענטש צו זיין הויז - א פלאץ באשטימט פאר יחידים. און לויט דעם: "דרכיה דרכי נעם" - די וועגן פון דער חכמה, די אלגעמיינע וועגן, די כללים פון דער חכמה, פירן דעם מענטש צום נעם, צו דער נפש'דיגער און רוחניות'דיגער זיסקייט, ווי עס שטייט געשריבן "והשביע בצחצחות נפשך"; זי ברענגט דעם מענטש צו דער נעימות, דער זיסקייט און געשמאקייט, ווי דער לשון פונעם אור החיים הקדוש, אויף דער העכסטער מדרגה. "וכל נתיבותיה שלום" - די קליינע שטעגן, די וועגן וואו יחידים גייען, זענען אלע שלום: שלום פונעם גוף, שלום אין שטוב, שלום אינעם לאנד און שלום אין זיינע פארמעגנס.
און אין דעם ליגט א גרויסער מוסר השכל. עס איז נישט גענוג צו זיין אין "דרכיה דרכי נעם", דאס הייסט עס איז נישט גענוג אז א מענטש גייט אין די גרויסע וועגן און בכלליות איז ער אויפן ריכטיגן וועג, נאר מען דארף אז אויך "נתיבותיה" זאלן זיין שלום - אויך אין די פריוואטע שטעגן. ווארום א מענטש ווערט אויסגעפרואווט דווקא אין די קליינע זאכן. אין די גרויסע זאכן טוט א מענטש מיט התלהבות ווי עס דארף צו זיין: מען זאגט אים אז עס איז פאראן א חסד פראיעקט - שפאנט ער זיך איין, ער ווערט נתלהב, ער גייט, ער טוט און מאכט אויף. אבער די עיקר בחינה איז נישט אין דעם; די בחינה איז אין א קליינעם חסד אינדערהיים, מיט די שכנים, אין גאס, אין די קליינע פרטים - און דאס ווערט אנגערופן "נתיבותיה", די שטעגן און נישט דער אלגעמיינער דרך.
און אויב מיר ווילן אריינגיין אין די פרטים: מען וואלט געקענט מיינען אז אויפן אלגעמיינעם וועג האט דער מענטש הצלחה און ברכה ווען ער גייט אין וועג פון דער תורה, אבער אין די פרטים וועט אים ארויסקומען א מכשול - אז אינדערהיים וועט דאס אים גורם זיין קריגערייען, אין די עקאנאמישע ענינים וועט דאס ברענגען פראבלעמען, און אין חינוך הבנים וועט דאס אים ברענגען צרות. זאגט דיר דער פסוק: ניין. אין דער תורה זענען נישט נאר די וועגן נעם, נאר אלע שטעגן - אלעס וואס צווייגט זיך אפ פון איר ביז די קלענסטע שטעגן - אין זיי אלע איז דא שלום און אין זיי אלע איז דא ברכה. אויב דו וועסט גיין לויט דער תורה, האט די תורה א באציאונג צו יעדן איינציגן פרט, און אין יעדן פריוואטן ענין פאר זיך וועסטו האבן שלום, ברכה און הצלחה.
"עץ חיים היא למחזיקים בה" - דער כובש און דער צדיק
עֵץ־חַיִּים הִיא לַמַּחֲזִיקִים בָּהּ וְתֹמְכֶיהָ מְאֻשָּׁר׃ - א בוים פון לעבן איז זי פאר די וואס האלטן זיך אן אין איר, און די וואס שטיצן איר זענען גליקליך.
דער מלבי"ם זאגט אז עס איז פאראן א חילוק צווישן א צדיק און א כובש. א צדיק איז א מענטש וועמענס טבע ציט צו דער חכמה, און זיין יצר רעדט אים נישט צו צו טון קיין עבירות. א כובש איז א מענטש וואס ווערט שטארק געצויגן צום שלעכטן, נאר "איזהו גיבור - הכובש את יצרו": ער האט א יצר און ער האט א משיכה, און ער איז מצליח איינצוצוימען און בייקומען זיין יצר.
