אינעם אפשניט פאר אונז גייט שלמה המלך ווייטער אן צו באשרייבן די גרויסקייט און מעלה פון חכמה: ווי אזוי די ווערטער פון חכמה ווערן ביים חכם פארוואנדלט אין א זיסקייט ווי צוף דבש, ווי אזוי עס איז אין זיין כח מוכיח צו זיין דעם אויל און אים צוריקברענגען צום גוטן וועג, און צום סוף - די פארקערטע שילדערונג, דער וועג פונעם איש בליעל. מיר וועלן קודם לערנען די ערשטע דריי פסוקים צוזאמען, ווייל דער מלבי"ם פארבינדט זיי אין איין מהלך, און דערנאך וועלן מיר צוריקקומען זיי צו זען אויך לויט די איבעריגע מפרשים.
צוּף דְּבַשׁ אִמְרֵי נֹעַם, מָתוֹק לַנֶּפֶשׁ וּמַרְפֵּא לָעָצֶם׃ - ווי דער צוף פון האניג זענען די אנגענעמע רייד, זיס פאר דער נפש און א רפואה פאר די ביינער.
רש"י טייטשט: "צוף דבש" - די זיסקייט פונעם האניג; "אמרי נועם" - די דברי תורה. די דברי תורה זענען זיס ווי האניג. רבינו יונה לייגט צו: אזוי ווי דער צוף פונעם האניג וואס איז זיס צום גומען פון מענטשן, אזוי זענען די אמרי נועם זיס פאר דער נפש פונעם חכם. און נישט נאר דאס, נאר זיי זענען אויך א מרפא לעצם, א היילונג פאר זיינע גלידער.
און דאס איז דער פשוט'ער אמת: א מענטש וואס לויפט נאך חכמה, ווען ער הערט א דבר חכמה - לייכט זיין פנים. מען זעט ווי ער שיינט, מען זעט דעם עונג און הנאה וואס ער האט. ווער עס האט אמאל געזען א מגיד שיעור וואס לערנט פאר א סוגיא מיט טיפקייט און ערקלערט א מהלך, זעט די התלהבות, די שמחה, די חכמה - דאס איז ממש ווי צוף דבש. און נישט נאר מתוק לנפש, נאר ממש א מרפא לעצם: א מענטש האט זיך נישט אזוי גוט געשפירט, און ווען ער קומט אריין אינעם ענין און הייבט אן צו פארטיפן - מאכן אים די שמחה און התלהבות געזונט.
דער גאון מווילנא ערקלערט אז יעדער זיסער זאך ווערט אנגערופן דבש, און "צוף" איז דאס וואס איז שטארק זיס, ווי דער לשון "נופת צופים". דער צוף איז בעסער פונעם האניג: דער האניג איז זיס אבער איז נישט גוט פארן גוף, בעת דער צוף איז נאך זיסער און אויך גוט פארן גוף. דער גאון איז נישט מפרש פונקטליך וואס יענער צוף איז, נאר בלויז אז ער איז בעסער פונעם געווענליכן האניג, ווי עס שטייט געשריבן "דבש מצאת אכול דייך", ווייל צופיל האניג עסן שאדט. מיר ווייסן דאס אפילו בפשטות: פאר קליינע עופל'עך גיט מען גארנישט קיין האניג ביז א יאר, עס זענען דערין דא זאכן וואס קענען שעדיגן. און אויף דעם זאגט דער פסוק: די אמרי נועם זענען ענליך צום צוף - זיס פאר דער נפש און אויך א היילונג פאר די ביינער, און דער עצם (די ביין) איז דער יסוד און עיקר פונעם גוף.
און דא פארטיפט דער גאון מווילנא: אויף וואס גייען די ווערטער ארויף? נאכדעם וואס א מענטש גייט אוועק פון דער וועלט גייען אויף אים אריבער צוויי דינים - גיהנם און חיבוט הקבר. גיהנם איז פאר דער נפש, אבער חיבוט הקבר ווערט געטאן דא אונטן, אינעם קבר, און משמע אז דאס איז פארן גוף. ווייל אויב נישט, נאכדעם וואס דער משפט איז שוין געענדיגט אויבן, פארוואס שיקט מען מלאכים אהער אים צו שלאגן?
