הקדמה
אין קאַפּיטל יז אין משלי לערנען מיר אַ רייע פֿון פּסוקים וואָס באַהאַנדלען די הנהגות פֿון בין אדם לחבירו: ווי אַזוי צו היטן ליבשאַפֿט און זי נישט פֿאַרלירן, און וואָס איז דער ריכטיקער וועג צו פֿאַרריכטן אַ מענטשן - מיט אַ גערה (אַן אָנזאָג) צי מיט מכות. דאָ וועלן מיר עוסק זײַן אין דרײַ פּסוקים: "מכסה פשע מבקש אהבה", "תחת גערה במבין" און "אך מרי יבקש רע", ווען דער מלבי"ם פֿאַרבינדט די לעצטע צוויי צו איין ענין.
מכסה פשע מבקש אהבה - רש"י: אלופו של עולם
מְכַסֶּה־פֶּשַׁע מְבַקֵּשׁ אַהֲבָה וְשֹׁנֶה בְדָבָר מַפְרִיד אַלּוּף׃ (משלי יז, ט) - דער וואָס פֿאַרדעקט אַ זינד זוכט ליבשאַפֿט, און דער וואָס חזרט איבער אַ זאַך שיידט אָפּ אַ געטרײַען פֿרײַנד.
רש"י ערקלערט: אויב אַ מענטש האָט געזינדיקט קעגן זײַן חבֿר, און יענער פֿאַרדעקט עס - ער דערמאָנט אים נישט זײַן מעשׂה, ער ווײַזט אים נישט קיין בייזע פּנים - איז ער "מבקש אהבה", ער ברענגט אַז עס זאָל זײַן ליבשאַפֿט צווישן זיי. אָבער "שונה בדבר", אַ מענטש וואָס היט די שׂנאה און חזרט און דערמאָנט: "געדענקסטו וואָס דו האָסט מיר געטאָן?" - דער איז "מפריד אלוף". און ווער איז דער "אלוף" וואָס ווערט פֿאַרטריבן פֿון אים לויט רש"י? אלופו של עולם. װײַל מיט דעם מעשׂה מאַכט מען אַז דער קדוש ברוך הוא זאָל כּבֿיכול פֿײַנט האָבן דעם מענטשן, װאָרום ער האָט דאָך פֿאַרווערט "לא תקום ולא תטור", און מיטן האַלטן פֿײַנטשאַפֿט שיידט מען אָפּ דעם אלופו של עולם פֿון זיך.
רבנו יונה: דער וואָס איז מדקדק אַפֿילו אויף אַ דיבור
רבנו יונה גייט אין דעם זעלבן ריכטונג, אָבער מיט אַ שינוי. ווער עס וויל קויפֿן פֿאַר זיך באַליבטע פֿרײַנד - זאָל פֿאַרדעקן די פֿאַרברעכנס און חטאים פֿון זײַנע חבֿרים, ער זאָל מעביר זײַן על מדותיו, און דורך דעם איז ער "מבקש אהבה", עס וועלן מער ווערן זײַנע אָנהענגער און גוטע פֿרײַנד. רבנו יונה איז מדקדק אינעם לשון: "מכסה פשע" - אַ פּשע איז מיט אַ מעשׂה בפועל. אַפֿילו דו האָסט געזינדיקט קעגן מיר למעשׂה, בין איך גרייט עס צו פֿאַרדעקן און פֿאַרגעסן, און דורך דעם וועט זיך מערן די ליבשאַפֿט. אָבער "שונה בדבר" - "דבר" איז מלשון דיבור. דאָ רעדט זיך פֿון איינעם וואָס איז מדקדק אַפֿילו אויף אַ דיבור: "דו האָסט געזאָגט אויף מיר אַזוי און אַזוי". ער באַליידיקט זיך נישט בלויז פֿון אַ מעשׂה, נאָר אַפֿילו פֿון אַ וואָרט, און אויב דער חבֿר האָט נישט גערעדט פּינקטלעך ווי עס איז אים באַקוועם - איז ער מקפיד.
לויט רבנו יונה איז "אלוף" נישט דער קדוש ברוך הוא, נאָר אַ געטרײַער פֿרײַנד און בעל ברית. אַזאַ מענטש - קיינער וועט נישט קענען בלײַבן זײַן געטרײַער חבֿר. און פֿאַרוואָס? "כי אין אדם אשר לא ישגה בדבר". עס איז נישט פֿאַראַן קיין מציאות אַז אַ מענטש זאָל קיינמאָל נישט אַרויסזאָגן אַן אומפּאַסיק וואָרט, אָדער אַז ער זאָל נישט פֿאַרווייטיקן יענעם אָן אַ כּוונה, בפֿרט צווישן נאָענטע פֿרײַנד - און דער בעסטער משל איז אַ מאַן מיט זײַן ווײַב. זײַנע ווערטער זענען: "כי אין השגת שכל האדם והשגחתו שלמה לשקול כל דבריו" - ער זאָל קענען אָפּוועגן יעדן איינציקן וואָרט וואָס קומט אַרויס פֿון זײַן מויל. "ואחרי אשר יקפיד על דברי חברו אם ישגו בהם משורת כבודו ורצונו - לא תימשך עמו חברת רע ואהבת חבר".