"למחזיקים בה" - דער לשון פון 'החזקה' מיינט תמיד מיט כוח און בעל כורחו: 'החזקתי בו ולא ארפנו' (איך האב אים אנגעכאפט און נישט אפגעלאזט), ווי איינער וואס כאפט אן די אויערן פון א הונט, וואס דער הונט וויל אנטלויפן און ער כאפט אים אן ביי די אויערן. קומט אויס אז דער פסוק רעדט פון א מענטש וואס איז אין דער בחינה פון א כובש, וואס האלט זיך אן אין דער תורה הגם זיין יצר הרע וויל אים דערווייטערן פון איר, און ער האלט זיך אן אין איר בעל כורחו און שטעלט זיך קעגן דעם יצר און לאזט אים נישט בייקומען, און לאזט נישט די חכמה אוועקגיין פון אים - פאר דעם איז זי אן עץ חיים. און "ותומכיה" רעדט פונעם מענטש וואס איז אין דער בחינה פון א צדיק, וועמענס טבע איז נישט קעגן דער חכמה און ער ווערט געצויגן צו איר אויף א נאטירלעכן אופן; ער דארף זיך נישט איינקלאמערן מיט כוח און דארף נישט קיין גרויסע פלאג, ווייל ער האט נישט קיין ווידערשטאנד מצד זיין גשמיות'דיגן טבע - ער דארף נאר שטיצן.
און א משל דערצו: אויב מען שטעלט דא אוועק א זייער שווערן עלעקטרישן זויל וואס איז נישט איינגעגראבן אין דער ערד, קען מען זאגן פאר א מענטש - דו זעסט אז ער שטייט, זיי פארזיכטיג, שטיץ אים אונטער; און אנצוכאפן און אים שטיצן איז ער ביכולת. אבער אויב מען וועט אנבייגן דעם זויל און מען וועט אים זאגן: האלט אים יעצט אן - קען ער אים נישט האלטן, ווייל ער איז צו שווער. דאס איז דער חילוק: דער צדיק איז בגדר 'תומך' - די זאך שטייט און ער שטיצט עס נאר אונטער עס זאל נישט פאלן. אבער דער כובש לייגט אריין שווערע כוחות, ער הייבט און האלט אן, און אויב ער לאזט אפ איין רגע פאלט די זאך אראפ; ער מוז זיך שטארקן יעדע מינוט, ווייל דער יצר רוהט נישט און ברענגט אים כסדר נייע מחשבות און ער דארף זיי בייקומען.
און דער מלבי"ם זאגט אז אין יעדן פון זיי איז פאראן א רבותא און א חידוש. ביים כובש - דאס נפש'דיגע גליק דארף מען אונז נישט לערנען, ווארום מיר ווייסן שוין אליין "לפום צערא אגרא", און וואס מער ער אנשטרענגט זיך איינצוצוימען דעם יצר, אלץ מער וועט זיין זיין נפש'דיגע שמחה און אלץ גרעסער זיין שכר. נאר מען וואלט געקענט זאגן: דער מענטש געפינט זיך דאך זיין גאנץ לעבן אין מלחמות, דער יצר שטופט אים יעדעס מאל צום שלעכטן און ער מוז זיך יעדעס מאל איבערקומען, "ויהי כדברה אליו יום יום" - א שווערע, נישט קיין פשוט'ע מלחמה; צו זיין די גאנצע צייט אנגעצויגן און אין מלחמה-צושטאנד - אפשר פארקירצט דאס זיינע יארן? דעריבער קומט דער פסוק און זאגט: "עץ חיים היא למחזיקים בה" - פארקערט, דער וואס האלט זיך אן מיט כוח און קעמפט, איז כאילו ער וואלט געגעסן פונעם עץ החיים; און אויף איינעם וואס האט געגעסן פונעם עץ החיים שטייט דאך "וחי לעולם" - ער וועט האבן אייביג לעבן, און אויך אויף דער וועלט.
און ביים תומך וואלט מען געקענט מיינען פארקערט: א מענטש ביי וועמען די חכמה קלעבט זיך באופן טבעי און ער האט נישט קיין אינערליכע מלחמה, פאר וואס קומט אים שכר? דערויף זאגט דער פסוק: "ותומכיה מאושר" - אפילו דער וואס האט נאר געשטיצט עס זאל נישט פאלן, איז אויך גליקליך און ער וועט אויך באקומען דאס אייביגע גליק. אין יעדן איינעם איז דא א חידוש.
