קאפיטל יז אין משלי גייט ווייטער מיטן גרויסן יסוד מיט וועלכן מיר האבן אנגעהויבן: די וועגן פונעם דין און פון פשרה, דער באציאונג צום רשע און צום צדיק, און דער אמת'ער תכלית פון קנין החכמה. מיר וועלן דא עוסק זיין אין עטליכע פסוקים נאכאנאנד - פון "מצדיק רשע ומרשיע צדיק", דורך "למה זה מחיר ביד כסיל", ביז "בכל עת אוהב הרע" - און מיר וועלן זען ווי דער מלבי"ם, רש"י און רבינו יונה באלייכטן זיי, יעדער איינער לויט זיין מהלך.
מַצְדִּיק רָשָׁע וּמַרְשִׁיעַ צַדִּיק תּוֹעֲבַת יְהֹוָה גַּם־שְׁנֵיהֶם׃ - דער וואס מאכט גערעכט דעם רשע און פארמשפט דעם צדיק, ביידע פון זיי זענען א תועבה פארן אויבערשטן.
זאגט דער מלבי"ם: דער פסוק איז א דירעקטער המשך צו דעם וואס מיר האבן פריער געזאגט. אויב דער דיין וויל פארשלאגן א פשרה נאכדעם וואס ער זעט שוין וואוהין די זאך נויגט - וואס האט ער דא געטאן? לאמיר אננעמען אז עס איז אים שוין קלאר אז ראובן איז גערעכט, און שמעון רעדט נישט צום ענין, און דעמאלט זאגט ער: "קומט לאמיר מאכן א פשרה". הרי מיט דעם מאכט ער דאך גערעכט דעם רשע - שמעון, וואס מען ווייסט אז ער איז דער רשע אין דעם דין תורה, און ער פארמשפט דעם צדיק - ראובן, וואס מען ווייסט אז ער איז דער צדיק אין דעם דין תורה. אויף דעם זאגט דער פסוק: "תועבת ה' גם שניהם" - סיי אזוי און סיי אזוי, און אפילו ווען ביידע זאכן ווערן געטאן צוזאמען אין איין איינציגן מעשה פון א פשרה, איז דאס אויך א תועבה.
פון דא לאמיר זיך צוריקקערן אויף א מינוט צום לשון פונעם פריערדיגן פסוק: "ולפני התגלע הריב נטוש". פרעגט דער מלבי"ם: וואס איז דער חילוק צווישן "התגלה" און "התגלע"? און ער ענטפערט: ווען א מיאוסע זאך ווערט אנטפלעקט, הייסט דאס "התגלע". אויף א טיש וואס מען האט אראפגענומען פון אים די טישטוך קען מען זאגן "נתגלה", ווייל עס איז נישט קיין שום מיאוסע זאך דערין; אבער א שלעכטע זאך וואס ווערט אויפגעדעקט - דאס הייסט "התגלע". און אזוי געפינען מיר אויך אין לשון המקרא: "בכל תושיה יתגלע", "וכל אויל יתגלע". דערפאר, איידער עס וועט זיך אנטפלעקן דאס שלעכטס און דער קריג - "נטוש", פארשלאג די פשרה בעוד מועד, אין דער ריכטיגער צייט.
אויף דעם ענין אליין פון מצדיק זיין א רשע, שרייבט רבינו יונה: די שונאים פונעם אויבערשטן - איז א חיוב זיי צו פיינט האבן, ווי עס שטייט: "הלוא משנאיך ה' אשנא", און עס איז א חיוב זיי צו פארשעמען און מבזה זיין, ווי עס שטייט: "ובוזי יקלו". ווער עס איז מבזה דעם אויבערשטן, דארף מען אים מאכן א קלון. שטעלט אייך פאר ווען איינער וואלט פארשעמט דיין טאטן - דיין טאטע גייט אין גאס, און איינער קומט, גיט אים א פאטש און שפייעט אויף אים - צי וועסטו ווען דו טרעפסט אים שפעטער זאגן פאר אים: "שלום עליכם, וואס מאכסטו"? אוודאי וועסטו אים מבזה זיין! און דא רעדט מען דאך פונעם טאטן אין הימל, און דו ווייסט אז דער מענטש איז מחרף ומגדף און איז מבזה שם שמים - ווי אזוי קענסטו גיין און מכבד זיין אזא מענטש? אפילו אויב די זאך ווערט נישט געטאן בפניו, וויבאלד ער איז מחרף ומגדף שם שמים, איז א חיוב אויף דיר אים פיינט צו האבן און אים מבזה צו זיין.
