קאפיטל ט"ז אין משלי גיט זיך אפ צווישן אנדערן מיט מלכות: מיט דעם כח פונעם מלך, מיט זיין צארן און זיין חרון אף, מיט זיין רצון און דעם שיין פון זיין פנים. דורך די משלים פונעם גשמיות'דיגן מלך לערנט אונז שלמה אויך איבער דעם אמת'ן מלך, דער מלך מלכי המלכים, און וויאזוי מען קריגט א רצון פאר אים. אין דעם אפשניט פאר אונז וועלן מיר זיך אפשטעלן אויף דריי פסוקים: חמת המלך און אור פניו, קונה זיין חכמה און בינה, און מסילת ישרים אויף וועלכער דער רמח"ל האט א נאמען געגעבן זיין ספר.
חֲמַת־מֶלֶךְ מַלְאֲכֵי־מָוֶת וְאִישׁ חָכָם יְכַפְּרֶנָּה׃ (יד) - דער כעס פונעם מלך איז ווי מלאכי מות, און א קלוגער מענטש וועט עס איינשטילן.
בְּאוֹר־פְּנֵי־מֶלֶךְ חַיִּים וּרְצוֹנוֹ כְּעָב מַלְקוֹשׁ׃ (טו) - אינעם שיין פונעם מלך'ס פנים איז דא לעבן, און זיין רצון איז ווי א וואלקן פון מלקוש.
וואס מיינט "כעב מלקוש"? דער מלבי"ם ווייזט אונז אויפן פסוק אין קאפיטל י"ט: "נַהַם כַּכְּפִיר זַעַף מֶלֶךְ וּכְטַל עַל עֵשֶׂב רְצוֹנוֹ". דארט שטייט "זעף מלך" און דא שטייט "חמת מלך", און עס איז דא א גרויסער חילוק צווישן זיי. דער זעף איז קלענער פון חמה. "ויבוא הביתה סר וזעף" - דאס איז א מענטש וואס איז אין כעס מיט א קפדנות, מיט אן אינערליכן טרויער אויף א געוויסער זאך. חמה איז שוין אן אויפקאכונג, א ממשות'דיגע רתיחה. און אף איז ווען די רתיחה לאזט ארויס דעמפף אינדרויסן, ווען די זאך ברעכט אויס. דער זעף איז די ערשטע מדרגה.
וואס לערנט אונז דער זעף? עס איז גענוג מיין קליינער זעף כדי איך זאל דיר נישט געבן וואס דו בעטסט. קום נישט נאנט צו מיר, זוך נישט צו באקומען פון מיר קיין טובות. און דאס איז דער טעם פארוואס דער פסוק נוצט דוקא א כפיר: דער שטייגער פונעם כפיר איז צו ווארטן אין זיין הייל ביז עס גייט דורך א חיה און ער כאפט זיך ארויף אויף איר, נישט אזוי ווי דער אריה וואס גייט ארויס ארומוואלגערן און זוכן זיין רויב. דער כפיר איז דער שוואכערער לייב, און דערפאר ווארט ער אין זיין לאך. אזוי אויך דער מלך וואס איז אין א זעף - ער גייט נישט ארויס אינדרויסן צו שלאגן, אבער קום נישט צו אים בעטן קיין טובות, ווייל ער איז נישט אין א פאסיגן שטימונג. און ער יאגט זיך נישט נאך דיר און זוכט דיר נישט צו הרג'ענען, נאר ער איז בלויז ברוגז. און דערנאך, ווען זיין רצון וועט צוריקקומען, שפיגלט ער ווידער אפ פון זיין גוטס - "וכטל על עשב רצונו", ווי דער טוי וואס באפייכט דאס גראז.
לויט דעם פארשטייט מען אונזער פסוק. "חמת מלך" איז נישט "זעף מלך". אויב עס איז דא א חמה, איז דאך "חמת מלך מלאכי מות" - ער זיצט שוין מער נישט אין דער זייט ווי א כפיר וואס ווארט אז איינער זאל פארבייגיין, און ער באגנוגנט זיך שוין נישט מיט דעם וואס דו זאלסט נישט בעטן פון אים קיין טובות, נאר ער שיקט נאך דיר שלוחים דיך צו כאפן. און דעמאלט וועט שוין נישט העלפן אז סתם אזוי איינער זאל קומען און בארואיגן דעם ענין. דא פעלט אויס "איש חכם יכפרנה" - א גרויסער בעל חכמה וואס וועט קענען אנטוואפענען די דאזיגע מינע; און אויב נישט, פלאצט די גאנצע זאך אויף.