מיר אַלע קענען די מציאות: עס זענען דאָ מענטשן וואָס באַליידיקן זיך גאָר שנעל, און מיט זיי פֿירט מען זיך אויף אומנאַטירלעך. מען ציטערט די גאַנצע צײַט - אפֿשר האָב איך עפּעס געזאָגט, אפֿשר האָב איך אַ דריי געטאָן דעם קאָפּ און ער האָט עס אויסגעטײַטשט שלא כהוגן. מען איז תּמיד פֿול מיט ספֿקות און שרעק, מען "גייט אויף אייער". ווער וויל זיך חבֿרן מיט אַזאַ מענטש? דאָס איז דער טײַטש פֿון "שונה בדבר מפריד אלוף" - קיין שום אלוף, חבֿר און גוטער פֿרײַנד וועט זיך נישט קענען פֿאַרבינדן מיט אים.
דער גאון מווילנא: אַ פּירוד צווישן אַ מאַן און ווײַב
דער גאון מווילנא ערקלערט אַז דער וואָס זוכט ליבשאַפֿט וועט תּמיד פֿאַרדעקן אַ פֿאַרברעך, בעת דער וואָס חזרט שטענדיק איבער דעם ענין פֿונעם פֿאַרברעך - ער דערמאָנט די זאַך ווידער און ווידער - ווערט "מפריד אלוף". און דאָ נעמט ער אַ מהלך וואָס מיר האָבן שוין בײַ אים פֿריִער געזען: "אלוף" מיינט צווישן אַ פֿרוי און איר מאַן, ווי דער פּסוק זאָגט "אלוף נעורי אתה" - די פֿרוי רופֿט איר מאַן דער אלוף פֿון אירע יוגנט־יאָרן.
אַ מענטש וואָס איז שונה בדבר און דערמאָנט כּסדר זאַכן פֿון דער פֿאַרגאַנגענהייט, וועט ברענגען אַ פּירוד אַפֿילו צווישן אַ מאַן און זײַן ווײַב. הגם דער קשר צווישן זיי איז שטאַרק און מען שיידט זיך נישט גרינג אָפּ, אָבער ווי נאָר מען דערמאָנט אומאויפֿהערלעך חסרונות - וואָס די פֿרוי האָט נישט געטאָן כּהוגן און מיט וואָס זי איז נישט בסדר, אָדער די פֿרוי וואָס דערמאָנט תּמיד "אַזוי האָסטו מיר געטאָן און דאָרט האָסטו מיר געטאָן" - ווערט פֿאַראורזאַכט אַ פּירוד. אַמאָל איז אויסגעקומען צו מאַכן שלום בית צווישן אַ פּאָרפֿאָלק, און די פֿרוי האָט אַרויסגענומען אַ מחברת און אָנגעהויבן פֿאָרלייענען דערפֿון. האָט מען איר געזאָגט: וואָס, איר פֿירט אַ פֿנקס פֿון חשבונות? אויף דעם אופֿן וועט עס נישט גיין. דאָס איז דער באַדײַט פֿון "שונה בדבר מפריד אלוף" - אַפֿילו צווישן איש לאשתו, ווען מען הויבט אָן שטענדיק זוכן און געפֿינען זאַכן וואָס יענער האָט געטאָן אָדער געזאָגט שלא כהוגן.
דער הגאון מווילנא בדרך רמז: בין אדם למקום
און מיט מער טיפֿקייט טײַטשט דער הגאון מווילנא דעם פּסוק אינעם באַציונג צווישן אונדז און דעם קודשא בריך הוא: ווער עס גלוסט צו ליב האָבן דעם אויבערשטן און תשובה טאָן צו אים מיט זײַן גאַנצן האַרצן און זײַן גאַנצן כּוח - דער איז "מכסה פשע", ווי דער פּסוק זאָגט "ועל כל פשעים תכסה אהבה". ס'איז נישט דער טײַטש אַז ער באַגייט פֿאַרברעכנס און דעקט זיי צו, נאָר פֿאַרקערט: ער באַגייט נישט קיין פֿאַרברעכנס, דער פֿאַרברעך איז פֿאַרדעקט פֿון אים און פֿאַרווײַטערט פֿון אים - און אַזאַ מענטש איז זוכה צו דערגרייכן די מדה פֿון אהבת השם.
