הקדמה
אין די לעצטע דריי פסוקים פון פרק ט"ז לערנט אונז שלמה המלך דריי גרויסע יסודות: וואס איז די שׂיבה און אויף וועלכן וועג מען איז זוכה דערצו, וואס איז די אמת'ע גבורה און וואס מיינט א מושל ברוח, און וויאזוי אפילו א זאך וואס זעט אויס אינגאנצן מקרי - דער גורל - איז כולו פון דער האנט פונעם אויבערשטן. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און ברענגען די ווערטער פון רבינו יונה, דער רלב"ג, דער הגאון מווילנא און דער מלבי"ם.
עטרת תפארת שיבה - רבינו יונה: לויבן די שׂיבה כדי צו לויבן די צדקה
עֲטֶרֶת תִּפְאֶרֶת שֵׂיבָה בְּדֶרֶךְ צְדָקָה תִּמָּצֵא׃ - די שׂיבה איז א קרוין פון תפארת, אויפן וועג פון צדקה וועט זי געפונען ווערן.
רבינו יונה ערקלערט אז דער פסוק קומט רעדן אין דער מעלה פון צדקה. נאר כדי צו רעדן אין דער מעלה פון צדקה מוז מען קודם כל לויבן די שׂיבה. ווייל אויב מען וועט זאגן פאר א מענטש אז בזכות צדקה איז מען זוכה צו שׂיבה, וועט ער פרעגן: און ווער זאגט אז שׂיבה איז א גוטע זאך? דער גוף ארבעט שוין נישט, דער מענטש פונקציאנירט קוים, יעדע זאך פאדערט פון אים כוחות און אנשטרענגונג, ער שפירט שוין נישט קיין טעם אין זיין עסן, און די זינג-פייגלעך וועקן אים אויף דריי אזייגער פארטאגס. לכאורה איז דאס אן עלטער וואס ברענגט נאר שאדן פארן מענטש.
דערויף ענטפערט רבינו יונה: ריכטיג, אלעס ווערט שוואכער - אבער איין זאך ווערט שטארקער, און דאס איז דער דעת. וואס מער דער מענטש איז יונגער, כוח האט ער אבער דעת האט ער נישט: ער טוט שטותים, ער טראכט נישט פאר א מעשה און פארטיפט זיך נישט. אן אדם גדול האט שוין אמאל געזאגט: ווען איך בין געווען יונג האב איך געהאט אסאך כוח אבער נישט געהאט קיין שכל צו וויסן וואס צו טאן דערמיט; יעצט אז איך בין עלטער געווארן, ברוך ה' האב איך שכל צו וויסן וויאזוי אויסצונוצן כוח פאר עבודת ה' און פאר קיום מצוות - אבער איך האב שוין נישט קיין כוח דאס ארויסצוברענגען מכוח אל הפועל. דאס איז די צרה פונעם מענטש. וויפל מען זאל נאר פרובירן צו רעדן מיט א בחור - נוץ אויס די צייט, דאס איז די טייערסטע צייט - ענטפערט ער דיר: "שמח בחור בבחרותך". ער האט כוח און ער האט נישט קיין דעת.
דערפאר איז די חשוב'ע עטרה אין דער שׂיבה דער דעת: די חכמה, דער לעבנס-ערפארונג, די ישוב הדעת - "עטרת תפארת שיבה". און יעצט, נאכדעם וואס מען בענקט שוין נאך שׂיבה, קומט דער רעצעפט: "בדרך צדקה תימצא". טו צדקה - וועסטו זוכה זיין צו שׂיבה. ס'איז געווען וויכטיג קודם צו לויבן די שׂיבה, כדי אז ווען מען זאגט דיר דעם רעצעפט זאלסטו עס אפשאצן, און נישט זאגן "וואס וועט מיר געבן שׂיבה". און אזוי איז אויך "מי האיש החפץ חיים" - דורך דעם וואס ער וועט טאן צדקה וועט ער געפינען דערין לעבן, "רודף צדקה וחסד ימצא חיים". דאס איז דער וועג צו אריכות ימים: צדקה און חסד.
דער רלב"ג: ווער עס פירט זיך מיט יושר קומט אן צו שׂיבה
דער רלב"ג ערקלערט אז די שׂיבה איז די עטרת תפארת, ווייל מענטשן האבן כבוד פאר אן איש שׂיבה. און וויאזוי קומט מען אן דערצו? אויפן וועג פון צדק און יושר, אין מידות און אין דעות. ווייל אויב נישט, איז נישטא קיין פארזיכערונג אז ער וועט דערגרייכן צו שׂיבה, ווייל ער קען חלילה שטארבן פאר זיין צייט. "מידות ודעות" נעמט אויך אריין דעם שטייגער פון לעבן: וואס ער עסט און וואס ער טרינקט, צי ער לעבט א געזונטן לעבן צי נישט, און אויך זיינע מדות.
אסאך מענטשן פלאגן זיך מברר צו זיין וואס צו עסן און וואס נישט צו עסן, און דאס איז ריכטיג - א מענטש איז מחויב צו היטן אויף זיין געזונט. אבער א קלוגער מענטש האט שוין געזאגט: ס'וועט דיך נישט טויטן וואס דו עסט, נאר וואס עס עסט דיך. מענטשן וואס געפונען זיך אין כסדר'דיגע שפאנונגען און דרוק, אין קריגערייען און מחלוקות מיט יעדן איינעם ארום זיך - דאס עסט זיי אויף פון אינעווייניג, אויך פון א געזונטהייט-שטאנדפונקט. דערפאר, מערסטנס טייל, ווער ס'קומט אן צו שׂיבה איז א מענטש וועמענס מידות זענען מער מתוקן און גלייך. נישט אומבאדינגט, ס'זענען פאראן אסאך סיבות דערצו, אבער אזוי איז על פי רוב. און דערפאר גיט מען כבוד פאר די בעלי שׂיבה, וואס דאס איז אן עטרה און תפארת פאר זיי, אז זיי זענען אנגעקומען דערצו אויפן דרך הישר.