און דער מענטש, זאגט רבינו יונה, נישט נאר וואס ער איז נישט מבזה דעם רשע, נאר ער האט אים נאך ליב, איז אים מכבד, זוכט פאר אים א כף זכות און איז אים מצדיק - און ער ברענגט דערמיט צו עטליכע חטאים און עוונות. צום ערשט, מיטן מכבד זיין דעם רשע ברענגסטו אז אנדערע זאלן אים נאכמאכן: דער רשע איז דאך לכאורה בסדר, פיין, לעגיטים - וועל איך אויך טאן אזוי ווי אים. מען שטארקט די הענט פון די זינדיגער, ווייל א רשע וואס וואלט געדארפט באקומען א ביזיון באקומט גאר כבוד, און אויב אזוי, וואס איז דען שלעכט צו זיין א רשע? דער רעזולטאט איז: "ולא ישקצו בני אדם את העבירות ולא יגנו את החטא". מען זעט דעם און יענעם עבריין וואס פאר א כבוד ער האט, דעם און יענעם רשע צו וואס פאר א כבוד מלכים ער איז זוכה, ווי ער ווערט אויפגענומען מיט גרויס כבוד און מען חנפ'עט אים - און חס ושלום ווערט די עבירה א קלייניקייט אין די אויגן פון מענטשן.
דערפאר זענען געווען אסאך פון די גדולי ישראל וואס זענען נישט געווען גרייט אריינצונעמען צו זיך קיין שום רשע. הרב אלישיב זכר צדיק לברכה איז געווען באקאנט אלס איינער וואס איז געווען זייער פארזיכטיג און אויסגעקליבן ווער עס מעג אריינקומען צו אים, און פלעגט כסדר זיך אפזאגן צו טרעפן כל מיני שועי ארץ. און פארוואס? ווייל אויב איך גיב אים כבוד ויקר און יעדער זעט דאס, וועט מען זאגן: קוק, אזא רשע - ווי אזוי מען איז אים מכבד, ווי אזוי מען רעדט צו אים מיט דרך ארץ און טיטלען. וואס פאר א פנים האט דאס? און דורך דעם וועלן מענטשן נישט פאראומעטליכן די עבירות און וועלן נישט מגנה זיין דעם חטא.
דער צווייטער היזק: "תמשול יד הרשע בסיבת הכבוד" - די האנט פונעם רשע וועט הערשן צוליב דעם כבוד. דו האסט אים געגעבן כבוד - האסטו אים געגעבן ממשלה און חשיבות. ער זאגט צו זיך אליין: יעדער מכבד מיר, אויב אזוי קען איך זיך ערלויבן נאך מער. קומט אויס אז דער רשע אליין וועט צוגעבן רשעות צוליב דעם כבוד וואס דו האסט אים געגעבן, זיינע ווערטער וועלן ווערן אויסגעהערט, און פילע וועלן גיין נאך אים.
דער דריטער היזק: "וגם ישפיל הצדיקים והחכמים" - עס וועט אויך דערנידערן די צדיקים און די חכמים. אויב מען זעט אז מען מכבד די רשעים, פארשטייט מען דערפון אז די צדיקים זענען די פשוט'ע און נידריגע - זיי מכבד מען נישט, און די רשעים יא. און דורך דעם וועלן די צדיקים נישט האבן קיין כוח משיב צו זיין רבים מעוון. אזוי ווי עס שטייט: "בית רשעים ישמד ואוהל ישרים יפריח" - דאס קומט איינס אויפ'ן חשבון פונעם צווייטן. ווען דו ביסט מכבד דעם רשע, טוסטו בעל כורחך דערנידערן דעם צדיק, ווייל אויב ס'איז גוט צו זיין א רשע - איז א סימן אז עס איז נישטא קיין מעלה אין צדקות. און דאס איז דער טייטש פון "מצדיק רשע ומרשיע צדיק": דער עצם זאך פון מצדיק זיין דעם רשע, איז גופא א הרשעה פונעם צדיק.
און די ענדגילטיגע תוצאה איז: דער עולם, אנשטאט נאכצולויפן תורה ומצוות, לויפט נאך די מעשים פונעם רשע, ווייל דער צדיק איז שפל אין זיינע אויגן און דער רשע איז חשוב אין זיינע אויגן, און ער גייט און פירט זיך אויף ווי די מעשים פונעם רשע. און דאס איז "תכלית אובדן הנפשות" - דער גרעסטער און עקסטרעמסטער פארלוסט פון נפשות. דורך דעם וואס מען פארשעמט די צדיקים און מען הייבט אויף די רשעים, איז נישטא קיין גרעסערע אבדה פון נפשות ווי דאס.