און אויב נאכדעם וואס ער איז געווען א לאנגע צייט אין א כעס וועט צום סוף צוריקקומען זיין רצון - "ורצונו כעב מלקוש". ווי א רעגן וואס האט זיך אפגעשטעלט אויף א לאנגע צייט און קערט זיך ענדליך צוריק און דערטרונקט די ערד, ווייל מלקוש זענען דאך די רעגנס פון חודש ניסן. וואס ער האט נישט געגעבן דעם גאנצן ווינטער, גיט ער יעצט ביים מלקוש. אזוי קערט זיך צוריק דער רצון פונעם מלך צו דיר נאכדעם וואס דער חכם שטילט עס איין.
קְנֹה־חׇכְמָה מַה־טּוֹב מֵחָרוּץ וּקְנוֹת בִּינָה נִבְחָר מִכָּסֶף׃ (טז) - קונה זיין חכמה ווי גוט איז עס מער פון גאלד, און קונה זיין בינה איז אויסדערוויילטער פון זילבער.
רבינו יונה פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן: מיר האבן געזען אז מען דארף האבן א רצון פונעם מלך. אויף דעם קומט שלמה און לערנט וויאזוי מען קריגט דעם רצון. "ויפק רצון מאת ה'" - מיט וואס? מיט געלט? מיט גאלד? פון הקדוש ברוך הוא קען מען נישט באקומען קיין רצון נישט מיט געלט און נישט מיט גאלד, ווייל עס שטייט דאך "לי הכסף ולי הזהב נאום ה'". נאר בלויז מיט דעם כח פון חכמה, און דאס איז דער עסק התורה.
מען קען דאס פארשטיין סיי אינעם גשמיות'דיגן זין און סיי אינעם רוחניות'דיגן. ביי א מלך בשר ודם, און בפרט אין די פריערדיגע צייטן, איז דער מלך געווען א געוואלדיגער עושר. דו ווילסט געפינען חן אין זיינע אויגן? וועסט דאך נישט קומען צו אים און אנבאטן הונדערט טויזנט דאלער - וואס קענסטו אים שוין געבן, ער איז דאך א מולטי-מיליאנער וואס ס'איז נישטא גענוג בענק אויף דער וועלט צו האלטן זיין געלט. נאר אויב דער מלך פארברענגט און האט הנאה פון דיר ווייל דו ביסט א חכם און א פיקח, דאס געפעלט אים, און דו ווערסט זיין יועץ, זיין מקורב און זיין איש סוד. אויפן זעלבן אופן ממש איז עס ביים רוחניות'דיגן מלך, קודשא בריך הוא, מלך מלכי המלכים: וואס האסטו אים צו געבן כדי צו ערלאנגען פון אים רצון? האסט דאך גארנישט מיט וואס, נאר "קנה חכמה מה טוב מחרוץ" - דער קניין התורה איז בעסער פון גאלד; "וקנות בינה" - צו פארשטיין דבר מתוך דבר - "נבחר מכסף". ווייל וועמען האבן מיר דען געזען וואס זאל מכפר זיין דעם כעס פונעם מלך און בארואיגן זיין צארן און זוכה זיין אז דער מלך זאל האבן אין אים א רצון? אן איש חכם.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם פסוק לויט דעם יסוד וואס ער גייט דערמיט דורכאויס דעם גאנצן ספר. חכמה באדייט די לימודים וואס זענען אונז מקובל פון דער תורה און פון די נביאים: וויאזוי זיך צו פירן אין ענייני מידות, וואס איז פאסיג און וואס איז נישט פאסיג, וואס איז גראד און וואס איז נישט גראד. און מיר האבן שוין גערעדט אז אויף חכמה איז נישטא קיין קלארע ראיות, ווייל אויף איין זאך קען איין מענטש זאגן אז ס'איז פאסיג און א צווייטער מענטש וועט זאגן אז ס'איז נישט פאסיג. דערפאר איז די חכמה שטענדיג מקובל - מען מוז זי מקבל זיין פון א צווייטן. אויב דו ווילסט זיין א רחמן, מוזסטו זיין א רחמן על פי התורה, ווייל אויב נישט, וועט מען דיר זאגן "אל תהי צדיק הרבה", און צום סוף ווען דו וועסט זיין א רשע וועסטו זיין א גרויסער רשע. ווען צו רחמנות האבן, אויף וועמען צו רחמנות האבן, און וואס איז די ריכטיגע הנהגה - דאס איז נאר פונעם קדוש ברוך הוא. דאס איז חכמה.