אריכות ימים און דער בית הכנסת
פריער איז שוין דערמאנט געווארן אן אנקעטע פונעם גוטמאן אינסטיטוט וואס האט אויפגעוויזן אז מענטשן וואס גייען אין בית הכנסת פארלענגערן זייערע טעג, און נישט נאר דאס, נאר וואס מער א מענטש באזוכט דעם בית הכנסת - אלס מער לעבט ער לענגער. מען האט געפרעגט מענטשן וויפל מאל אין וואך זיי קומען: ס'איז פאראן איינער וואס דאווענט שחרית יעדן טאג, ס'איז פאראן איינער וואס דאווענט אלע דריי תפילות יעדן טאג, ס'איז פאראן איינער וואס קומט בלויז אויף שבת, און ס'איז פאראן איינער וואס קומט בלויז צו ספר תורה. און מען האט געפונען אז וואס מער דער מענטש באזוכט דעם בית הכנסת, אלס לענגער זענען זיינע טעג.
און באמת איז דאס נישט קיין חידוש, ווייל די גמרא זאגט דאס דאך מפורש: סבי דבבל, במה הם מאריכים ימים? וויבאלד זיי זענען משכים ומעריב צום בית הכנסת. און די גמרא ברענגט א מעשה מיט יענער זקנה וואס איז געקומען צו די חכמים און געזאגט אז זי איז שוין פארעלטערט און אלע אירע בני דורה געפינען זיך שוין אין בית החיים, און זי בעט זיך פטור צו ווערן פון דער וועלט. האבן זיי איר געזאגט אז עס איז פאר א מענטש אסור זיך מאבד לדעת צו זיין, און האבן זי געפרעגט וואס איז איר סדר היום. האט זי זיי געזאגט אז זי שטייט אויף פרי און גייט דאווענען אין בית הכנסת יעדן טאג. האבן זיי איר געזאגט: הער אויף צו גיין אין בית הכנסת. דריי טעג איז זי נישט געגאנגען - ונחה נפשה. פון דעם זעט מען וואס פאר א כח עס האט דאס "לשמור מזוזות פתחי" טאג טעגליך.
און אזוי שטייט אז ווער עס איז מאריך בתפילתו פארלענגערט מען אים זיינע טעג און יארן. עס ווערט דערציילט אויפן חתם סופר אז ער פלעגט מאריך זיין אין תפילה, און איין מאל האט א תלמיד וואס האט געדאווענט מיט אים געענדיגט פריער, גענומען א גמרא און זיך געזעצט לערנען. ווען דער רב האט געענדיגט נאך בערך צען מינוט, האט אים דער תלמיד געזאגט: אין דער צייט וואס דער רבי האט געדאווענט האב איך באוויזן א דף גמרא. האט אים דער חתם סופר געזאגט: עס שטייט אז כל המאריך בתפילתו מאריכין לו ימיו ושנותיו - איך וועל דאס נאך משלים זיין; דו האסט מיר יעצט משיג געווען, אבער איך וועל האבן גענוג יארן דאס משלים צו זיין. מען זעט פון דעם אז עס איז פאראן א קשר צווישן אריכות ימים און קיום המצוות. מיר גלייבן דערין באמונה שלמה, און היינט איז דאס אויך געשטיצט מיט סטאטיסטיק.
דער מלבי"ם: דער זקן האט משלים געווען זיין תכלית - אבער נאר בדרך צדקה
דער מלבי"ם ערקלערט אז די שיבה איז אן עטרת תפארת, און מען מוז אפגעבן כבוד און באפארן די זקנים, ווייל די זקנים האבן דורכגעפרואווט טעג, געטאן פיל גוטס און משלים געווען זייער תכלית. ווייל ווען א מענטש איז מאריך ימים אין קיום התורה והמצוות, מערט ער זכותים. און דער וואס שטארבט בקיצור ימים - א נעבעך איז ער, ער האט נישט באוויזן. אויב ער איז אוועק אין עלטער פון פערציג יאר, האט ער נישט באוויזן אנצוזאמלען אסאך זכותים; ווען ער וואלט געלעבט ביז די אכציג, וואלט ער געהאט נאך פערציג יאר תורה, פערציג יאר תפילין, פערציג יאר שבת.
אגב, דאס איז אויך די סיבה פארוואס מיתת רשעים איז טובה להם וטובה לעולם. טובה להם ממש: וואס איז בעסער פאר א רשע - מען זאל אים צונעמען אין עלטער פון צוואנציג יאר אדער אין עלטער פון הונדערט יאר? אין עלטער פון צוואנציג וועט ער באקומען גיהנום פון צוואנציג יאר, אבער אויב מען נעמט אים אין עלטער פון הונדערט - הונדערט יאר האט ער מכעיס געווען דעם רבונו של עולם, און ווער ווייסט וויפיל גיהנום ער האט אנגעזאמלט פאר זיך. און נישט בלויז אז עס וועט נישט זיין קיין קטרוג אויף דער וועלט, נאר באמת איז אים פיל בעסער אז מען נעמט אים פריער. און ווען ער וועט אנקומען אויבן, וועט ער פרעגן: פארוואס איז מיין שליא נישט איבערגעקערט געווארן אויף מיין פנים? פארוואס האט מען מיר בכלל געברענגט אויף דער וועלט, צו ליידן און געשטראפט ווערן - עס וואלט מיר שוין פיל בעסער געווען נישט צו קומען.