אָבער "שונה בדבר" - נישט בלויז וואָס ער האָט געזינדיקט, נאָר ער חזרט איבער אויפֿן חטא נאָכאַמָאל. און אויף דעם איז געזאָגט געוואָרן: דער וואָס זאָגט "אחטא ואשוב" - מען גיט אים נישט קיין מעגלעכקייט צו טאָן תשובה. פֿון אַזאַ מענטש ווערט אלופו של עולם אָפּגעשיידט. און ווי וואונדערבאַר איז דאָס לויטן הגאון מווילנא, אַז דאָ איז "שונה בדבר" כפשוטו: ער איז שונה און חזרט איבער אינעם זעלבן חטא, "בדבר" - אין דער זעלבער זאַך וואָס איז דערמאָנט געוואָרן, אינעם פֿאַרברעך. דער ערשטער וואָס האָט פֿאַרדעקט דעם פֿאַרברעך און זיך פֿאַרווײַטערט פֿון אים - האָט דערגרייכט צו אהבת השם; און דער צווייטער וואָס חזרט איבער אינעם ענין פֿונעם פֿאַרברעך - שיידט אָפּ פֿון זיך דעם אלוף, וואָס מען גיט אים נישט קיין מעגלעכקייט צו טאָן תשובה.
דער מלבי"ם: אַ צוויי-זײַטיקע ליבשאַפֿט, און די מעשׂה פֿון אבנר און איש בושת
דער מלבי"ם באַמערקט אַז מיר געפֿינען אַן ענלעכן פּסוק: "ועל כל פשעים תכסה אהבה", בעת דאָ ווערט געזאָגט פֿאַרקערט - אַז ווער עס פֿאַרדעקט דעם פֿאַרברעך זוכט ליבשאַפֿט, דאָס הייסט ער ברענגט אויך אַ ליבשאַפֿט פֿונעם צווייטן צד. למעשׂה איז דאָ דער זעלבער געדאַנק אין צוויי ריכטונגען: פֿון איין זײַט, וויבאַלד איך האָב דיך ליב בין איך גרייט צו פֿאַרדעקן דײַנע פֿאַרברעכנס - ווי אַ מאַמע וואָס זעט נישט קיין שולד אין איר זון, זי דעקט תּמיד צו און פֿאַרמינערט זײַנע זינד, ווײַל עס איז פֿאַראַן ליבשאַפֿט. און פֿון דער צווייטער זײַט קען עס אָנהויבן פֿאַרקערט: יענער האָט עפּעס געטאָן, און מען דעקט צו דעם פֿאַרברעך און מען אַנטפּלעקט אים נישט - און דאָס פֿאַרמערט די ליבשאַפֿט צווישן זיי. ווײַל ווען מען אַנטפּלעקט כּסדר יענעמס זינד און מען זוכט אים צו באַשולדיקן, ברענגט מען דערמיט אַרויף אַ שׂנאה צו אים.
און לעומת זה "שונה בדבר" - ברענגט דער מלבי"ם אַ דוגמא פֿון איש בושת וואָס האָט געזאָגט צו אבנר "מדוע באת אל פילגש אבי". ווען דוד האָט אָנגעהויבן מלוכה זײַן, האָט זיך אבנר אָנגעשלאָסן צו איש בושת דעם זון פֿון שאול, וואָרום אבנר איז געווען פֿון שאול'ס מענטשן און ער האָט געוווּסט אַז דוד וועט אים נישט אָננעמען, ווײַל ער האָט תּמיד געהעצט שאול'ן קעגן דוד'ן. דערפֿאַר האָט ער בעסער געוואָלט גיין מיט איש בושת, כאָטש ער איז נישט געווען דער אויסגערופֿענער מנהיג. אין אַ געוויסן שלב האָט זיך אבנר דערלויבט צו גיין אויך צו דער פֿילגש פֿון איש בושת, ווײַל ער איז געווען דער שטאַרקער מאַן דאָרטן, און איש בושת האָט אים מוסר געזאָגט דערויף. ווען אבנר האָט דאָס געזען האָט ער זיך שרעקלעך פֿאַרביטערט: "הראש כלב אנכי?" - איש בושת וואָלט דאָך געדאַרפֿט פֿאַרשטיין זײַן מצבֿ, אַז ער איז נישט קיין מלך וואָס אַלץ איז אין זײַנע הענט, נאָר ווי אַ שפּילכל אויף אַ שטריקל אין די הענט פֿון אבנר, וואָס ער פֿירט דאָס גאַנצע געשעפֿט. ער וואָלט געדאַרפֿט שווײַגן, אָבער ער איז געגאַנגען און אַנטפּלעקט דעם פֿאַרברעך און עס מפרסם געווען: "איך ווייס וואָס דו האָסט געטאָן". דאָס איז "שונה בדבר" - און צוליב דעם האָט אבנר מורד געווען אין אים און איבערגעגעבן די מלוכה צו דוד'ן. "שונה בדבר מפריד אלוף" - אין דעם פֿאַל איז אלוף כפשוטו (אַ פֿירער), און דער טײַטש איז אַז ער האָט גורם געווען אָפּצוטרייסלען אַ מענטש פֿון זיך און אים פֿאַרוואַנדלען אין אַ שׂונא.