און וואס איז בינה? צו פארשטיין דבר מתוך דבר. נאכדעם וואס איך האב מקבל געווען די כללים פון דער חכמה, קום איך דן זיין אין פארשידענע פרטים: צי איז דאס אויך פאסיג אדער נישט פאסיג? פון וואו זאל איך דאס וויסן? זאגט דיר דער קדוש ברוך הוא: איך האב דיר איבערגעגעבן די כללים, און בינה פארמאגסטו דאך שוין - פארטיף זיך און לערן ארויס דבר מתוך דבר. אויב די זאך איז נישט פאסיג, איז דאך כל שכן אז יענע זאך איז נישט פאסיג. ווי מיר האבן אמאל געזאגט: ס'שטייט אין ערגעץ נישט אז מ'טאר נישט לייגן א קאץ אויף א ספר תורה, און אינעם שולחן ערוך שטייט נישט געשריבן "לא יניח חתול על ספר תורה" - און דאך ווייסן מיר אז דאס איז א ביזיון. פון וואו? מכוח דעם וואס מען פארשטייט דבר מתוך דבר: אויב מען טאר נישט אנרירן א ספר תורה מיט די הענט צוליב זיין כבוד און קדושה, איז דאך על אחת כמה וכמה אז מען טאר נישט ארויפלייגן א בעל חי וואס איז נידעריגער פונעם מענטש. דאס איז א פשוט'ע דוגמא פון בינה, און אזוי איז עס אין אלע עניינים, אויך אין די מער טיפע.
און דאך דארף מען מדייק זיין: פארוואס ווערט די חכמה פארגליכן צו חרוץ און די בינה צו כסף? חרוץ איז דאך גאלד, ווי מיר געפינען אין עטליכע פלעצער. וואס איז דער חילוק צווישן זילבער און גאלד? זאגט די גמרא אין מסכת בבא מציעא: "כספא טיבעא, דהבא פירא" - זילבער איז א מטבע און גאלד ווערט פאררעכנט ווי פרוכט (פירות). דאס הייסט: ווען דו קומסט קויפן אין מכולת, וועסטו דאך נישט אנבאטן א שטיק גאלד, אפילו נישט קיין קליינס; נאר דו גיסט געלט. דאס געלט שטייט פאר הוצאה, און דאס גאלד איז פון די זאכן וואס מען קויפט מיט געלט - איך קען קויפן מיט געלט גרינצייג אין מכולת און איך קען דערמיט קויפן אויך שטיקער גאלד. דאס געלט איז דער מטבע העובר לסוחר, און דאס גאלד איז די פירות וואס ווערן געקויפט דורכן כוח פונעם געלט. און אין דעם איז פאראן א גרויסע נפקא מינה פאר הלכות ריבית און פאר פילע עניינים: דער שער פונעם מטבע איז געשטיגן אדער געפאלן, דאס גאלד איז טייערער אדער ביליגער געווארן - איז דא ריבית צי נישטא קיין ריבית, און אלעס ווענדט זיך אין דער סוגיא, צי דהבא פירא צי דהבא טיבעא.
דערפאר לייגט מען דאס גאלד אין די אוצרות. גאלד איז א זאך וואס דער מענטש קויפט כדי עס אויסצבאהאלטן און היטן, עס איז פאר אים א נכס, און איז נישט געשטעלט אויף אויסצוגעבן. און אזוי שטייט געשריבן: "כי טוב סחרה מסחר כסף ומחרוץ תבואתה" - דאס זילבער איז פאר מסחר, בעת דער חרוץ, דאס גאלד, איז א זאך וואס א מענטש פארהאלט ווי תבואה אין שפייכלער. תבואה פארקויף איך אויך, אבער איך נוץ עס נישט צו קויפן און פארקויפן, עס איז דאך נישט קיין געלט; נאר מען באהאלט עס, און עס קומט איינער און קויפט עס פון מיר. אזוי איז גאלד: מען באהאלט עס, און ווער עס וועט וועלן קויפן פון דיר וועט קויפן, אבער עס איז נישט דער מטבע העובר לסוחר. און דאס איז "ומחרוץ תבואתה" - אז דער ענין פון תבואה געהערט מער צו חרוץ, וואס איז ווי גאלד, דאס הייסט פירות.
און פון דעם ערקלערט דער מלבי"ם: די חכמה איז די זאך וואס א מענטש זאמלט אן אין זיין הארץ און האנדלט נישט דערמיט, ווי תבואה וואס מען עסט צו זעטיגן די נפש. און אויף דעם ווערט געזאגט "קנה חכמה מה טוב מחרוץ" - א קניין וואס איז טייערער פון דעם גאלד וואס ליגט באהאלטן אין דער כספת. און פארוואס? ווייל דאס גאלד איז זיין גאנצע מעלה נאר מיט דעם וואס איך קען דערמיט דערגרייכן, בעת די חכמה ווערט נישט געמאסטן לויט דעם וואס איך וועל מיט איר דערגרייכן, נאר זי איז א גרויסע מעלה מצד זיך אליין.