"ה' בחכמה יסד ארץ" - חכמה, תבונה און דעת אין דער בריאה
יְהֹוָה בְּחׇכְמָה יָסַד־אָרֶץ כּוֹנֵן שָׁמַיִם בִּתְבוּנָה׃ בְּדַעְתּוֹ תְּהוֹמוֹת נִבְקָעוּ וּשְׁחָקִים יִרְעֲפוּ־טָל׃ - דער אייבערשטער האט מיט חכמה געגרינדעט די ערד, ער האט באפעסטיגט דעם הימל מיט תבונה; מיט זיין דעת זענען די תהומות געשפאלטן געווארן, און די הימלען טריפן טוי.
דער מלבי"ם זאגט אז דער דאזיגער פסוק איז פארבינדן מיט דעם וואס עס שטייט ווייטער אין פרק כ"ד: "בחכמה יבנה בית ובתבונה יתכונן, ובדעת חדרים ימלאו כל הון יקר ונעים". דאס אויפבויען דעם הויז ווערט צוגעשריבן צו חכמה; דאס פארענדיגן דאס הויז און גמר הבניין, וואס מ'רופט דער סיום און דער פיניש, ווערט צוגעשריבן צו תבונה; און דאס אנפילן די כלים פונעם הויז - אז נאכדעם וואס מ'האט געענדיגט דעם פיניש ברענגט מען אריין אלע כלים אין שטוב - ווערט צוגעשריבן צו דעת.
און אזוי איז אינעם אלגעמיינעם בנין, נעמליך די וועלט וואס דער קדוש ברוך הוא האט געבויט: דער יסוד פונעם בנין - "בחכמה יסד ארץ"; דער גמר פונעם בנין איז דער הימל - "כונן שמים בתבונה"; און דאס אנפילן די צימערן, אז די וועלט הייבט זיך אן אנצופילן פון דעם וואס דער קדוש ברוך הוא שפיגלט און גיסט אויס אויף איר, תהומות וואס גיבן ארויס וואסער און טוי וואס קומט אראפ פון הימל - "בדעתו תהומות נבקעו ושחקים ירעפו טל", ווערט צוגעשריבן צו דעת. ווייל דער יסוד פונעם בנין איז די ערד, און דער הימל איז ווי א דאך, ווי א סיום וואס פולקאמט דעם בנין, ווי עס שטייט "הבונה בשמים עליותיו"; און די תהומות און דער טוי און די גשמי ברכה זענען די וואס פילן אן די וועלט מיט ברכה און שפע.
פארוואס דער יסוד פון דער ערד איז חכמה
דער יסוד פונעם בנין העולם איז באשאפן געווארן יש מאין. און ווי באקאנט וואס דער רמב"ן זאגט, אז אינעם ערשטן טאג איז בעצם באשאפן געווארן דער גאנצער חומר. און אויב מיר ווילן געבן א משל: ווי א בוי-מייסטער וואס אינעם ערשטן טאג איז געקומען א טראק און האט אראפגעלאדנט חצץ, און נאך א טראק האט אראפגעלאדנט זאמד, און נאך א טראק האט אראפגעלאדנט בלאקן, און בעטאן, און קעראמיק - בקיצור, אלעס; און אינעם צווייטן טאג האט ער אנגעהויבן צוזאמענצושטעלן. אזוי אויך אינעם ערשטן טאג איז באשאפן געווארן, בלשון הקדמונים, דער חומר היולי הראשון, דאס הייסט דער ערשטער און יסוד'דיגער חומר, וואס ווערט היינט גערופן אן אטאם. און אלעס וואס עס איז פאראן אויף דער וועלט איז דאך א צוזאמענשטעל פון אטאמען, נאר דאס איז מיט אזא צוזאמענשטעל און יענץ מיט אן אנדערן צוזאמענשטעל, און דער שינוי פונעם צוזאמענשטעל מאכט אז דאס זאל זיין האלץ און דאס זאל זיין אייזן. אמאל האבן די גריכן געמיינט אז מ'וועט קענען בייטן דעם צוזאמענשטעל און פארוואנדלען אייזן אין גאלד, און האבן געהאלטן אז ס'איז גענוג א כעמישע פעולה; היינט ווייסט מען שוין אז ס'איז נישט אזוי.