דער שורש פונעם ענין, זאגט רבנו יונה: די גאנצע וועלט איז באשאפן געווארן לכבוד ה', ווי עס שטייט: "כל הנקרא בשמי ולכבודי בראתיו יצרתיו אף עשיתיו". און וואס איז כבוד ה'? ווען איך בין מכבד די צדיקים, די עובדי ה'. און וואס איז א ביזיון פאר כבוד שמים? ווען מען הייבט אויף דעם קרן פון די רשעים, די שונאי ה'.
דערפאר בשעתו, ווען הרב קוק זכר צדיק לברכה - וואס קיינער האט נישט מחולק געווען אויף זיין צדקות און אויף זיין גדלות בתורה - האט מספיד געווען הערצל, זענען גדולי ישראל ארויסגעקומען קעגן דעם מיט זייער א שארפער שפראך. הערצל, וואס זיין קלון איז שוין אנטפלעקט געווארן ברבים און היינט ווייסט יעדער ווער ער איז געווען און וואס זענען געווען זיינע פלענער בנוגע דעם כלל ישראל און אים צו שמד'ן, אין יענע צייטן איז ארום אים געווען א גרויסער נעפל, און מען האט אים מספיד געווען אלס "חוזה המדינה" און אים געלויבט. גדולי ישראל האבן זייער וויי געטאן: ווי קען מען געבן פאר א מענטש א רשע, א מתבולל, וואס זיינע קינדער האבן זיך געשמד'ט און ער האט זיי נישט גע'מל'עט, און נאך שאר מרעין בישין - אזא כבוד כאילו ער וואלט געווען א צדיק, און גיין אים מספיד זיין כאילו ער וואלט געווען א חשוב'ער מענטש? מיט דעם פארשעמט מען דעם שם שמים. "ולכבודי בראתיו" - און ווען מען איז מכבד דעם רשע פארשעמט מען דעם כבוד ה', און די וועלט איז דאך באשאפן געווארן כדי עס זאל נתגדל ווערן כבוד ה' אויף דער וועלט.
פארוואס שטייט "תועבת ה' גם שניהם", און נישט בלויז "תועבת ה' שניהם"? ערקלערט רבנו יונה אז דאס ווארט "גם" קומט מרבה צו זיין. ווייל לכאורה זענען דא דא צוויי זאכן וואס זענען נישט גלייך אין זייער הארבקייט: מרשיע צו זיין א צדיק איז פיל הארבער ווי מצדיק צו זיין א רשע. ווער עס וועט זאגן אויף הערצל אז ער איז א צדיק - איז זיין עוון קלענער פון דעם וואס וועט זאגן אויפ'ן חפץ חיים אז ער איז א רשע. ווייל פאר דעם האסטו צוגעלייגט וואס ער האט נישט, בעת פון יענעם האסטו צוגענומען וואס ער האט יא: ער איז באמת א צדיק און דו רופסט אים א רשע. דעריבער קומט דער פסוק און זאגט "גם שניהם": כאטש דער וואס איז מרשיע דעם צדיק זינדיגט פאר'ן אויבערשטן מער ווי דער וואס איז מצדיק דעם רשע, זאלסטו נישט זאגן אז מצדיק זיין דעם רשע איז נישט אזוי געפערליך - נאר וויסן זאלסטו אז ביידע זענען א תועבה בעיני ה'.
און דער מלבי"ם ערקלערט דאס ווארט "גם שניהם" אויף נאך אן אופן: נישט נאר דער וואס איז ממש מצדיק דעם רשע, נאר אפילו דער וואס האלט נאר אונטער זיין האנט און העלפט אים ארויס - איז אויך בכלל "מצדיק רשע". מען דארף נישט צוקומען צו זאגן אויף אים אז ער איז א צדיק; ס'איז גענוג א קליינע שטיצע, און שוין איז דא אין דעם אן עוון און א תועבה.
לָמָּה־זֶּה מְחִיר בְּיַד־כְּסִיל לִקְנוֹת חׇכְמָה וְלֶב־אָיִן׃ - פארוואס איז דא א באצאלונג אין דער האנט פונעם כסיל צו קויפן חכמה, ווען קיין הארץ פארמאגט ער נישט?