און אין קאנטראסט דערצו - און זעט ווי וואונדערבאר עס איז - מיט דער בינה, זאגט דער מלבי"ם, טוט מען האנדלען. ווייל וואס איז דען בינה? פארשטיין דבר מתוך דבר: פון יענעם דין, פון יענעם געדאנק, נעמט מען ארויס א מסקנא און מען לערנט אויף א צווייטן געדאנק. דאס איז נישט קיין זאך וואס ליגט פארבארגן אינעם הארץ ווי די חכמה, וואס זי איז די יסודות וואס זענען פארבארגן אין הארץ ווייל אזוי האט דער בורא עולם איבערגעגעבן, נאר א זאך וואס מען קען ארויסגעבן און האנדלען דערמיט: דו זאגסט איין זאך, און איך לערן דערפון ארויס נאך א זאך, און פיר עס ארויס צו א צווייטן ענין. דערפאר פארגלייכט ער די בינה דווקא צו כסף, ווייל אויך געלט פארמאגט געווענליך נישט קיין מעלה מצד זיך אליין נאר מצד דעם וואס מען קען באקומען דערפאר. היינט פארשטייען מיר דאס נאך פיל מער: וואס איז די מעלה פון א הונדערט-דאלער שיין? וואס איך קען דערמיט איינקויפן. אויב מארגן וועט די רעגירונג אין די פאראייניגטע שטאטן באשליסן אפצושרייבן דעם דאלער, וועט ער דיר גארנישט העלפן חוץ לצור על פי צלוחיתו. דער דאלער האט נישט קיין שום אייגענע ווערד, און זיין גאנצע מעלה איז בלויז וואס מען קען דערמיט קויפן.
און אזוי איז די בינה: איר כוח איז אין דעם וואס מען האנדלט מיט איר - צו לערנען די הלכה אדער דעם מוסר-געדאנק, און פון זיי ארויסצולערנען אויך אויף ערטער וואו עס איז נישט איבערגעגעבן געווארן קיין קלארער לימוד. און וואס קויפט מען מיט בינה? "וקנות בינה נבחר מכסף": מיט געלט קויפט מען פירות און גרינצייג, הייזער, פעלדער און וויינגערטנער; און מיט בינה קויפט מען חכמה, וואס דאס איז די טייערסטע זאך. דורך בינה ציט מען מסקנות אין דער חכמה, מען איז מחדש חידושים אין דער תורה און מען ברענגט ארויס חידושי דינים מכוח פון התבוננות און פארטיפונג. קומט אויס אז דאס איז א געלט וואס מען קען דערמיט האנדלען פיל בעסער ווי מיט דעם געלט וואס ליגט אין דיין קעשענע.
מְסִלַּת יְשָׁרִים סוּר מֵרָע שֹׁמֵר נַפְשׁוֹ נֹצֵר דַּרְכּוֹ׃ (יז) - דער וועג פון די ישרים איז זיך אפצוקערן פון שלעכטס, ווער עס היט זיין נפש היט אפ זיין וועג.
פון דעם פסוק האט דער רמח"ל גענומען דעם נאמען פון זיין ספר "מסילת ישרים", ווייל מסילת ישרים ברענגט צו סור מרע. רבינו יונה ערקלערט לויט דעם וואס מיר האבן שוין געלערנט, "אורח ישרים סלולה": א מענטש וואס איז ישר בטבע און ער בענקט נאך יושר, קען הערשן איבער זיין גייסט און פירן זיך אויפ'ן גלייכן וועג, און ממילא אויך אפטרעטן פון שלעכטס. וויבאלד ער גייט אויפ'ן גלייכן וועג און זוכט נישט קיין קרומע וועגן, קאמבינאציעס און אומערלעכע וועגן - טרעט ער אפ פון שלעכטס.
און רבינו יונה לייגט צו: א מענטש מוז זיך מתבונן זיין אין אלע זיינע וועגן - וואוהין ער גייט, וויאזוי ער טוט און וויאזוי ער פירט זיך אויף - און אכטונג געבן אז ס'זאל נישט זיין אין אים קיין מידה וואס קען אים גורם זיין עבירות און מכשולים, אזוי ווי די מידה פון כעס. דער כעס פארקרומט אלע וועגן פון א מענטש, ווייל אלע זיינע מעשים ווערן געטאן פון אימפולסן, פון כעס, פון נקמה און נטירה קעגן דעם וואס האט אים גערייצט, און דאס ברענגט פילע מכשולים. דערפאר דארף א מענטש קודם כל נזהר זיין נישט נתרחק צו ווערן פונעם בורא, נישט דורך עבירות און נישט דורך שלעכטע מדות וואס קענען אים ברענגען צו אן עבירה. דאס איז דער ערשטער שלב.