ווי עס זאל נישט זיין, איז די ערשטע בריאה, דער יסוד הארץ, חכמה, ווייל די חכמה איז דער ערשטער יש און זי איז יש מאין. און דאס איז וואס מיר זאגן "בראשית ברא אלקים", און דער תרגום טייטשט "בחוכמתא" - ווייל דער כח פון חכמה איז באשאפן יש מאין. און דאס וואס דער קדוש ברוך הוא הייבט שפעטער אן צו באשאפן פון דעם חומר דעם הימל און די ערד, די חיות, די גרמי השמים, די זון, די לבנה און די שטערנס, די שקצים ורמשים און דעם מענטש - דאס אלעס איז שוין יש מיש, ווייל די בוי-מאטעריאלן זענען דאך שוין דא פונעם ערשטן טאג. דער גמר הבניין אין די ששת ימי המעשה איז יש מיש, און דאס איז בגדר תבונה. און אזוי ווי מיר האבן געזאגט: חכמה דארף מען מקבל זיין פונעם בעל החכמה, און זי איז א נייע בריאה יש מאין; בעת בינה און תבונה זענען יש מיש - דו האסט מיר געלערנט חכמה, און פון דעם הייב איך אן ארויסנעמען ווייטערדיגע מסקנות, צו באשאפן פון עפעס וואס איז שוין דא. אין אנהייב זענען נאך געווען אנדערע מעגליכקייטן, אבער וויבאלד ס'איז שוין דא אייזן - פונעם אייזן דארף מען אלעס באשאפן, און עס זענען נישטא צוויי וועגן, איך קען באשאפן נאר פון דעם וואס עקזיסטירט. נאכדעם וואס ער האט באשאפן יש מאין, איז נישטא קיין אנדערע מעגליכקייט נאר צו שאפן פונעם עקזיסטירנדן יש, און דאס איז בגדר תבונה - ארויסצונעמען און פארשטיין דבר מתוך דבר, ארויסנעמען יש מיש, ווייל תבונה איז איין וועג, אז מען דארף זיך מתבונן זיין און ארויסנעמען די מסקנות.
דער גדר פון דעת - די הנהגה פון דער וועלט
און דאס וואס דער אויבערשטער פירט די וועלט מיט א מסודר'דיגע הנהגה, די השגחה וואס דער קדוש ברוך הוא היט אפ די וועלט און גיט רעגן און טוי - דאס איז בגדר דעת. און דער גדר פון דעת, לויטן מלבי"ם, איז דער אופן ווי אזוי צו פירן די וועלט אז יעדער איינער זאל באקומען דאס וואס עס קומט זיך אים. און דערפאר "בדעתו תהומות נבקעו ושחקים ירעפו טל" - ווייל דאס איז א תמידידיגע השגחה, וואס מ'דארף דערצו די דעה פונעם קדוש ברוך הוא וואס זאל מכריע זיין פאר וועמען צו געבן, וויפיל צו געבן, וואו צו געבן און וויפיל משפיע צו זיין. און אזוי ווי די גמרא זאגט וועגן רעגן: אויב עס איז נגזר געווארן רעגן און די מענטשן האבן געזינדיגט, לאזט דער קדוש ברוך הוא דעם רעגן פאלן אין עמון און אין סוריא און אין אנדערע פלעצער; און אויב ס'איז נגזר געווארן נאר ווייניג רעגן און די מענטשן זענען געווארן ערליך און צדיקים, לאזט דער קדוש ברוך הוא אראפ דאס ביסל אויף אזא אופן אז אלע וואלקנס זאלן זיך צונויפנעמען איבערן כנרת און אויף פלעצער וואו עס זענען דא פעלדער. קומט אויס אז מען דארף האבן דעת כדי משפיע צו זיין דעם פאסיגן שפע לויט ווי עס ווערט באשטימט מאיתו יתברך.