תחת גערה במבין - ווי אַזוי לייענט מען דאָס וואָרט
תֵּחַת גְּעָרָה בְמֵבִין מֵהַכּוֹת כְּסִיל מֵאָה׃ (משלי יז, י) - אַן אָנזאָגונג (אַ שאַרפֿער מוסר) גייט טיפֿער אַרײַן אין אַ פֿאַרשטענדיקן, מער ווי צו שלאָגן דעם כּסיל הונדערט קלעפּ.
רש"י באַמערקט: "תֵּחַת" - דער טעם איז פֿון אויבן, דאָס הייסט מלעיל, בעת ווען דער טעם וואָלט געווען פֿון אונטן וואָלט מען געלייענט "תֵּחַת" מלרע. און דאָס איז אַ וויכטיקער כּלל בײַם לייענען תנ"ך: כּדי צו וויסן ווי אַזוי צו לייענען אַ וואָרט, דאַרף מען באַמערקן וווּ דער טעם שטייט. אַ טעם אין אָנהייב פֿונעם וואָרט - מלעיל; אַ טעם אין סוף פֿונעם וואָרט - מלרע. כאָטש עס זענען דאָ אויסנאַם-טעמים, ווי אַ שטייגער סגולתא, אָבער בײַ רובֿ טעמים גילט דער דאָזיקער כּלל, אַז דער אָרט פֿונעם טעם באַשטימט צי עס איז מלעיל צי מלרע.
אַ מעשׂה איז געווען אַז אַ מיידל איז געקומען דערציילן אַז זי האָט פֿאַרראָכטן די לערערין וואָס האָט געזאָגט "בּוֹעָז", און געזאָגט אַז מען דאַרף זאָגן "בֹּעַז". האָט איר די לערערין געפֿרעגט פֿון וואַנען זי ווייסט דאָס, האָט זי געענטפֿערט אַז איר פֿאָטער לערנט תנ"ך. האָט די לערערין געזאָגט: זאָג אים ער זאָל מיר ברענגען באַווײַזן. האָט איר דער פֿאָטער געזאָגט אַז ס'איז אַ בושה וואָס מען דאַרף ראיות אויף אַזאַ זאַך: קוק נאָר וווּ דער טעם שטייט - אויב דער טעם וואָלט געווען אויפֿן אות ע' וואָלט מען געלייענט "בועז", אָבער וויבאַלד דער טעם איז אויפֿן אות ב' - לייענט מען "בֹּעַז". נאָר וואָס דען, רובֿ נעמען זענען טאַקע מלרע - משה, דוד, שלמה, חיים - דערפֿאַר זענען אַלע צוגעוווינט און מיינען אַז מלרע הערט זיך מער "תנ"כי", אָבער פֿון אַ דקדוק'ישן קוקווינקל איז דאָס נישט ריכטיק, און עס זענען פֿאַראַן נעמען וואָס מען לייענט מלעיל.
דערפֿאַר זאָגט רש"י אַז "תֵּחַת" דאָ איז אַ שם דבר, ווי "חִתַּת". עס איז פֿאַראַן אַ פועל און עס איז פֿאַראַן אַ שם דבר: "פַּחַד" איז אַ שם דבר, דער מושג פֿון שרעק; "פָּחַד" איז אַ פועל (ער האָט מורא געהאַט). און פּונקט ווי "מַגְהֵץ" - אַ שם עצם, קעגן "מְגַהֵץ" - אַ פעולה. אַזוי אויך דאָ: דאָס איז נישט קיין שם פעולה נאָר אַ שם דבר, און די כּוונה פֿונעם פּסוק איז אַז די אונטערוואַרפֿונג פֿון דער גערה איז מער ניכּר אינעם מבין ווי ווען מען וואָלט געשלאָגן דעם כּסיל הונדערט קלעפּ.
רבינו יונה: ווער איז אַ "מבין" און ווער איז אַ "כסיל"
רבינו יונה ערקלערט אז "תחת" קומט פונעם שורש נחת, מלשון אראפנידערן - אז דער אנגעשריי זאל אראפנידערן און רוען אינעם הארץ פונעם מבין, אז די גערה זאל זיך אננעמען אויף זיין דעת. און וואס איז א "מבין"? זאל מען זיך נישט פארמישן: א מבין איז נישט קיין נבון. א מבין איז א מענטש וואס איז גרייט אנצונעמען - גרייט צו הערן וועגן זיינע טעותים, גרייט זיך צו טוישן. און א צווייטע זאך, אז ער האט א הארץ צו פארשטיין: נישט בלויז ער זאל מסכים זיין צו הערן, נאר אויך אויפכאפן וואס מען רעדט צו אים און פארשטיין וואס איז שלעכט אין זיין מעשה. זאגט רבינו יונה: אויב עס פעלט איינע פון די צוויי, ווערט ער נישט אנגערופן א מבין. און אזוי איז אויך אין די לשונות "את פני מבין חכמה", "ודל מבין יחקרנו" - אלעס זענען אויסדרוקן אויף א מענטש וואס איז גרייט אויסצוהערן, זעט די גערעכטיקייט אין דיינע ווערטער, און איז אויך גרייט זיי אנצונעמען.