רש"י ערקלערט: פארוואס גייט דער כסיל און קויפט חכמה און לערנט תורה, אויב ס'איז נישטא ביי אים די מעגליכקייט עס מקיים צו זיין? קומט אויס אז אלעס וואס ער לערנט איז בלויז כדי זיך צו בארימען און גרויס מאכן זיין נאמען. פארוואס זאלסטו צאלן א פרייז פאר דער חכמה און איר איינקויפן, ווען דו האסט נישט קיין הארץ מקיים צו זיין די זאכן און זיי ארויסברענגען מכח אל הפועל?
רבינו יונה ערקלערט אז דער "לב" דא מיינט די מידות, אזוי ווי עס שטייט "ושומע תוכחת קונה לב". וואס מיינט "קונה לב"? היינט צוטאגס זענען טאקע פאראן מענטשן וואס קויפן אן עכטן הארץ - אן עלעקטראניש הארץ מיט באטעריעס, השם ישמור, פאר די וואס ליידן פון שוואכקייט אינעם הארץ; אבער דער "קונה לב" פון וואס שלמה המלך רעדט איז דאס איינקויפן גוטע מידות. אויך אין דער מענטשליכער שפראך, אויף איינעם וואס האט ליב צו העלפן זאגט מען אז ער האט א "גאלדן הארץ", אז ער איז "טוב לב" - דער הארץ קומט אויסדרוקן גוטע מידות.
און אויף דעם זאגט ער: פארוואס צאלט דער כסיל א פרייז כדי צו קויפן חכמה, און קויפט נישט קיין מידות? ער פארריכט נישט זיינע מידות און פארטרייבט נישט די שלעכטע מידות. און חז"ל האבן דאך געזאגט: כל שאין יראת חטאו קודמת לחכמתו - אין חכמתו מתקיימת. אויב אזוי, וואס וועט העלפן די גאנצע האראוואניע און דער פרייז אפצוקויפן חכמה, ווען דער הארץ פעלט - עס איז נישטא קיין תיקון המידות?
און זאלסט נישט זאגן: "נו, צום העכסטן וועל איך זיין א חסר, איך וועל נישט זיין בשלימות". זאגט רבינו יונה: א גרויסער היזק קומט ארויס פון א מענטש וואס לערנט חכמה בשעת ער איז א בעל מידות רעות. און אויף דעם קומט דער נעקסטער פסוק, "בכל עת אוהב הרע", צו ווייזן דעם שאדן וואס קומט ארויס פון אים. זאלסט נישט זאגן "נישט געפערליך, כאטש זאל ער לערנען" - זאלסט וויסן אז א לימוד וואס קומט פון שלעכטע מידות, קומט ארויס דערפון א גרויסער שלעכטער היזק.
"מתוך שלא לשמה בא לשמה" איז געזאגט געווארן אויף א מענטש וואס לערנט באמת כדי צו פארריכטן זיינע מידות; פאר אים זאגט מען: לערן, און מיט דער הילף פונעם אויבערשטן וועסטו צוקומען דערצו. אבער א מענטש וואס זאגט "איך זוך גארנישט צו אנקומען צו עפעס, איך לערן כדי צו באקומען א טיטל, איך וויל זיין א דיין, איך וויל זיין א רב, איך וויל דערגרייכן חכמה - אבער מידות און יראת שמים, לאז מיך צורוה דערפון", און לערנט פונקט ווי אין אוניווערסיטעט - אויף אים איז געזאגט געווארן "למה זה מחיר ביד כסיל לקנות חכמה ולב אין". אבער דער וואס זאגט: איך וויל פארריכטן מיינע מידות, און דורכן לערנען וועל איך שטייגן אין תורה און יראת שמים און איך וועל פארבעסערן מיין הנהגה - דאס איז זייער וואויל. כאטש ביים אנהייב פונעם לערנען איז ער נאך נישט אנגעקומען דערצו, איז דאס אבער זיין שטרעבונג, און פון אזא שטרעבונג וועט אים דאס לערנען טאקע בייהילפיג זיין. נאר ווען ער האט אינגאנצן נישט אזא ציל - דאס איז דאס ערגסטע.