אזוי אויך א בעל תשובה: מיט וואס ווארנט מען אים קודם? "סור מרע". מ'זאגט נישט פאר א מענטש וואס האט היינט תשובה געטאן אז ער זאל אנהויבן לערנען פיר שעה. דו ביסט א מחלל שבת? הער אויף מחלל שבת צו זיין. דו באגייסט די און די עבירות? הער אויף זיי צו טון. דער ערשטער זאך - אים אפצוהאלטן פון עבירה. און דערנאך, כדי צו שטייגן ווייטער אין עבודת השם, קומט דער שלב פון "עשה טוב": זיך מקרב זיין צום בורא און משיג זיין זיין ליבשאפט און יראה. און דאס איז "שומר נפשו נוצר דרכו" - ווער עס וויל משיג זיין די מדריגה פון אהבת השם און קרבת השם, פארהיט שוין זיין וועג, און די דאזיגע מדריגה איז פיל העכער פון איינעם וואס איז בלויז סר מרע: איך היט מיין וועג צו גיין נאר אויפ'ן גוטן וועג.
די ישרים - זייער עיקר השתדלות, זיכער ביים אנהויב פונעם וועג, איז סור מרע צו זיין, און ס'איז זיי גרינגער זיך צו שטארקן איבער זייער יצר ווייל זיי זענען ישרים בטבע. אסאך מאל זעט מען אין מסחר א מענטש וואס נארט נישט; ס'קען זיין אז ער היט נישט קיין מצוות און ס'קען זיין אז ער קען נישט די עשרת הדברות, אבער פון זיין טבע איז ער אן ארנטלעכער און גלייכער מענטש. און נישט שטענדיג וועט ער אין דעם ביישטיין - ווייל ביי א גרויסן נסיון קען ער נכשל ווערן, און דערפאר פעלט זיך אויס די גדרים און סייגים וואס די תורה האט געגעבן - אבער ס'איז פאראן א מענטש ביי וועמען די זאך ליגט בטבע. און אפילו ווער ס'איז נישט ישר בטבע ווערט פארלאנגט צו היטן זיין נפש און פארהיטן זיין וועג, נזהר צו זיין פון זיין יצר און גיין אויפ'ן גלייכן וועג. און דאס איז דער ריכטיגער סדר פאר א מענטש ביים אנהויב פון זיין וועג: קודם זאל ער זיך היטן פון עבירות, און אינעם צווייטן שלב זאל ער זען וואס ער קען מוסיף זיין נאך און נאך אין עבודת השם, צו פארריכטן זיינע מדות און זיי אויסגלייכן אויף דער העכערער מדריגה.
דער גאון מווילנא ערקלערט: וואס איז א מסילה? א וועג וואס מ'ראמט אפ פון שטיינער, ווי דער לשון הכתוב "סולו סולו פנו דרך", "מסילה בערבה". און די ישרים, זאגט דער הגר"א, זענען מענטשן בעלי שכל, און זיי זוכן אויסצורוימען זייער וועג און עס מאכן פאר א מסילה, ס'זאלן נישט זיין דערין קיין שטיינער און מכשולים, און אזוי וועלן זיי סור מרע זיין.
נאר אפילו אזא מענטש, אפילו אן ערלעכער ישר וואס טוט בודק זיין און השתדלות אז זיין וועג זאל זיין גלייך, קען מאכן א טעות - מיינען אז דאס איז נישט קיין שטיין, און לסוף נכשל ווערן און פאלן. אפילו איינער וואס גלייכט אויס זיינע וועגן און וויל פירן זיך ערלעך קען אים אונטערקומען א טעות. רבי עקיבא ביים אנהויב פון זיין וועג האט געזען א מת מצוה און איז געגאנגען מיט אים א מיל כדי אים צו ברענגען צו קבר ישראל, און חכמים האבן אים געזאגט: אויף יעדן איינציגן טריט וואס דו ביסט געגאנגען מיט דעם מת מצוה ביסטו געווען בגדר פון א שופך דמים, ווייל דו האסט אים געדארפט באגראבן אויפ'ן פלאץ, ווייל מת מצוה קונה מקומו. זעסטו דאך אז אפילו אן ערלעכער ישר קען מאכן א טעות. און ווער עס וויל היטן זיין נפש ער זאל נישט צוקומען צו א טעות - "נוצר דרכו", ער מאכט גדרים ער זאל נישט צוקומען צו קיין שלעכטס. "נצור" איז ווי דער לשון פון עיר נצורה, א געהיטענע שטאט.