נאר נישט יעדער זקן איז זוכה צו דער דאזיגער עטרה. "בדרך צדקה תימצא" - בלויז בדרך צדקה. יעדער וואס לייגט צו טעג לייגט צו מצוות ומעשים טובים; אבער פארן רשע, ברענגט די הוספה פון טעג בלויז מער שאדן, עס פארטיפט אים דעם גיהנום, ווייל יעדן איינציגן טאג לייגט ער צו נאך האלץ צום פייער וואס ער גרייט אן פאר זיך. און אויב דו ווילסט אז דיין שיבה און עלטער זאלן זיין בבחינת עטרת תפארת - איז דאס בלויז אויב דו גייסט בדרך צדק, יושר, עבודת ה' און יראת שמים.
דער מלבי"ם לייגט נאך צו מסביר צו זיין לויט דעם ווי עס שטייט "יראת ה' תוסיף ימים". דער רשע וועט נישט מאריך ימים זיין, בעת וואס יראת ה' לייגט צו טעג. כסדר גייען דאך מענטשן פונעם עולם התחתון אריבער צום עולם העליון שנעלער ווי אנדערע מענטשן - עס איז פאראן ווער עס העלפט זיי און שיקט זיי. און דעריבער, נאכדעם וואס דער פסוק האט פריער באשריבן די מעשים פון די אנשי רשע, "איש בליעל", און געזאגט אז פלוצים וועט קומען זייער אומגליק, אז אין איין רגע וועט קומען זייער בראך - קומט ער און זאגט דא: דער צדיק איז פונקט פארקערט, "עטרת תפארת שיבה", און ער וועט אנקומען צו דער עטרה און תפארת און שיבה - בדרך צדקה.
טוב ארך אפיים מגיבור - רבנו יונה
טוֹב אֶרֶךְ אַפַּיִם מִגִּבּוֹר וּמֹשֵׁל בְּרוּחוֹ מִלֹּכֵד עִיר׃ - בעסער איז א מענטש מיט געדולד וואס האלט צוריק זיין כעס פון א גיבור, און דער וואס הערשט איבער זיין גייסט איז גרעסער פונעם וואס באזיגט א שטאט.
רבנו יונה ערקלערט: "ארך אפים" איז דער וואס באהערשט זיך צו פארלענגערן זיין אף. ער האט א כעס, ער האט א חימה, ער האלט ביים אויסגיסן ביטערע רוגזה - און ער פארלענגערט זיין געדולד, ער לאזט נישט דעם כעס אויפרייסן, נאר ער באזעצט זיך מיט זיין שכל און באשליסט וואס פונקטליך עס איז פאסיג צו טאן.
עס ווערט דערציילט אויף רבי אליהו לופיאן אז ער האט איין מאל גערופן זיין זון און אים געגעבן א פאטש. האט דאס קינד געפרעגט: טאטע, אויף וואס איז דאס? האט ער אים געזאגט: אויף דעם וואס דו האסט געטאן מיט צוויי טעג צוריק. האט דער זון געפרעגט: און פארוואס האט מיר דער טאטע נישט געגעבן דעמאלט וואס עס קומט זיך מיר? האט ער אים געזאגט: ווייל יענע צייט האב איך מורא געהאט אז אויב איך וועל געבן - וועט דאס זיין מתוך כעס פון יענער מינוט, מתוך א חימה אז דו האסט מיר אויפגערעגט מיט דיינע מעשים. און נאך מער: דעמאלט ביסטו נאך געווען אינמיטן דער זאך, און מען מוסר'ט נישט א מענטש אינמיטן דער מעשה, פונקט ווי מען טרייסט נישט א מענטש בשעת צערו. דעריבער האב איך דאס געוואלט טאן יעצט, כדי דו זאלסט וויסן אז אויף אזא זאך קומט זיך אזוי. מען ראט נישט צו נוצן אזא וועג, סיידן מען איז רבי אליהו לופיאן; אבער באופן רגיל דארף מען וויסן: אויב מען וויל מוכיח זיין א מענטש אויף עפעס וואס ער האט נישט ריכטיג געטאן - נישט בשעת מעשה. לאז די זאך פאראיבערגיין, לאז דעם שטורעם איינשטילן, און דערנאך וועט מען קענען טאן די זאכן אויף א פיל מער ריכטיגן אופן.
און אזוי ווי עס שטייט "ובעל חימה רב פשע". ווען א מענטש האנדלט פון אויפגעברויזטע געפילן, איז דאס דאס ערגסטע פון אלעם - אין איין רגע קען ער חרוב מאכן א מענטש. און מען זעט דאס כסדר ביי די יוגנט: יענער האט אים גערייצט, ער האט ארויסגעצויגן א מעסער און אים געשטאכן, און פארטיג. ער האט חרוב געמאכט פאר זיך צוואנציג יאר אין תפיסה, ער האט צעשטערט זיין לעבן און דאס לעבן פון זיינע עלטערן, דאס לעבן פון די עלטערן פונעם נרצח און דאס לעבן פונעם נרצח אליין - אין איין איינציגער סעקונדע. "ובעל חימה רב פשע". פון דעם זעט מען ווי געוואלדיג עס איז די מידה פון ארך אפים: "טוב ארך אפים מגיבור".