אבער א נבון איז גאר אן אנדערע זאך. א נבון איז א תואר פאר א מענטש וואס האט שוין משיג געווען די מעלה פון בינה, און אזא מענטש דארף נישט קיין תוכחה און דארף נישט קיין גערה. צי פאסט דען צו זאגן "תחת גערה בנבון"? דער נבון פארשטייט שוין אליין א דבר מתוך דבר - דאס איז שוין א צווייטע מדריגה, נישט בלויז ער איז קלוג געווארן, נאר ער איז געווארן ווי א קוואל וואס שפרודלט פון זיך אליין. מען רעדט דא נישט פון קיין נבון. א מבין איז א מענטש וואס מען ערקלערט אים און ער איז גרייט אנצונעמען, און פארשטייט אויך אז דאס וואס מען זאגט אים איז ריכטיג.
"מהכות כסיל מאה" - דער כסיל איז דער פארקערטער פונעם מבין. אויב דער מבין איז דער וואס איז גרייט אנצונעמען, איז דער כסיל דער עקשן וואס איז נישט גרייט אנצונעמען. דו ווייזט אים אויף אז זיין וועג איז פאלש, דו זאגסט אים: אויב דו האלטסט אז דאס וואס איך האב געזאגט איז נישט מוכח, אז ס'איז נישט ריכטיג הונדערט פראצענט - פרעג, פרעג קשיות, גיי נאך און זע אליין. אבער ער וויל נישט, ווייל עס גלוסט זיך אים נישט. ער דרייט זיך ארויס: "עס זענען דא אנדערע זאכן, עס זענען דא אנדערע שיטות". און פארוואס איז ער נישט גרייט אנצונעמען? צוליב זיינע תאוות, אזוי ווי עס שטייט "לא יחפוץ כסיל בתבונה" - דער כסיל וויל נישט פארשטיין; ער האט נישט קיין פראבלעם מיט זיין שכל, ער וויל פשוט נישט.
וואס איז דעריבער זיין תיקון? אן אנגעשריי וועט אים גארנישט העלפן, ווייל א גערה העלפט נאר פאר א מבין. וואס פאסט פאר אים? אים צו שלאגן. א מענטש שטייט אינדערמיט פונעם וועג, מען שרייט אויף אים און ער פארשטייט נישט וואס מען וויל פון אים; אויב עס וועט קומען אן אויטא און אים אראפווארפן מיט צוואנציג מעטער ווייטער, מעגליך אז דעמאלט וועט ער פארשטיין. דער כסיל מוז כאפן קלעפ, און ווען ער כאפט פארשטייט ער. אזוי ווי יענע מעשה מיט דעם אידישן קאנטראקטאר וואס האט געהייסן דעם ארבעטער ארויפברענגען די ציגל צום דריטן שטאק, און יענער טרעט ארום; נאכאמאל זאגט ער אים, און יענער טרעט ווידער אפ. איז געקומען דער אראבישער קאנטראקטאר וואס ארבעט אונטער אים, האט אים דערלאנגט צוויי פליקן אין פנים און געזאגט: ברענג שוין ארויף די ציגל! האט ער זיי תיכף ארויפגעברענגט. פרעגט אים דער ערשטער: איך האב דיר דאך געהייסן, פארוואס האסטו מיר נישט אויסגעהערט? ענטפערט ער אים: ווייל דו האסט נאר געזאגט, אבער ער האט מסביר געווען. אמאל דארף א מענטש א "הסבר" - דאס איז דער כסיל, דער כסיל דארף אזעלכע הסברים.
און רבינו יונה ברענגט א מאמר פון די חכמי המוסר: אין תקנה לנבלים כי אם בהכנעה וביזיון. דער נבל וועט זיך נישט אומקערן פון זיין שלעכטן וועג ביז ער וועט האבן הכנעה און ביז ער וועט האבן ביזיון, און דעריבער מוז מען אים שלאגן און נאר דעמאלט וועט ער פארשטיין.
דער גאון מווילנא: תוכחה קעגן יסורים
דער גאון מווילנא ערקלערט אז די גערה אינעם מבין איז פיל בעסער ווי שלאגן א כסיל הונדערט מאל, און עס זענען דא דא צוויי בחינות: עס איז דא תוכחה - דאס איז רעדן; און עס איז דא מוסר - דאס איז יסורים. מוסר קומט מלשון ייסורים, פייניגן. מיר זענען געוואוינט צו רופן "מוסר" אויך דאס וואס מאכט דעם מענטש יסורים צו זיין תיקון דורך רעדן, "ער לערנט מוסר", אבער באמת איז דער תפקיד פון מוסר צו ברענגען דעם מענטש צו יסורים. מען קען ייסרן מיט א רוט, און מען קען ייסרן מיט'ן שבט פיו - מוכיח זיין מיט שארפע ווערטער, און דערמיט מוסר'ן.