איך וועל געבן א משל: א מענטש וויל אריבערגיין אויף א געוויסן וועג און מ'זאגט אים אז ס'זענען דא דארט מינעס. דער ישר פרובירט צו באזייטיגן די מינעס - ער גייט מיט א מעטאל-דעטעקטאר, אדער ער שטעלט פאר זיך א פארמיטל וואס דערקענט מינעס און ראמט זיי אפ. צי איז ער אפגעהיט? נישט בהכרח. ס'קען זיין אז ס'איז דא דארט א זאך וואס ער האלט אז ס'איז סתם א שטיק אייזן און באמת איז דאס א מינע, און דער דעטעקטאר דערשפירט עס נישט, און די מינע וועט אויפרייסן - דאס הייסט ער האט געמאכט א טעות אין שיקול הדעת. וואס איז די עצה פאר אזא מענטש? ווען דו גייסט אנטדעקן מינעס, טו אן א גאר גרויסן שוץ-וועסטל (שכפ"ץ) אדער פאר אין א געפאנצערטן קאמאנדקאר, און אפילו אויב דו וועסט נכשל ווערן און ס'וועט אויפרייסן - ביסטו נאך אלץ געשיצט.
דאס איז די כוונה פונעם פסוק: "מסילת ישרים סור מרע" - ווער עס ראמט אפ די מסילה כדי זי זאל זיין א מסילת ישרים, מיט דעם טרעט ער אפ פון שלעכטס; אבער ס'איז נישט קיין פארזיכערונג אז ער וועט נישט נכשל ווערן אין א זאך וואס ער מאכט א טעות דערין, אין א שלעכטס וואס ער האט נישט געוואוסט אז ס'איז שלעכט אדער ער האט געמיינט אז ס'איז גוט און לסוף האט עס אים געשאדט. אבער דער וואס וויל באמת היטן זיין נפש באגנוגנט זיך נישט מיט'ן אויסרייניגן די שטיינער פונעם וועג, נאר ער זארגט צו זיין בבחינת "נוצר דרכו" - ער מאכט ארום זיך א שכפ"ץ און א געפאנצערטן קאמאנדקאר, אז אפילו אויב עפעס וועט אויפרייסן זאל ער נישט געשעדיגט ווערן. אזוי איז אין רוחניות: ווען א מענטש שטעלט זיך גדרים און סייגים, ראטעווען זיי אים פון אלע מיני טעותים און פון אלע מיני פראבלעמען און היזקות, ווייל דער גדר האלט אים אפ פון צוקומען צו א זאך וואס האט אין זיך א היזק.
און איך וועל געבן א דוגמא אין אן ענין רוחני. ס'איז פאראן א מענטש וואס גיט אכטונג אויף שמירת עינים און זאגט: איך גיי נישט צו ערטער וואו ס'איז דא פריצות. זייער שיין - דאס איז "מסילת ישרים סור מרע", ער גייט אין ערטער וואו ס'איז נישטא קיין חשש פריצות. אבער אפילו אין ערטער וואו ס'איז נישטא קיין חשש, קען דען נישט פלוצים אונטערקומען אן אומצניעות'דיגער מראה? זיכער יא, און דעמאלט קען ער געשעדיגט ווערן. און ווער איז דער "שומר נפשו"? אינעם נמשל, איז דאס דער מענטש וואס איז שטענדיג מקפיד צו גיין מיט די אויגן אראפגעלאזט. ער איז נוצר זיין וועג, און זיין וועג איז נצורה און געהיטן, אז אפילו אויב ער קומט אן צו א פלאץ וואו ס'איז פאראן א מינע וואס קען אויפרייסן - איז ער געשיצט, צי אינעווייניג אינעם קאמאנדקאר אדער מיט די אויגן אויף אראפ, און ממילא ווערט ער נישט געשעדיגט. קומט אויס אז ס'זענען דא דא צוויי בחינות, און דער נצור איז גרעסער פון דעם וואס איז נאר בגדר סר מרע.
דער מלבי"ם ערקלערט: א "ישר" איז א מענטש וואס ציט בטבע צום יושר, און ער האט נישט קיין אינעווייניגסטע מלחמה ווי דער צדיק. א "צדיק" איז א מענטש וואס טוט מצדיק זיין זיינע מעשים, וואס זיין יצר ציט אים שטענדיג צום שלעכטן און ער שטארקט זיך איבער אים. יוסף ווערט פארשלעפט צו א דבר עבירה און שטארקט זיך איבער אים - דאס הייסט א צדיק.