דער מלבי"ם ערקלערט: וואס פאר א תועלת האט דער כסיל ווען ער לייגט אויס א פרייז און צאלט אפ צו קויפן די חכמה, בשעת די חכמה רוהט דאך נאר אין א לב נבון, אזוי ווי עס שטייט "בלב נבון תנוח חכמה". א "לב נבון" מיינט דער וואס פארשטייט איין זאך פון דער אנדערער, איינער וואס טוט זיך מתבונן זיין - ביי אים איז דא א תועלת אין דער חכמה וואס ער האט געקויפט. אבער דער וואס איז זיך נישט מתבונן, וועט די חכמה נישט רוהען אין זיין הארץ, און וואס האט ער פארדינט מיט דעם וואס ער האט זי געקויפט?
און לויטן דקדוק פון לשון הקודש מאכט דער מלבי"ם אן אונטערשייד צווישן איינעם וואס קויפט מיט געלט ביז איינעם וואס קויפט מיט א "מחיר". דער וואס נעמט מיט געלט, גיט א זאך וואס מען קען אויסגעבן: איך האב דיר געגעבן געלט, גיי און קויף דערמיט אנדערע זאכן. אבער דער וואס נעמט מיט א "מחיר" - נעמט איין חפץ אין אויפבייט פאר א צווייטן חפץ, ווייל זייער ווערט איז גלייך: דו ברענגסט מיר א פלעשל מילך און איך ברענג דיר צען אייער. דאס איז א געשעפט פון אויפבייט, און אזוי זענען געווען פילע האנדל-וועגן אין יענע צייטן. מען דערציילט אויף איינעם וואס פלעגט ארויפגיין אויפן באס און באצאלן מיט אן איי: ער גיט אן איי פארן שאפער און דער שאפער פארט, דעם נעקסטן טאג נאך אן איי, און נאך א טאג נאך אן איי. איין טאג קומט ער מיט א הינדל. פרעגט אים דער שאפער: וואס איז דאס? זאגט ער אים: דאס איז א מאנאטליכער בילעט, קלויב דיר אליין די אייער. ווי עס זאל נישט זיין, "מחיר" מיינט אויפבייטן איין זאך פאר א צווייטער.
און דער כסיל, ווי דער מלבי"ם האט אונז מסביר געווען לענגאויס גאנץ ספר משלי, איז נישט קיין מענטש וואס פעלט אים שכל, נאר א מענטש וואס גייט נאך זיינע תאוות כאטש ער ווייסט אז ער טוט נישט ריכטיג. און ווען ער קומט קויפן חכמה - וואס טוט אים די חכמה? זי שטעלט אים אפ: דאס איז אסור, דאס איז א תאווה פון מאכלות אסורות, דאס איז א ראיה אסורה, דאס איז אן אסור'דיגע מעשה. ער האט תאוות, און ער האט געקויפט חכמה, און די חכמה שטעלט אים אוועק ברעיקס און שטעקט שטעקנס אין די רעדער: ער וויל יאגן וואו עס גלוסט זיך אים, און די חכמה האלט אים צוריק און שטעלט אים אפ.
קומט אויס אז ער גיט א מחיר פאר דער חכמה, און דער מחיר איז די תאווה. ביז איצט פלעגט ער טאן אזוי און אזוי, האט ער געקויפט חכמה - איז ער געצוואונגען אויפצוגעבן אויף זיין תאווה אין אויפבייט דערפאר. צום ביישפיל: יעדן שבת פלעגט ער פארן צום שפיל, ער האט געהאט א גרויסע תאווה צו פוטבאל; ער האט אנגעהויבן לערנען, האט ער געזען אז מען טאר נישט פארן שבת - האט ער אויפגעהערט. וואס האסטו איבערגעגעבן פאר דער חכמה? וואס איז דער מחיר? די תאווה. כדי צו האלטן דעם חפץ פון חכמה דארף ער געבן פאר איר דעם חפץ פון תאווה, וואס איז אויך טייער אין זיינע אויגן.
און אויף דעם זאגט דער פסוק "ולב אין". דער מלבי"ם לויט זיין וועג ערקלערט אז דער הארץ איז דער כח הממשלה אינעם מענטש, דער צענטער פונעם גוף און די הערשאפט דערין. די רשעים - זענען אין דער רשות פון זייער הארץ, דער כח הממשלה פונעם הארץ איז צום שלעכטן; די צדיקים - זייער הארץ איז אונטער זייער אייגענער רשות, און זיי הערשן איבער זייערע רצונות. און דער כסיל "לב אין" - ער פארמאגט נישט קיין כח צו געוועלטיגן איבער זיין הארץ. אויב אזוי, וויאזוי קען ער קויפן חכמה? מען דארף דאך צאלן א מחיר, און דער מחיר איז זיך צוריקהאלטן פון תאוות - און דו ביסט נישט בכוח צו צאלן מיט דער תאווה, ווייל לב אין. און דאס איז דער טייטש "למה זה מחיר ביד כסיל לקנות חכמה ולב אין".