נאך זאגט רבינו יונה: דער מאריך אף ווארט צו ביז א גינסטיגע שעה. אמאל קומט טאקע א נקמה פאר יענעם מענטש, אבער אויב דו וועסט האנדלען פון א מאמענטאלן אויפברויז, קען זיין אז פונקט יעצט איז ער גרייט, און נישט נאר וואס דו וועסט נישט מצליח זיין נקמה צו נעמען אין אים, נאר ער וועט דיך נאך שלאגן. דערפאר טוט מען די זאכן מיט חכמה: מען לאזט די זאך זיך בארואיגן, מען קוקט נאך וואס זענען זיינע פלענער, וואס זענען זיינע וועגן פון פארן, וואו קען מען אטאקירן - און נאכדעם וואס דו ביסט רואיג, קענסטו נקמה נעמען כראוי. מען רעדט נישט פון א פריוואטן מענטש נאר פון א מלחמה: צוריקצושיסן פון א מאמענטאלן כעס איז נישט שטענדיג די ריכטיגע זאך, און עס איז ענדערש צו גרייטן א געהעריגן הינטערהאלט מיט ישוב הדעת פאר א לענגערע צייט. און דאס איז "ימתין עד עת היכולת להינקם".
און ווער עס הערשט איבער זיך צו פירן זיך אזוי, איז ער בעסער ווי א גיבור. וואס דען איז די אמת'ע גבורה? די גבורת הלב, די גבורת הדעת זיך מתגבר צו זיין אויף זיין יצר. "איזהו גיבור? הכובש את יצרו" - דאס איז באמת דער גיבור, ווער עס בייגט אונטער זיינע תאוות. און "מושל ברוחו" - דער "רוח" דא מיינט כעס, ווי עס שטייט "כל רוחו יוציא כסיל": דער כסיל ווען ער כעס'ט ווארפט ער אלעס און גיסט אלעס ארויס אויפן פלאץ. קעגן אים, דער וואס הערשט איבער זיין רוח, וואס הערשט איבער זיין כעס, האט אין זיך א גרעסערע גבורה ווי א לוכד עיר. ווער עס נעמט נישט קיין נקמה תיכף ומיד איז גרעסער פונעם ארך אפים, און דערפאר איז ער אפילו גרעסער פון א לוכד עיר, וואס ער שטייט העכער פונעם גיבור. און נאך האט ער ערקלערט: "מושל ברוחו" - איבער זיין תאווה, ווי עס שטייט "אל אשר יהיה שמה הרוח ללכת", אז דער רוח מיינט דער רצון און די תאווה. און ווער עס הערשט איבער זיין תאווה - איז ער שטארקער ווי א לוכד עיר.
דער גאון מווילנא: א גיבור קעגן א לוכד עיר, כעס קעגן תאווה
דער גאון מווילנא ערקלערט: א "גיבור" איז דער וואס באזיגט זיין חבר ווען ביידע זענען אויף איין ארט און ער שטארקט זיך מיט זיין כוח אים צו באזיגן - מצד דעם וואס ער איז שטארקער פון אים. אבער א לוכד עיר איז איינער וואס רינגלט ארום די שטאט. זיך מתגבר צו זיין אויף א חבר איז תלוי אין גבורה: וויפיל א גיבור ביסטו, וויפיל מוסקלען האסטו. אבער איינצונעמען א שטאט דארף מען נישט דווקא קיין גבורה, נאר "בתחבולות תעשה לך מלחמה" - מען קען אייננעמען א שטאט אויך אן א גרויסער גבורה, אויב מען האט אן אסטראטעגיע, אן אויסגערעכנטן פלאן און א תחבולה. די שטאט לוז האט מען איינגענומען דורך א תחבולה, דורך א מענטש וואס איז ארויסגעגאנגען און געוויזן דעם מבוא העיר, וואס זי איז געווען א פארבארגענע שטאט.
און דער גאון פירט אויס: די מקורים פון די מדות רעות וואס שטערן דעם מענטש פון עבודת ה' זענען צוויי - דער כעס און די תאווה. די צוויי שלעכטע יסודות זענען דער שורש פאר אלע מדות רעות, און אלע אנדערע מדות זענען זייערע צווייגן. דער כעס געפינט זיך אין דער לעבער, און די אברים האבן נישט קיין הנאה דערפון; כדי איינצוצוימען דעם כעס דארף מען גבורה, ווייל מען קען נישט זאגן אז דאס גאנצע גוף פונעם כועס האט הנאה. קעגנאיבער דעם קומט די תאווה פונעם רוח, פון דעם מער גייסטיגן חלק אינעם מענטש - דאס וואס ער שפירט "עס גלוסט זיך מיר". און גיט אכטונג: באמת גלוסט זיך דעם מענטש רוחניות, נאר ער טייטשט עס אויס אויף "עס גלוסט זיך מיר א סטעיק", און ער נעמט א סטעיק און נאך א פיצא און נאך אן אייזקרעם, און דאס פילט אים נישט אן - ווייל דאס אמת'ע "עס גלוסט זיך מיר" איז נישט דער סטעיק נאר "ואני קרבת אלוקים לי טוב". זיין רוח קלאפט און ברומט אין אים, און ער טייטשט עס אויס אלס א רוח תאווה, צו גשמיות'דיגע הנאה.
און אויף דער תאווה פאדערט זיך א פיל גרעסערע התגברות. ערשטנס, דער דאזיגער רוח וואס קלאפט אין אים צו גלוסטן אויף יעדער זאך באגלייט אים פון ווען ער איז געבוירן, און ווען עס קומט צו אים דער דעת זענען די תאוות שוין איינגעווארצלט אין אים, און דערפאר איז אים זייער שווער זיך מתגבר צו זיין אויף זיי. צווייטנס, אלע אברים האבן הנאה פון דער תאווה: ביים כעס, "איך האב געכעס'ט און ס'איז פארביי", אבער ווען מען עסט א גוטן מאכל האט דאס גאנצע גוף הנאה, דער גוף האט באקומען באצאלט. דערפאר איז שווערער זיך מתגבר צו זיין אויף דער תאווה ווי אויפן כעס.