און בדרך אגב, דערפאר הייסט דער וואס איז געהיטן אין עריות א "צדיק", און מען רופט נישט קיין צדיק נאר פאר דעם וואס איז געהיטן פון עריות - "יוסף הצדיק", און "אֹתְךָ רָאִיתִי צַדִּיק לְפָנַי בַּדּוֹר הַזֶּה". און דאס וואס שטייט ביי נח "צַדִּיק תָּמִים" - וואס איז דער חילוק צווישן א צדיק און א תמים? א צדיק איז אין ענינים פון עריות, און תמים איז אין עניני דעות, אז ער ווערט נישט נאכגעשלעפט נאך עבודה זרה און נאך די פאלשע און פארדרייטע דעות. און דער בית יוסף פרעגט א קשיא: פארוואס שטייט איין מאל "כי אותך ראיתי צדיק לפני בדור הזה" און איין מאל "צדיק תמים"? און ער ענטפערט: נח האט געלעבט אין צוויי תקופות. אין דור המבול, וואס זייער זינד איז געווען "כִּי הִשְׁחִית כָּל בָּשָׂר אֶת דַּרְכּוֹ עַל הָאָרֶץ" - זיי האבן משחית געווען זרע און געזינדיגט אין עריות; און קעגן זיי, וויבאלד נח איז געווען געהיטן דערפון, איז פאסיג אים צו רופן "צדיק". און נח האט אויך געלעבט אין דור הפלגה, וואס דארט איז דער פגם געווען אין אמונה - "נעלה ונעשה עמו מלחמה", עס פאסט אים נישט אויסצוקלויבן פאר זיך די עליונים און אונז אראפווארפן אין די תחתונים; און קעגן זיי איז נח געווען א בעל מעלה מיטן נאמען "תמים". דערפאר, ווען דער הקדוש ברוך הוא רעדט וועגן יענעם דור און זאגט אים אריינצוגיין אין דער תיבה, זאגט ער "כי אותך ראיתי צדיק לפני בדור הזה"; אבער ווען דער פסוק קומט רעדן וועגן דעם גאנצן לעבן פון נח, זאגט ער "נֹחַ אִישׁ צַדִּיק תָּמִים הָיָה בְּדֹרֹתָיו" - אין ביידע דורות וואס ער האט אין זיי געלעבט, און לגבי ביידע איז ער געווען צדיק און תמים. דאס איז נישט ממש נוגע אונזער ענין, אבער עס איז כדאי געווען צו דערמאנען דעם זיסן געדאנק.
אויף יעדן פאל האבן מיר געלערנט וואס מיינט א צדיק - דער וואס איז געהיטן פון עריות. און דער מלבי"ם זאגט אז א צדיק האט אן אינערליכע מלחמה, ווייל יעדער געזונטער מענטש אין זיין נפש האט א צי צו עריות: "גזל ועריות נפשו של אדם מחמדתן". א מענטש וואס געלט זאגט אים גארנישט דארף א באהאנדלונג, און פונקט אזוי אויך א מענטש וואס האט קיין שום צי צו עריות - האט ער א פראבלעם. דער הקדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם מענטש מיט דער דאזיגער תאוה כדי ער זאל אויפבויען די וועלט, און דער וואס איז מצליח זיך צו שטארקן איבער דעם טבע ווערט אנגערופן א צדיק, ווייל דאס איז א שטענדיגער קאמף טיף אינעווייניג אינעם מענטש.
אבער דער ישר איז א מענטש וואס איז פון פאראויס גראד. ער האט נישט קיין נייגונגען ארויסצו און ער האט נישט קיין יצרים וואס קומען זיך שטארקן איבער אים, נאר שוין פון פריער ציט אים נאר צו טון גוטע זאכן. קומט אויס אז דער ישר האט אן אויסגעטראטענעם וועג, ווי שלמה המלך זאגט "אֹרַח יְשָׁרִים סְלוּלָה", און מיט דעם אליין איז ער סר מרע. אויב איר ווילט א משל: יעדער איינער פון אונז איז א "ישר" בנוגע רויכערן סמים. מיר האבן קיין שום צי דערצו, און מיר האבן בכלל נישט קיין אינערליכן קאמף דערוועגן. אין דעם הינזיכט גייט מען אויף אן אויסגעטראטענעם וועג, און מען דארף דיר נישט ווארענען זיי פארזיכטיג אפשר איז דא דא א מינע - וואספארא מינע? אויב איך זע איינעם נעמען סמים, וועל איך דען פלוצלונג וועלן דאס טון? איך האב נישט קיין שום יצר הרע דערצו און נישט קיין שום שטרעבונג דערצו. דאס איז אן אויסגעפלאסטערטער וועג, און א מענטש גייט דערויף אן קיין שום פראבלעם.