בְּכׇל־עֵת אֹהֵב הָרֵעַ וְאָח לְצָרָה יִוָּלֵד׃ - אין יעדער צייט האט דער חבר ליב, און ווי א ברודער ווערט ער געבוירן אויף א צייט פון נויט.
דער פסוק איז באזונדערס אינטערעסאנט, ווייל מען ערקלערט אים אויף צוויי אינגאנצן פארשידענע וועגן, און אפילו דער טייטש פון די ווערטער טוישט זיך אינגאנצן, און ביידע זענען מסביר אזוי דעם פשט פונעם כתוב. די שאלה איז: "הרע" - מלשון להרע (שלעכטס צו טאן), צי מלשון רעים אהובים (גוטע חברים)?
רש"י ערקלערט אז דאס איז לשון רעים אהובים: א מענטש זאל שטענדיג ליב האבן זיך איינצוקויפן חברים. זוך דיר גוטע פריינט, זאג נישט "איך דארף קיינעם נישט", זיי נישט קיין אינדיווידואליסטישער טיפ, נאר זיי שטענדיג א מענטש וואס איז פארבונדן מיט אנדערע מענטשן און האט א געזעלשאפט. אוודאי מיינט מען נישט זיך צו באהעפטן צו א שלעכטער חברה, ווייל דעמאלט איז אדרבה, פיל ערגער, און עס איז בעסער צו זיין אן איש יחידי; אבער ווען מען האט די מעגלעכקייט צו זיין פארבונדן מיט מענטשן - א שיעור תורה, מענטשן אין בית הכנסת, ערליכע אידן - איז שטענדיג גוט אז א מענטש זאל זיין באהאפטן מיט אנדערע.
און וואס וועסטו דערפון פארדינען? "ואח לצרה יולד" - אין דער צייט פון א צרה וועט דער חבר געבוירן ווערן צו זיין פאר דיר ווי א ברודער און זיך משתתף זיין אין דיין צער. פלוצלונג וועסטו זען אז דער חבר איז דיר געווארן ווי אן אייגן ברודער: דו ביסט געקומען צו א צייט פון נויט, דו האסט געדארפט שטיצע און הילף, און ער איז געקומען צו דיר, געהאלפן, געלייגן געלט און דיר בייגעשטאנען. זאגסטו אים: איך האב געמיינט אז דו ביסט בלויז מיין חבר, און איך זע אז דו ביסט ממש מיין ברודער! און פון וואו איז דער דאזיגער ברודער געבוירן געווארן? פון דעם וואס דו האסט זיך איינגעקויפט א חבר.
רבנו יונה ערקלערט אז דער פסוק איז א דירעקטער המשך צום פריערדיגן פסוק. אינעם פריערדיגן פסוק האבן מיר דאך געלערנט "למה זה מחיר ביד כסיל לקנות חכמה ולב אין", און יעצט גייט דער פסוק ווייטער און זאגט: דער דאזיגער כסיל, "בכל עת אוהב הרע" - אין יעדער צייט וואס ער באשעפטיגט זיך מיט חכמה, וואס זוכט ער דערין? ווי אזוי צו טאן שלעכטס (להרע). דאס איז א גאר פארקערטער טייטש: לויט רש"י איז דאס א פסוק פון שבח, און איז נישט פארבונדן מיטן פריערדיגן פסוק; לויט רבנו יונה איז דאס א המשך פון רעדן וועגן דעם כסיל.