אזוי ווי יענער חכם וואס האט געזאגט פאר זיין חבר: איינער האט מיר יעצט געגעבן פעטש אין פנים, און איך האב אים נאך געקושט! האט ער אים געפרעגט: ווער איז דאס געווען? האט ער אים געענטפערט: איך האב יעצט געעפנט דעם מסילת ישרים, און ער האט מיר אויפגעוויזן וויפל עס פעלט מיר און ווי ווייט איך בין פון עבודת השם - שווערע פליקן אין פנים האט ער מיר דערלאנגט. און ווען איך האב געענדיגט לערנען, האב איך פארמאכט דעם ספר און אים נאך געקושט. דאס איז די כוונה פון מוסר: צו ייסרן דעם מענטש, אים געבן א שווער געפיל מיט זיין אויפפירונג כדי ער זאל זי פארבעסערן, אז ער זאל פילן הארץ-ביסענישן אויף קאליע מעשים.
איז אויב אזוי, דער חלק וואס איז אין דיבור ווערט אנגערופן תוכחה, און דער חלק וואס פאסט מער אנגערופן צו ווערן מוסר ממש איז יסורים; און בדרך הרחבה רופן מיר אויך תוכחה מיטן נאמען מוסר. און די תוכחה איז פיל בעסער פארן מענטש וואס איז א מבין ווי איידער שלאגן א כסיל הונדערט מאל, אזוי ווי חז"ל זאגן: טובה מרדות אחת בלבו של אדם מאלף מלקות. וואס מיינט א מרדות אין הארץ? אז דער מענטש איז זיך אליין מוכיח, ער פילט הארץ-ביסענישן אויף וואס ער האט געטון, ער רעוואלטירט אין זיין הארץ קעגן דעם יצר הרע און זאגט צו זיך: פארוואס האב איך אזוינס געטון? איין אזא מרדות איז בעסער פון טויזנט קלעפ.
און פארוואס? ווייל עס מאכט זיך אז די קלעפ נישט נאר זיי מאכן נישט דעם מענטש בעסער, נאר זיי פארשטארקן אים נאך אין זיין עקשנות. עס זענען דא פעלער וואו די קלעפ ברעכן אים נישט, נאר פאַרקערט - דו פארשטייפסט זיין הארץ נאך מער זיך מתעקש צו זיין קעגן דיר. און דערפאר זאגן גדולי ישראל אין אונזער דור אז מען טאר בשום אופן נישט הייבן קיין האנט אויף קינדער. א קינד וואס איז שוין אביסל עלטער געווארן, בערך זעקס יאר אלט, זאל מען ממש נישט לייגן קיין האנט אויף אים. דאס איז א זאך וואס קען גאר שטארק קאליע מאכן: עס ברענגט צו רעבעלירן, צו חוצפה, אז דאס קינד זאל טון אויף להכעיס, און עס איז פאר אים א גרויסע דערנידערונג. דאס איז ממש נישט דער וועג אין אונזער דור.
קומט דאך אויס, אז אויב מען גיט אים תוכחה ער זאל אליין פארשטיין אז זיין מעשה פאסט נישט - דאס איז גוט, "תחת גערה במבין", פיל מער ווי מען זאל אים געבן טויזנט קלעפ, ווייל צומאל טוען די שמיץ אים נאר מחזק זיין און מאכן אים נאך מער איינגעשפארט: ער טראכט "ער וויל מיך צוברעכן", ער שמייכלט דיר אין פנים און זאגט "ס'טוט מיר נישט וויי". און דעמאלט לייגט דער נארישער טאטע צו נאך מכות ביז דאס קינד וועט וויינען - שטות על גבי שטות. און דעריבער איז פיל בעסער א גערה פאר א מבין ווי צו שלאגן א כסיל הונדערט מאל.
מצודת ציון: א לשון פון שבירה און פחד
דער מצודת ציון דערקלערט אז "תֵּחַת" איז פונעם לשון פון צובראכנקייט און שרעק, אזוי ווי "אַל תַּעֲרֹץ וְאַל תֵּחָת" - ברעך זיך נישט. דאס הייסט, די צובראכנקייט און דער שרעק מיט וואס מען דערשרעקט דעם מבין העלפן אים מער ווי ממש קלעפּ פארן כסיל. דעם מבין איז גענוג צו דערשרעקן: איך וויל דיר זאגן ווי נישט גוט די זאך איז, און איך זאג דיר - יענער האט אזוי געטאן און געשעדיגט געווארן, א צווייטער האט אזוי געטאן און ס'איז געקומען אויף אים אזא צער און אזא קראנקהייט. דאס איז דער גדר פון גערה, מען שרעקט אים אָן און מען ווייזט אים ווי געפערליך דאס איז. דער כסיל ווידערהערט זיך נישט צו וואס ס'האט פאסירט צו אנדערע, ער וויל דאס שפירן אויף זיין אייגענער הויט, ער מוז עס אויספרובירן - און צום סוף וועט עס אויך אים שעדיגן. דעריבער העלפט מער צו דערשרעקן דעם מבין ווי איידער צו געבן פארן כסיל די מכה בפועל.