חכמה אין דער ערד און תבונה אינעם הימל - בחירה און אן קיין בחירה
נאך א זאך זאגט דער מלבי"ם: אויך די תולדות פון דער ערד, וואס דאס זענען בני אדם, זענען בגדר חכמה. און פארוואס? ווייל דער גדר פון חכמה איז צו קענען אויסוועלן צווישן צוויי זאכן, צווישן גוט און שלעכט - און דאס איז בעצם וואס דער מענטש דארף צו טון, אז ער איז א בעל בחירה. "ה' בחכמה יסד ארץ" - די באשעפענישן אויף דער ערד זענען אונטערן גדר פון חכמה, צו וועלן דאס גוטע אדער צו וועלן דאס שלעכטע.
לעומת זה אינעם הימל איז נישטא קיין בחירה. די מלאכים ווערן אנגערופן "עומדים", און עס שטייט "ונתתי לך מהלכים בין העומדים האלה", ווייל זיי האבן נישט קיין בחירה צו טון שלעכטס. און דערפאר "כונן שמים בתבונה" - ווייל תבונה איז נישט א בחירה צווישן גוט און שלעכט נאר איין וועג, אז מען דארף זיך מתבונן זיין און ארויסנעמען די ריכטיגע מסקנות, און ווער עס וועט זיך מתבונן זיין און ארויסנעמען אומריכטיגע מסקנות איז דאך א טועה, ווייל עס איז פאראן נאר איין איינציגער וועג. דאס איז דער גדר פונעם הימל: דארט איז נישטא קיין בחירה חופשית, נאר וואס דער קדוש ברוך הוא האט קובע געווען, און זיי באגרייפן און פארשטייען זייער באשעפער וויפיל זיי קענען נאר משיג זיין - און דאס איז דער גדר פון תבונה.
און די שטענדיגע הנהגה לויט דעם וואס עס קומט פונעם טבע און פון די סדרי המערכת, סיי אויב עס איז א נס וואס איז אן אומנאטירליכע הנהגה און סיי אויב עס איז א שטענדיגע נאטירליכע השגחה - אלעס ווענדט זיך לויט דער דעת אלוקים, ווייל דער אייבערשטער ווייסט פאר וועמען צו געבן און וויפיל צו געבן און ווי אזוי צו געבן און ווען צו געבן און אין וועלכער צורה צו געבן. און פאר דעם אלעם פאדערט זיך א גאר ברייטע דעת, און דאס איז "בדעתו תהומות נבקעו ושחקים ירעפו טל".
צום סך הכל:
מיר האבן געלערנט אין די דאזיגע פסוקים דעם יסוד פונעם חילוק צווישן חכמה און תבונה: חכמה איז א מציאה וואס מען באקומט פונעם אויבערשטן, ווי גאלד וואס ווערט אויסגעגראבן פון בויך פון דער ערד און ווי פנינים אין די טיפענישן פונעם ים, און נאך העכער פון דעם - אז זי געפינט זיך אין הימל; און תבונה איז אן אויפטו פונעם מענטש אליין, דורך משא ומתן און התבוננות, בתנאי אז מען איז נושא ונותן באמונה. די קנינים פון חכמה זענען פיל בעסער פון יעדן כסף וזהב, ווייל זיי זענען נצחי און מען קען זיי נישט צונעמען פונעם מענטש, ווי די הצהרת ההון פונעם אברבנאל; זייער פרייז איז די תאוות הגוף, און זייער תמורה איז טייערער פון אלעם. דער עיקר פון דער חכמה איז נישט דער עושר וכבוד אויף איר לינקער האנט, נאר דער אורך ימים אויף איר רעכטער האנט, און דרכיה דרכי נועם ביז צו די קלענסטע נתיבים - אז אפילו אין די קליינע פרטים איז פאראן אין איר שלום און ברכה. און זי איז אן עץ חיים, סיי פאר דעם כובש וואס האלט זי אן מיט כוח און סיי פאר דעם צדיק וואס שטיצט איר, וואס ביי יעדן פון זיי איז פאראן א חידוש. און צום סוף האבן מיר געלערנט אז דער הקדוש ברוך הוא אליין האט מייסד געווען די ערד מיט חכמה - יש מאין און א בחירה צווישן גוט און שלעכט, ער האט פארפעסטיגט דעם הימל מיט תבונה - יש מיש און בלויז איין וועג, און ער פירט און באגיסט זיין שפע מיט דעת, צו וויסן פאר וועמען, וואס, ווען און וויפיל משפיע צו זיין.