דערפאר איז דער וואס קען זיך מתגבר זיין אויף זיין תאווה גרעסער פון א לוכד עיר. "עיר קטנה ואנשים בה מעט, ובא אליה מלך גדול וסבב אותה" - און פארוואס ווערט ער אנגערופן א מלך גדול? ווייל רוב פון די אונטערטאנען פאלגן אים, און בלויז דער מיעוט פאלגן אים נישט. און ווער איז דער מלך גדול? דאס איז דער יצר הרע, וואס רוב זענען ליידער זיינע קונים און בלויז א מיעוט קויפן נישט ביי אים. "ובנה עליה מצודים גדולים" - דאס זענען די פאסטקעס וואס דער יצר שטעלט פארן מענטש, און זיי ווערן אנגערופן גרויסע מצודות ווייל דאס איז די תאווה, וואס איז א גרויסע פאסטקע מכשיל צו זיין דעם מענטש, ווייל פון יונגווייז אן, פון דער געבורט, ציט ער זיך אהין און ס'איז אים שווער זיך אפצוציילן דערפון.
און וואס דארף דער מושל ברוחו טון? עס איז נישט גענוג בלויז מיט גבורה ווי מען דארף צו בייקומען דעם כעס, וואו מען האלט זיך פשוט איין. נאר וויבאלד א שטאט ווערט איינגענומען מיט תחבולות, דארפסטו אויך, כדי צו בייקומען די תחבולות פון דער תאווה, "בתחבולות תעשה לך מלחמה" קעגן דעם יצר הרע. און ווער עס איז מצליח צו הערשן איבער זיין רוח - איז שטארקער פונעם יצר הרע וואס נעמט איין די שטאט, פון יענעם מלך גדול וואס האט געבויט אויף איר חרמים און מצודות, און מערסטנס מענטשן פאלגן אים. קעגנאיבער דעם שטייט ביים כעס "טוב ארך אפים מגיבור", ווייל מיט גבורה קען מען זיך מתגבר זיין קעגן דעם כעס.
דער גאון מווילנא: מושל ברוחו - אין זיין רייד און אין זיין מחשבה
נאך ערקלערט דער גאון מווילנא: "מושל ברוחו" - רוח מיינט רוח ממללא, דאס הייסט דאס רעדן, אזוי ווי "הווי זהיר ברוחך" אז מען זאל נישט ארויסברענגען אויף די ליפן. ווער עס איז בכוח צו הערשן איבער זיין רוח, צו היטן זיין לשון - "שומר פיו ולשונו שומר מצרות נפשו" - אזא מענטש ברענגט אויף זיך נאר גוטס.
און נאך: "מושל ברוחו" - אין זיין מחשבה, עס זאל אים נישט קומען קיין מחשבת אוון, הרהורים רעים און שלעכטע געדאנקען. און דאס איז בעסער ווי א לוכד עיר, ווייל אלע מעשים פונעם מענטש קומען נאך זיינע מחשבות. ווער איז דער מענטש? דארט וואו זיין מחשבה געפינט זיך. ווער עס האט זיין מחשבה אין די ביבים - איז ער ביבים; ווער עס האט זיין מחשבה אין קדושה - קדוש יאמר לו. דער מענטש געפינט זיך אויפן פלאץ וואו זיין מחשבה איז. און אויך כדי איינצונעמען א שטאט דארף מען קודם טראכטן מחשבות, אויב אזוי, ווער עס איז בכוח צו הערשן איבער זיין מחשבה - אלעס איז אין זיין האנט, ווייל אלעס קומט ארויס פון דער מחשבה, און דערפאר איז ער בעסער אפילו פון איינעם וואס איז מסוגל איינצונעמען א שטאט.
אייננעמען די שטאט און איבערלאזן אירע איינוואוינער
נאך א ביאור פונעם הגאון מווילנא: ווער עס וויל זיך מתגבר זיין אויף זיין חבר דארף כוח, ער זאל מצליח זיין אים צו מכניע זיין. אבער ווער עס וויל אייננעמען די שטאט און איבערלאזן אירע איינוואוינער ביים לעבן - וואס פאר א נוצן איז פאראן אין אויסהרגענען יעדן איינעם? אויב ער נעמט איר איין און לאזט זיי ביים לעבן, האט ער א גאנצע שטאט פון אונטערטאנען, אלע צו קנעכט און צו שטייער. דעריבער האט דער פסוק מדייק געווען און געזאגט "לוכד עיר" און נישט מחריב עיר אדער הרג'עט אירע איינוואוינער. "מתגבר זיין" מיינט אראפווארפן און הרג'ענען, און דעריבער "טוב ארך אפים מגבור" - ווער עס איז אן ארך אפים איז שטערקער פון דעם וואס איז ביכולת אראפצווארפן און הרג'ענען. אבער איינצונעמען די שטאט און איר איבערלאזן ביים לעבן פאדערט א נאך גרעסערע גבורה, ווארעם דאס גרינגסטע פון אלעם איז צו באשיסן יעדן איינעם און זיי פארטיק מאכן, און דאס שווערסטע איז איינצונעמען די שטאט און איבערלאזן די מענטשן דערין לעבעדיק.