דער מלבי"ם: א חסר לב קעגן א כסיל
דער מלבי"ם דערקלערט אז דאס שלאגן העלפט נאר פאר איינעם וואס איז א חסר לב, ווי עס שטייט "וְשֵׁבֶט לְגֵו חֲסַר לֵב". דאס הייסט, ער איז נישט מורד פון טיפן שורש פון זיין נפש, נאר זיין הארץ פעלט און ער פארשטייט נישט. און ווער פארשטייט נישט? א בהמה, און מיט איר רעדט מען מיט שלעק. אזוי אויך דער מענטש וואס איז א חסר לב און פארשטייט נישט - דאס איז דער וועג אים אומצוקערן צום גראדן וועג.
ווידער דער כסיל, אזוי ווי מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל, האט נישט קיין פראבלעם פון פארשטאנד. דער כסיל איז גאר א פיקח; זיין פראבלעם איז תאווה - דער כסיל גלוסט צום שלעכטן. און אויב אזוי, וואס וועט העלפן אים צו שלאגן? ער האט דאך תאוות. דאס איז אזוי ווי פארברעכער וואס מען שפארט זיי איין אין תפיסה: דאס דערווייטערט זיי פון דער געזעלשאפט, אבער צי האלט עס זיי צוריק שפעטער פון נאכאמאל טאן זייערע מעשים? ער האט דאך תאוות ממון אדער אנדערע תאוות, און ער האט נישט קיין שום פראבלעם אין שכל'דיגן פארשטאנד - דעריבער ברעכן אים נישט קיין שלעק.
דער חסר לב אבער, איז נישט מורד פון זיין טיפסטן נפש ווי דער כסיל, נאר עס פעלט אים אן הנהגה - ווארעם דאס הארץ איז דאך דער מנהיג פונעם מענטש. אזא מענטש איז ווי א בהמה וואס קען זיך אליין נישט פירן, און מען דארף איר געבן קלעפּ און דאן פירט זי זיך ווי געהעריג. און דער מבין, זאגט דער מלבי"ם, דארף בכלל נישט קיין שלעק - אים איז גענוג א גערה, און די דאזיגע גערה העלפט אים מער ווי מען וואלט געשלאגן דעם כסיל הונדערט מכות.
אַךְ מְרִי יְבַקֶּשׁ רָע
אַךְ־מְרִי יְבַקֶּשׁ־רָע וּמַלְאָךְ אַכְזָרִי יְשֻׁלַּח־בּוֹ׃ (משלי יז, יא) - נאר ווידערשפעניגקייט זוכט דער שלעכטער, און אן אכזריות'דיגער מלאך וועט געשיקט ווערן אויף אים.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן: א מענטש וואס איז מורד במזיד צוליב ווידערשפעניגקייט און מרד און זוכט שלעכטס - ווייל די תאווה צווינגט אים צו גיין קעגן דעם שכל פון חכמה. ער ווייסט אז ס'איז נישט ריכטיג, ער ווייסט אז ער שעדיגט זיך אליין, אבער "ס'גלוסט זיך מיר א ציגארעטל". די תאווה ווערט שטארקער אין אים אפילו ער ווייסט אז זיין וועג איז פארדארבן. אזא מענטש וועט זוכן שלעכטס אפילו מען וועט שיקן אויף אים אן אכזריות'דיגן מלאך: ער זעט אז ער שעדיגט זיך אליין, ער זעט אז די זאך ברענגט אים בלויז שלעכטס, און דאך גייט ער ווייטער אין זיין וועג - ווייל די ווידערשפעניגקייט ליגט אין זיין הארץ, ער ווייסט וואס איז גוט און איז מורד דערין. נישט צוליב רשעות פון הארץ, נאר צוליב א תאווה צו טאן דאס שלעכטע. און דערפאר וועט קיין שום שלעק אים נישט העלפן, און אפילו דאס שיקן אויף אים א שלעכטן מלאך וועט נישט ענדערן זיין וועג.