און ווער עס קויפט חכמה אן גוטע מדות - וואס קומט פון אים אויס? דורך דער חכמה וועט ער זוכן ווי אזוי שלעכטס צו טאן פאר מענטשן. און פארשטייט אליין: עס וואלט געווען פיל בעסער ווען ער קויפט בכלל נישט קיין חכמה. ווייל דורך דעם וואס ער האט געקויפט חכמה ציט ער צו זיך מענטשן, טוט אן א גלימה, ווערט א "באבא", טיילט ברכות. ווען ער וואלט געווען א פשוט'ער עם הארץ מדאורייתא ומדרבנן, וואלט פיל גרינגער געווען זיך אן עצה צו געבן מיט אים; אבער אזוי ווי ער איז געגאנגען און איינגעקויפט חכמה - נישט כדי צו פאררעכטן זיינע מדות, נאר כדי צו וויסן ווי אזוי צו נארן מענטשן, ווי אזוי ארויסצונעמען פון זיי געלט, ווי אזוי צו מאכן אויף זיי א רושם אז ער קען נסתרות - האט די חכמה נישט נאר וואס זי האט אים נישט געהאלפן אים צו שטעלן אין קרן אורה, נאר זי האט אים געברענגט צו זיין "בכל עת אוהב הרע", אז אפילו בשעת ער גיט זיך אפ מיט חכמה זוכט ער ווי אזוי שלעכטס צו טאן.
"ואח לצרה יולד" - עס איז דא געבוירן געווארן א מציאות אז דער מענטש אליין איז ממש ווי א צרה. אן חכמה זענען זיינע שאדענס ווייניג; מיט חכמה ווערט ער אן "אח לצרה": עס איז פאראן א צרה, און זי האט א ברודער - דער כסיל וואס איז געגאנגען לערנען חכמה און האט נישט מתקן געווען זיינע מדות, און ער מאכט צרות ממש ווי די צרה אליין. און דאס איז געבוירן געווארן פון זיין קרומען וועג: ביז ער האט געלערנט חכמה וואלטן זיינע ווערטער נישט געהערט געווארן צו מכשיל זיין מענטשן און זיי פירן אויף א שלעכטן וועג; יעצט אז ער האט געלערנט חכמה איז ער געווארן א "מאן דאמר", און אט האבן מיר א צרה צרורה.
און נאך מער: נאכדעם וואס ער האט געלערנט חכמה, וויבאלד דער אמת איז נישט זיין עיקר שטרעבונג נאר ער זוכט דעם שקר און די תאוות, און אלע זיינע מעשים זענען נאר פון אויבנאויף - כביכול א צדיק, כדי צו פארבלענדן די אויגן פון דער וועלט - זוכט ער טענות ווי אזוי צו העלפן דעם שקר. און דעמאלט וואלט פיל בעסער געווען ווען ער לערנט נישט, ווייל יעצט קומט ער אויפווייזן זיינע נארישע רייד פון די ספרים און פון די ווערטער פון חז"ל.
עס איז שוין אמאל געזאגט געווארן: פון אונזער תורה, ווער עס לערנט זי נישט ריכטיג, קען ארויסקומען א כהניסט און עס קען ארויסקומען א לינקער פון מר"צ. אויף יעדער מיינונג וואס מען וויל קען מען ציטירן פסוקים ודברי חז"ל. מען דארף זיין א חכם וואס קען צונויפבינדן אלע זאכן צוזאמען: פון איין זייט "טוב שבגוים רצוץ את מוחו", און פון דער אנדערער זייט "אלמלא מוראה של מלכות איש את רעהו חיים בלעו", און "הוי זהיר בשלומה של מלכות", און ווער עס זעט מלכי עמים מאכט א ברכה, און "חביב אדם שנברא בצלם" - אלעס שטייט געשריבן. נאר וואס דען? וואו נעמט מען דאס. נעמט מען עס צו איין עקסטרעם - טוט מען נישט ווי די תורה; נעמט מען עס צום פארקערטן עקסטרעם - טוט מען ווידער נישט ווי די תורה. מען דארף זען דעם גאנצן מכלול, און וויסן ווען מען פירט זיך אזוי און ווען אזוי, און ווי אזוי מען האנדלט למעשה אין דער ווירקלעכקייט לויט דער גאנצקייט פון חז"ל.