אזוי אויך ביי מדות: כעס דארף מען אונטערדריקן ביזן לעצטן עק, עס זאל גארנישט בלייבן דערפון - דאס איז פונקט ווי דער גבור וואס איז מכניע זיין שונא; מאריך אף זיין און זיך מתגבר זיין אויפן כעס מיינט אפצומעקן דעם כעס אינגאנצן. אבער צי קען מען דען אויסראטן תאוות? ווען מען האט דאך מבטל געווען דעם יצרא דעריות האט א הון נישט געלייגט קיין איי, און דעמאלט האט מען פארשטאנען אז דער יצר העריות פעלט אויס פאר דער וועלט: וויאזוי וועט א מענטש חתונה האבן אן דעם? וויאזוי וועט ער מקיים זיין פריה ורביה? קומט דאך אויס אז דער יצר התאוה איז נויטיק פארן מענטש. און דא ליגט די שווערע פראבלעם: פון איין זייט פעלט אויס דער יצר, און פון דער צווייטער זייט מוז מען אכטונג געבן ער זאל זיך נישט צעווילדעווען, ווייל אויב ער ווילדעוועט זיך וועט מען גליטשן אויך צו אסור'ע תאוות. און דאס איז פונקט "לוכד עיר": וויאזוי איינצונעמען די שטאט און נישט הרג'ענען אירע איינוואוינער.
די קריסטנטום זאגט אז דער פאלקאמער מענטש איז דער וואס האט נישט קיין תאוות, וואס הייראט נישט, א פרוש. די אידישקייט זאגט: דאס איז נישט קיין פאלקאמער מענטש נאר א חסר'דיגער מענטש. א מענטש וואס האט נישט קיין יצר הרע איז א חסר'דיגער מענטש; דער פאלקאמער מענטש איז דער וואס האט א יצר הרע און ער באצווינגט אים. ווארעם צומאל טראכט א מענטש "דאס איז עס, א פרוש, א קדוש עליון", און נאך צוויי יאר פלאצט די זאך אויף אויף א שרעקלעכן און שוידערליכן אופן. א תאוה קען מען נישט טויטן, די תאוה דארף מען בארואיגן און איבער איר דארף מען הערשן. וואס טוט די אידישקייט? זי גיט דעם רייטער צוימען אין דער האנט. דעם פערד מוזט איר האבן - איר מוזט עסן, איר מוזט טרינקען, איר מוזט האבן געלט; מען קען דעם פערד נישט הרג'ענען, נאר נעם דיר צוימען, כדי נישט די תאוות זאלן הערשן איבער דיר נאר דו זאלסט הערשן איבער זיי. דאס איז "אייננעמען די שטאט און איבערלאזן אירע איינוואוינער גאנץ", און דאס איז "מושל ברוחו": צו נעמען פון דער תאוה וואס איז נויטיק צו עבודת ה' און הערשן איבער איר, און נישט נעמען וואס פעלט נישט אויס. ווייל אויב נישט, וועט די תאוה הערשן איבער דיר און דיך שלעפן אויך אהין וואו דו דארפסט נישט.
דער מלבי"ם: ארך אפים פון אינדרויסן און מושל ברוח אינעווייניג
דער מלבי"ם ערקלערט: א "גבור" איז איינער וואס איז נישט מאריך אף, נאר פארטיגט אפ אויפן פלאץ און ווייזט - אט, איך האב אים דערלאנגט, איך האב אים באזיגט. אבער אויב דער מענטש גייט לויט די געזעצן פון חכמה, אז ער זאל נישט נקמה נעמען תיכף, און ער איז זיך מתגבר אויפן יצר פון קנאה און נקמה - איז ער בעסער פון א גיבור. ווייל דער גיבור האט געטון מיט א חיצונויות'דיגער און פיזישער גבורה, בעת דו ביסט זיך מתגבר געווען אויף די אינעווייניגסטע רצונות. דער גיבור האט מכניע געווען יענעם, און מכניע זיין א צווייטן איז קיין גרויסע חכמה נישט; לאמיר דיך זען מכניע זיין זיך אליין און דיינע אייגענע רצונות - דאס איז די אמת'ע גבורה.
און דעריבער "מאן מלכי? רבנן". פארוואס ווערן חכמים אנגערופן מלכים? ווייל דער אמת'ער מלך איז דער וואס איז מושל ברוחו. ווער עס קען קאנטראלירן אלע זיינע רצונות, זאגט מען אים: דו קענסט אויך קעניגן איבער מיר, איך וויל דיך פאר א מנהיג. פארוואס? ווייל ווער עס איז ביכולת צו קאנטראלירן זיינע אייגענע גלוסטינגען, וועט דאס אים אפהאלטן פון נעמען שוחד און פון טון זאכן קעגן דעם כלל. איינער וואס איז ביכולת צו קעניגן איבער זיך אליין פארמאגט דעם טבע פון מלכות, ער פארמאגט מלכות און גבורה, און ער איז מסוגל צו קעניגן אויך איבער אנדערע. די גרויסע גבורה איז נישט צו מכניע זיין יענעם, נאר צו מכניע זיין דעם אינעווייניגסטן שונא, וואס איז פיל שווערער.
און פארוואס איז דער סוף פסוק נישט בלויז א חזרה אויפן אנהייב מיט אן אנדער לשון? זאגט דער מלבי"ם: עס איז פאראן א מענטש וואס איז אן ארך אפים אבער א קצר רוח. און דאס איז א זאך וואס נאר די אידישקייט רעדט דערפון. אין אלע רעליגיעס און אין אלע פילאסאפישע, מאראלישע און פסיכאלאגישע שיטות זאגט מען דיר: האלט איין דיינע כעסים, ברעך נישט אויס תיכף ומיד. אין יאפאן געפינט זיך אינעם מקלט פונעם שולע א מין באקס-זעק מיט בילדער פון די לערער - האט דיך דער לערער אין כעס געברענגט, גיי אראפ און לאז אויס אויפן זאק אלעס וואס ליגט דיר אויפן הארצן און קום צוריק בארואיגט. דאס הייסט, זיי זעען קיין שום שלעכטס אינעם כעס אליין וואס ברענט אינעווייניג, דאס שלעכטע איז ביי זיי נאר דאס ארויסלאזן: צו שילטן דעם לערער אדער אים שלאגן - דאס איז א בהמיות, האלט זיך איין. אבער וואס גייט פאר ביי דיר אינעווייניג? גייט זיי נישט אן. אין אידישקייט איז אבער נישט אזוי: נישט בלויז איינצוהאלטן דעם כעס ער זאל נישט ארויסגיין אינדרויסן, נאר צו באהערשן דעם כעס אויך אינעווייניג, אז די זאך זאל דיך אינגאנצן נישט אין כעס ברענגען.