רבינו יונה דערקלערט אז דער שלעכטער מענטש איז א בעל זדון לב, און ווען מען מוסר'ט אים ווערט ער נאר מער עקשנות'דיג און בלייבט שטיין אויף זיין שטייגער. די זאך איז ענליך צו דער מלחמה קעגן די פאלעסטינער: מיר מיינען אז אויב מען וועט געבן שטארקערע קלעפּ וועט עס העלפן - און זיי באוואפענען זיך מיט שטארקערע ראקעטן. א שטארקערע מכה לייזט נישט די פראבלעם. מען מיינט נישט צו זאגן אז מען טאר זיי נישט שלאגן און ס'איז נישטא קיין באדארף זיך צו באשיצן און פוגע זיין אין זיי, אבער צו טראכטן אז דאס איז די לעזונג צו דער פראבלעם - דאס איז נישט קיין לעזונג. דו שלאגסט זיי מער, וואקסן זיי מער. און דאס איז די מציאות: וואס מער מען האט זיי געשלאגן, אלץ מער עקסטרעמע כוחות זענען ארויסגעוואקסן פון זיי. לכאורה נאך אלע קלעפּ וואלטן זיי געדארפט פארשטיין אז ס'לוינט זיך זיי נישט, און צו זען וואס די עקסטרעמע כתות האבן זיי אנגעמאכט - און פונקט פארקערט, זיי האבן געשטעלט אין שפיץ דעם חמאס און דעם איסלאמישן דזשיהאד, וואס לויט יעדן לאגישן שכל האבן זיי נאר אנגעמאכט שאדן און חורבנות איינמאל נאכן צווייטן אן קיין מעגליכקייט זיך אויפצורעכטן. דער חזבאללה האט באקומען זיצן אינעם פארלאמענט אין לבנון, אין מצרים זענען די גרעסטע עקסטרעמיסטן געווארן מנהיגים, און אזוי אויך אין סיריע און אין די אנדערע ערטער.
און לויט רבינו יונה ווערט דער פסוק אויסגעטייטשט אין א פארקערטן ריכטונג פונעם מלבי"ם: "אַךְ מְרִי יְבַקֶּשׁ רָע" - פאר אזא מענטש וועט אפילו נישט העלפן אים צו שלאגן הונדערט מאל. און וואס יא וועט העלפן? בלויז "וּמַלְאָךְ אַכְזָרִי יְשֻׁלַּח בּוֹ" - פון הימל. בלויז אויב מען וועט שיקן אויף אים א שלעכטן מלאך פון הימל, ערשט דעמאלט וועט עס אים אויפטאָן. לויטן מלבי"ם, ווי געזאגט, וועט אפילו קיין שלעכטער מלאך נישט העלפן פאר אזא מענטש. און ווי עס שיינט רעדן ביידע פון צוויי באזונדערע שטאפלען פון מרי.
דער מצודת דוד דערקלערט אז דער פסוק גייט ארויף אויף עולם הזה און עולם הבא: "אַךְ מְרִי יְבַקֶּשׁ רָע" - ווער עס איז זיין גאנצער ענין נאר צו זיין ממרֶה דעם ווארט פון השי"ת, זוכט שלעכטס פאר זיך אויף דער וועלט; "וּמַלְאָךְ אַכְזָרִי יְשֻׁלַּח בּוֹ" - דאס גייט ארויף אויף יענער וועלט, וואו עס ווארט אויף אים אן אכזריות'דיגער מלאך אים צו באצאלן פאר זיינע מעשים דא אויף דער וועלט.
צום סך-הכל:
די דריי פסוקים לערנען אונדז ווי אַזוי ליבע ווערט געהיט און ווי אַזוי מען פֿאַרריכט אַ מענטש. "מכסה פשע מבקש אהבה" - דאָס צודעקן יענעמ'ס זינד שאַפֿט ליבע, צי פֿון אַן עקזיסטירנדיקער ליבע צי אַלס אַ וועג זי צו געבוירן, בעת "שונה בדבר" - דער וואָס דערמאָנט און איז מדקדק אַפֿילו אויף אַ דיבור - צעשיידט צווישן אים און אלופו של עולם (רש"י), צווישן אים און זיינע געטרײַע פֿרײַנד (רבנו יונה), און צווישן איש לאשתו (הגר"א), און בדרך רמז שטערט עס אים נאָך פֿון תשובה ווען ער איז שונה אין זײַן חטא. "תחת גערה במבין" - פֿאַר דעם וואָס איז גרייט מקבל צו זײַן און צו פֿאַרשטיין, איז גענוג אַ גערה און אַ תוכחה מיט דיבורים, און טובה מרדות אחת בלבו של אדם מאלף מלקות (בעסער איז איין חרטה אינעם מענטשנס האַרץ ווי טויזנט מלקות); בעת די מכות געהערן צום חסר לב וואָס פֿאַרשטייט נישט. "אך מרי" - דער עקשן וואָס זײַן תאווה איז אים מנצח ברעכט זיך נישט פֿון מכות, נאָר ווערט נאָר פֿאַרהאַרטעוועט דורך זיי, און ער האָט נישט קיין תקנה נאָר ביד שמים אָדער דורך אַ חשבון נפש וואָס ער וועט מאַכן מיט זיך אַליין.