אבער דער וואס האט נישט קיין אויסגעטראטענעם און גלייכן וועג, און ער מוז גיין אויף א שווערן וועג פול מיט שטערונגען - ער איז אין א פראבלעם. ווען מען פארט אויף אן אומאויסגעטראטענעם וועג קען געשען א פאנטשער, עס זענען דא שטיינער, עס זענען דא נעגל, עס זענען דא אלערליי מרעין בישין אויפן וועג. "רבים לוחמים לו להטותו מדרך ולהמיתו מיתת הנפש", לשון המלבי"ם. און אזא מענטש זאגט: הלוואי וואלט איך געווען א ישר, הלוואי וואלט איך נישט געהאט אזא אינערליכן קאמף די גאנצע צייט, אבער איך בין דאך נישט אין דער בחינה פון א ישר וואס זיין וועג איז אויסגעפלאסטערט. וואס איז די עצה וואס שלמה גיט אים? "שֹׁמֵר נַפְשׁוֹ נֹצֵר דַּרְכּוֹ" - דיין וועג פאדערט אן עקסטערע שמירה. ווען מען פארט אויף אן אוטאָסטראַדע גיט מען גאז, און וואס קען שוין פאסירן? אבער ווען מען פארט אויף א פעלדוועג אדער אויף דער בורמה-וועג, א וועג וואס איז נישט אויסגעפלאסטערט, לייגט מען אריין אין א נידעריגערן הילוך און מען פארט שטאטליך, כדי נישט צו געבן גאז און אנשטויסן אין א גרוב און עפעס זאל זיך צעברעכן אינעם קאר. פונקט אזוי, ווער עס האט נישט זוכה געווען אנצוקומען צו דער מסילת ישרים, און ער זאגט: איך בין נישט געבוירן געווארן א ישר, איך בין געבוירן געווארן מיט נייגונגען, מיט תאוות און מיט באגערן צו פארקריכן פונעם וועג - איז זיין עצה "נֹצֵר דַּרְכּוֹ". דו גייסט דאך אויף א שטיינערדיגן וועג, זיי פארזיכטיג, גיי טריט נאך טריט און היט דיין וועג, כדי דו זאלסט זיך נישט פארבלאנדזשען אויף קרומע וועגן און כדי די אלע פיתויים און אלע נסיונות זאלן דיר נישט קענען מכשיל זיין און שעדיגן.
האבן מיר געלערנט אז דער כעס פון זעף איז קלענער פון חמה: דער קעניג וואס איז זועף איז ווי דאס ברויזן פון א לייב - בעט נישט פון אים קיין טובות, אבער ער יאגט דיך נישט נאך; אבער די חמה פון א מלך שיקט מלאכי מות, און נאר א חכם קען דאס פארעכטן און מכפר זיין, און דעמאלט וועט זיין רצון צוריקקומען ווי א רעגן-וואלקן אין פרילינג. פון דעם האבן מיר געלערנט אז דעם רצון המלך - און בעיקר דעם רצון פון מלך מלכי המלכים - קויפט מען נישט מיט געלט און גאלד נאר מיט חכמה, וואס דאס איז די תורה. די חכמה ווערט פארגליכן צו חרוץ, צום גאלד וואס ליגט באהאלטן און איינגעקריצט אינעם הארץ, וואס זיין מעלה איז מצד זיך אליין; און די בינה ווערט פארגליכן צו זילבער, מיט וואס מען האנדלט - ווייל מיט איר כח נעמט מען ארויס איין זאך פון דער צווייטער און מען קויפט מיט איר די חכמה אליין. און צום סוף האבן מיר געלערנט דעם סדר העבודה: "מְסִלַּת יְשָׁרִים סוּר מֵרָע" - אויסצורוימען די שטיינער און זיך דערווייטערן פון דער עבירה; און "שֹׁמֵר נַפְשׁוֹ נֹצֵר דַּרְכּוֹ" - צו מאכן גדרים און סייגים, צו גיין שטאט און פארזיכטיג אויף א וועג וואס איז נישט אויסגעטראטן, און זיין באשיצט אפילו אין אן ארט וואו עס קען זיין א באהאלטענער מוקש וואס מען האט נישט באמערקט.