א מענטש וואס איז מצליח נישט ארויסצולאזן אינדרויסן אבער איז נישט מצליח צו קאנטראלירן אינעווייניג, ווערט אנגערופן א "קצר רוח". זאגט דער מלבי"ם אז כאטש ער נעמט נישט קיין נקמה למעשה, ברענגט די רוח ארויף אין אים אלע בילדער פון נקמה און שלעכטע מחשבות: איך וועל יענעם פארטיגן, איך וועל אים ווייזן, ער וועט נאך זען. כלפי חוץ קאנטראלירט ער זיך, אפשר שמייכלט ער נאך צו אים, אבער אינעווייניג ברענט א פייערדיגער וואולקאן. און ווי עס שטייט "וקצר רוח מרים אולת". דעריבער, ווער עס איז נישט בלויז אן ארך אפים וואס האלט איין די חיצונויות'דיגע כעסים, נאר איז אויך א מושל ברוחו, אז עס קומען אים גארנישט ארויף אויפן הארצן יענע שלעכטע מחשבות - איז ער בעסער פון א לוכד עיר. ווארעם די רוח איז ווי א פעסטונג-שטאט פול מיט סאלדאטן: דער יצר הרע ברענגט אים תמיד ארויף מחשבות - וויאזוי האט ער דיר געקאנט טון אזא זאך, און וויאזוי שעמט ער זיך נישט - און ער מאלט דאס איבער אין זיך אן אויפהער. צו זיין ביכולת צו הערשן איבער דעם איז דאך ווי א מלחמה קעגן א גאנצער שטאט פון קעמפער. פיל גרינגער איז צו שווייגן און נישט רעאגירן, ווי איידער צו באהערשן דעם גייסט נישט ארויפצוברענגען אין געדאנק קיין שלעכטע מחשבות קעגן יענעם מענטש. אזא מענטש איז זיין גבורה גרעסער פון דעם וואס נעמט איין א שטאט מיט חיל און מיט כוח.
און דער מלבי"ם לייגט צו אז די זאך איז מדוקדק בלשון הקודש: "אף" קומט תמיד אנדייטן אויף אן אויסערליכער זאך - "כי אש קדחה באפי" - ווייל די נאָז זעט זיך אן אינדרויסן און שטעכט ארויס, און דער כעס דערקענט זיך דערין. דעריבער איז "ארך אפים" דער וואס הערשט ער זאל דאס נישט ארויסלאזן אינדרויסן. און דאס איז דער חילוק צווישן "אף" און "חימה": די אף איז דאס אויסערליכע, און די חימה - "וחמתו בערה בו" - איז דאס אינעווייניגסטע, דאס אינעווייניגסטע אויפברויזן, און ווען עס קומט ארויס אינדרויסן הייסט עס אף. און אזוי אויך די רוח, וואס זי איז אינעם מענטש און אינעווייניג. עס איז פאראן א מענטש וואס איז אן ארך אפים אבער א קצר רוח: כלפי חוץ לאזט ער נישט ארויס דעם כעס, אבער אינעווייניג איז פאראן א דרוק-טאפ - און דאס איז נישט גוט. אסאך בעסער איז אז ער זאל קענען הערשן אויך איבער זיין אינעווייניגסטער חימה.
בחיק יוטל את הגורל - השגחה אויף אן ארט וואו עס איז נישטא קיין בחירה
בַּחֵיק יוּטַל אֶת־הַגּוֹרָל וּמֵיְהֹוָה כׇּל־מִשְׁפָּטוֹ׃ - אין שויס ווערט דער גורל אריינגעווארפן, אבער פון גאט איז זיין גאנצער משפט.
פשוטו של מקרא: דער גורל ווערט אריינגעלייגט אינעם שויס פונעם מענטש, אבער זאלסט וויסן אז דער באשלוס פונעם גורל איז מאת ה' - "ומה' כל משפטו". ווער באשטימט וואס עס וועט ארויסקומען? דער קדוש ברוך הוא. און מען טאר זיך נישט טועה זיין: עס זענען פאראן קינדער וואס שפילן זיך און קריגן זיך צי עס איז געווען א גאָל צי נישט, צי ער האט אנגערירט צי נישט, און זאגן "לאמיר מאכן א גורל", און אט איז באוויזן געווארן אז דו זאגסט ליגנט, כביכול דער בורא עולם זיצט דא. נישט אויף דעם רעדט מען, נאר אויף באדייטנדע גורלות, ווי צום ביישפיל דער גורל מיט וואס מען האט צעטיילט דאס לאנד, וואס איז געווען על פי ה'.