ווידער דער כסיל וואס איז געגאנגען לערנען חכמה ברענגט ראיות צו שטארקן דעם שקר, און אלעס פון די מקורות: ער ציטירט פסוקים, ער ציטירט הלכות, ער ציטירט כל מיני זאכן כדי אויפצוווייזן זיינע ווערטער. פונקט ווי יענע "מחדשים" פון די רבנים אין די ישובים, וואס טייל האבן זיי שוין אנגערופן רעפארמער - "רעפארמע אין אונזער מחנה", זאגט מען אינעם דתי-לאומי לאגער. איינער ערלויבט פאר א פרוי וואס דערנענטערט זיך צו די פערציג יאר צו האבן א קינד אן קיין חתונה, דורך תרומת זרע, ווייל אויב נישט וועט זי נישט האבן קיין קינדער - פיין און וואויל, גאר שיין, און למעשה קען מען שוין מבטל זיין דעם גאנצן מוסד הנישואין. א צווייטער קומט ארויס מיט א פסק הלכה צו מתיר זיין א פילגש - מען האט דאך אזוי געזען אין תנ"ך. און פארוואס טוען זיי דאס? ווייל עס זענען דא קרייזן וואס אויב מען רעדט צו זיי מיט אזא שפראך ווערט מען גאר פאפולער: מען ציטירט דיר, מען נעמט אינטערוויוס מיט דיר, דו ביסט נישט פארצייטיש און נישט אלטמאדיש, דו ביסט "איינער פון אונז", די מידיע האלדזט דיר ארום. און עס איז דא נאך איינער וואס האט מתיר געווען און געזאגט אז ביי גיור פעלט נישט אויס קבלת מצוות, אז דאס איז בלויז א חומרא, און אז דער הרב עובדיה און דער הרב אלישיב און אלע נארן אייך אפ - ער האט געטראפן די נוסחה. די מידיע האט זיי זייער ליב, גיט זיי לופט-צייט און ארטיקלען; און זיי זענען אויך די וואס זאגן אז בחורי ישיבות דארפן זיך מאביליזירן אין מיליטער און נישט יעדער דארף לערנען, און מען האט שוין אפילו פאר דעם א פארטיי מיט מאנדאטן.
רבונו של עולם - פסק'נט מען דען אזוי הלכה? צוליב א מענטש וואס איז א חכם בעיני עצמו, וואס זיין רבי האט אויף אים געזאגט אז ער האט הקדיח תבשילו, און אזוי ווי הרב מאזוז האט אויף אים געזאגט "שנה ופירש", און גדולי ישראל זענען ארויסגעקומען קעגן אים - פלוצלונג ווערט ער א "מאן דאמר", ער האט דעות און ער האט הלכות? רחמנא ליצלן, דאס איז א חורבן פאר דער גאנצער תורה. און דאס איז פונקט וואס רבינו יונה זאגט דא: "למה זה מחיר ביד כסיל לקנות חכמה ולב אין" - ווייל "בכל עת אוהב הרע", און פון דעם קומט ער צו אלערליי מסקנות, "ואח לצרה יולד", אז מיר האבן א ביטערע צרה פון אזא מענטש. פארוואס? ווייל ער האלט זיך אינעם שקר און זוכט טענות צו שטיצן דעם שקר, ארויסצוגעבן א פארדרייטן משפט, מרשיע צו זיין דעם צדיק און מצדיק צו זיין דעם רשע - אלעס צוליב דעם וואס ער האט געלערנט תורה שלא כראוי און שלא כהוגן.
מיר האבן געזען אז א פשרה וואס ווערט געמאכט נאכדעם וואס עס איז שוין באקאנט פארן דיין ווער עס איז גערעכט, איז בגדר "מצדיק רשע ומרשיע צדיק", און אז דאס מכבד זיין דעם רשע ברענגט מיט זיך פיר היזקות: חיזוק ידי עוברי עבירה, פארגרעסערן דעם כח פונעם רשע, דערנידערונג פון די צדיקים, און צום סוף אן אבדן נפשות - ווייל די גאנצע וועלט איז דאך באשאפן געווארן לכבוד ה', און מכבד זיין זיינע פיינט איז א ביזיון פאר זיין כבוד. "גם שניהם" קומט מרבה צו זיין: אויך דער וואס איז מצדיק דעם רשע איז א תועבה, און אפילו דער וואס שטארקט בלויז זיין האנט. פון דארט זענען מיר אריבער צו "למה זה מחיר ביד כסיל": ווער עס קויפט חכמה אן א הארץ - אן מדות (רבינו יונה), אן התבוננות און אן א שליטה אויף זיינע תאוות (דער מלבי"ם) - וואס וועט אים העלפן דער מחיר. און צום לעצט "בכל עת אוהב הרע": לויט רש"י איז דאס א ברכה - קויף דיר חברים, און אין א צייט פון צרה וועט דיר געבוירן ווערן פון זיי א ברודער; און לויט רבינו יונה איז דאס אן אזהרה - חכמה אן מדות געבערט א מענטש וואס זיין גאנצע צייט איז געצילט להרע, און ער אליין ווערט אן אח לצרה. דער יוצא לנו: דער ווערט פון דער חכמה ווערט באשטימט אינעם הארץ וואס קויפט זי.