רבנו יונה זאָגט אַז די דאָזיקע פּסוקים רעדן בשבח פונעם שלום. לכתחילה האָט ער געזאָגט אַז אַ מענטש וואָס הערשט איבער זיין כעס איז אַ רודף שלום, און איצט רעדט ער בשבח פון צעטיילן דורך אַ גורל: ווען מען וויל עפּעס צעטיילן און עס איז פאַראַן אַ מחלוקת וואָס דער זאָל נעמען און וואָס יענער זאָל נעמען, איז דורכן גורל פיל גרינגער צו צעטיילן די נכסים אָן קיין שטרייט, און דאָס ברענגט אויך צו שלום. און ער זאָגט: קיינער טאָר נישט גלוסטן דעם חבר'ס חלק, נאָר וואָס עס איז נגזר געוואָרן - דאָס האָסטו באַקומען. אַז דיר איז אויסגעפאַלן דער חלק און דיין חבר אַן אַנדער חלק - דאָס איז מאת ה'. און עס זענען פאַראַן מענטשן וואָס אפילו וואָס עס קומט אויס אינעם גורל געפעלט זיי נישט, און זיי זאָגן: איך וואָלט געוואָלט יענע ריכטונג, יענעם אָרט. און דער וואָס זיין האַנט איז שטאַרקער צו נעמען און אויסקלייבן מיט כוח - פאַראורזאַכט כעס און קריגערייען. אָבער ווען מען מאַכט אַ גורל, דורך דעם גלויבט דער מענטש און ווייסט אַז אַזוי איז די הכרעה פונעם אויבערשטן, און וואָס עס איז דיר באַשערט געוואָרן - אַזוי האָט מען דיר געגעבן מן השמים. און דעריבער, צו באַרויִקן דעם שטרייט איז בעסער צו מאַכן אַ גורל.
דער הגאון מווילנא דערקלערט, אַז אַ מענטש זאָל זיך נישט פאָרשטעלן אין זיין מחשבה "כוחי ועוצם ידי עשה לי את החיל הזה". אויך וואָס מען וואַרפט דורכן גורל - איז מאת ה', און אַלץ איז מיט זיין באַשלוס יתברך. נישט בלויז וואָס דו האָסט געטאָן מיט דיינע הענט, נאָר אויך וואָס עס קומט דורך אַ גורל, וואָס זעט אויס ווי אַ ריינער צופאַל און נישט ווי קיין הימלישע הכרעה - איז אויך אַן הכרעה מאת ה'.
און דער מלבי"ם דערקלערט אויפן זעלבן שטייגער: עס זענען פאַראַן זאַכן וואָס פון אויבנאויף זעען זיי אויס פארן באַטראַכטער ווי צופעליק. און וויסן זאָלסטו: אויף אַן אָרט וווּ עס איז נישטאָ קיין בחירה, דאָרט באַווייזט זיך דאָס אויג פון דער השגחה. ווייל צי איז דען פאַראַן אַ בחירה ביים גורל? האָסטו דען באַשלאָסן פאר וועמען עס זאָל אַרויסקומען דער דאָזיקער צעטל און פאר וועמען אַן אַנדער צעטל? אויפן אָרט וווּ די בחירה ענדיקט זיך - דאָרט דערקענט זיך די השגחה. יעדע זאַך וואָס איז נישט געלעגן אין דיין בחירה צו טאָן אָדער נישט צו טאָן און עס איז געשען - איז דער גרעסטער מופת אַז עס איז מאת ה'. ווייל ווען די זאַכן וואָלטן געווען אין דיין בחירה, וווּ דערקענט מען דאָ די יד שמים? אָבער ווען דו זעסט אַז די זאַך איז גאָרנישט געטאָן געוואָרן דורך אַ מענטשנס האַנט, איז דאָס דער גרעסטער באַווייז אַז די זאַך קומט פונעם אויבערשטן יתברך. און דאָס איז "בחיק יוטל את הגורל": "בחיק" ווייזט אַז דאָ איז נישטאָ קיין מעשה אדם, וואָס דאָס איז אַ באַהאַלטענער אָרט ביי אים, און פונדעסטוועגן זעסטו אַז אויך דאָס איז מיט השגחת ה'. דווקא אין די פאַרבאָרגענע זאַכן, וואָס דו זעסט נישט אין זיי קיין מענטשלעכע האַנט, אַנטפּלעקט זיך די השגחה פונעם אויבערשטן - וויסן זאָלסטו אַז זיי זענען אַרויסגעקומען פון זיין רצון יתברך.
לסיכום:
די דריי פּסוקים לערנען אויס אַ גאַנצן דרך החיים. "עטרת תפארת שיבה" - די עלטער איז אַן עטרה, ווייל אין איר שטאַרקט זיך דער שכל און דער זקן האָט משלים געווען זיין תכלית און פאַרמערט זכויות; אָבער די דאָזיקע עטרה געפינט זיך בלויז "בדרך צדקה", מיט גערעכטיקייט, ישרות און עבודת ה', און ביים רשע איז צוגעגעבענע טעג גאָרנישט מער ווי צוגעגעבענער שאַדן. "טוב ארך אפיים מגיבור" - די אמת'ע גבורה באַשטייט נישט אין אונטערטעניקן דעם אַנדערן, נאָר אין אונטערטעניקן דעם אינעווייניקסטן שונא: איינצוהאַלטן דעם כעס און נישט אויסצוברעכן, און מושל צו זיין איבערן גייסט - אין מחשבה, אין דיבור און אין תאווה - נישט אומצוברענגען די תאווה, נאָר אָנצוהאַלטן די לייצעס און זי אויסנוצן פאַר קדושה, און אויך זיך נישט באַגנוגענען מיט אַן אויסערלעכער קאָנטראָל בעת אינעווייניק קאָכט ווי אַ דרוק-טאָפּ. און צום סוף "בחיק יוטל את הגורל" - אַז דער גורל ברענגט שלום, און אַז דווקא אויף אַן אָרט וווּ עס איז נישטאָ קיין בחירת אדם באַווייזט זיך דאָס אויג פון דער השגחה, דיר צו לערנען אַז אַלץ איז מאת ה' יתברך.