מיר האבן שוין פריער ערקלערט אז חיבוט הקבר איז באשטימט אפצוזונדערן די נשמה פונעם גוף. פאר דער נשמה איז זייער שווער זיך אפצוטיילן פונעם גוף, וויבאלד זי איז נאך צוגעבונדן צו די תאוות פון עולם הזה און זיינע הנאות, און דעמאלט קומען די מלאכים, מאכן טיפער דעם קבר און מאכן דארט אן ארט צו שטיין, כאפן אים אן פון ביידע זייטן און שאקלען אים אויס ווי מען שאקלט אויס א טלית. און ווער גייט נישט אריבער קיין חיבוט הקבר? א מענטש וואס האט נישט געהאט קיין שום תאוה אויף דער וועלט - וואס מען האט אים פון גארנישט אפצוטיילן; אדער ווער עס איז נפטר געווארן און באגראבן געווארן נאך חצות ערב שבת (טייל זאגן נפטר, און טייל זאגן אז דער עיקר איז די קבורה נאך חצות) - בתנאי אז מען שטעלט נישט אפ און מען שלעפט נישט אפ די קבורה צוליב דעם.
אויב אזוי, איז גיהנם פאר דער נפש און חיבוט הקבר פארן גוף. און וואס ראטעוועט דעם מענטש דערפון? אמרי נועם. און דאס איז פונקט דאס פארקערטע פון וואס מיר האבן פריער געזען: "כי נֹפת תטֹפנה שפתי זרה וחלק משמן חִכּה, ואחריתה מרה כלענה חדה כחרב פיות" - "מרה כלענה" איז דער גיהנם פון דער נפש, "חדה כחרב פיות" איז דער ענין פון חיבוט הקבר פונעם גוף. ווידער אבער ווער עס האט אמרי נועם, ווער עס האט עוסק געווען בתורה - האט גארנישט וואס צו זארגן: "מתוק לנפש" - ער וועט נישט זען דעם פנים פון גיהנם, "ומרפא לעצם" - דער גוף וועט בלייבן ביי זיין שטארקייט און וועט נישט ליידן דעם חיבוט הקבר.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז דער פּסוק איז אַ המשך צו דעם וואָס מיר האָבן פֿריִער געלערנט: "לֵב חָכָם יַשְׂכִּיל פִּיהוּ וְעַל שְׂפָתָיו יֹסִיף לֶקַח". און וואָס פֿיר אַ צוגאָב גיט ער צו? "צוּף דְּבַשׁ" - ווען די דעת וועט זײַן אויף זײַנע ליפּן. דאָס הייסט: די זעלבע זאַכן וואָס זענען צו אים געקומען בלויז בדרך קבלה, אַזוי ווי מיר האָבן מקבל געווען פֿון די נביאים, זענען בײַ אים פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין זאַכן וואָס זענען פֿאַרשטענדלעך ביז צו אַ גאַנצער ידיעה, און ער האָט נאָך צוגעלייגט צו זיי "לקח" - נײַע לימודים און נײַע הַשָׂגוֹת. ווען ער קומט אָן צו דעם, פֿאַרזיסט ער די זאַכן און פֿאַרשטייט זיי אַזוי ווײַט אַז זיי ווערן בבחינת צוף דבש.
און וואָס באַטײַט דאָס? מען קען עמעצן לערנען אַ זאַך, און יענער וועט פֿרעגן וואָס איז דער שׂכל דערפֿון, און דער ענטפֿער וועט זײַן: איך ווייס נישט, אַזוי איז עס. די זאַכן קריצן זיך אפֿשר אײַן אינעם שׂכל, אָבער זיי זענען נישט זיס, נישט באַטעמט פֿאַרן גומען, ווײַל מען האָט דאָס אים נישט געמאַכט באַטעמט און נישט געגעבן קיין הסבר. אָבער אויב מען זאָגט אים נישט בלויז "כזה ראה וקדש", נאָר מען איז מצליח צו לאָזן שפּירן דעם טעם פֿון די זאַכן און צו געבן דעם הסבר און דעם שׂכל וואָס ליגט הינטער דעם, ביז מען זעט ממש כפתור ופרח ווי די זאַכן שטעלן זיך צוזאַמען און ווערן קלאָר אינעם שׂכל - דעמאָלט ווערט דאָס זיס, בבחינת צוף דבש. נאָכדעם ווי ער לייגט צו לקח אויף זײַנע ליפּן און דערגרייכט די בחינה פֿון דעת, פֿאַרזיסט ער די חוקי החכמה ביז ער געפֿינט אין זיי אַ זיסקייט, ער געפֿינט אין זיי דעם גוטן טעם, דעם האָניק־זאַפֿט וואָס ליגט אין זיי.
און וואָס איז דאָס "נֹעַם"? זאָגט דער מלבי"ם: די רוחניות'דיקע געשמאַקייט. מען האָט אַ רוחניות'דיקע הנאה פֿון די זאַכן וואָס קומען פֿון די מושׂכלות הרוחניות. אַ מענטש לערנט אַ זאַך פֿון וואָס ער האָט הנאה, ער זעט אַ נפֿלא'דיקן חידוש - און פֿילט אַ רוחניות'דיקע הנאה פֿונעם פֿאַרשטיין די זאַך. און מען זאָל וויסן, אַז דער צוף דבש איז נישט קיין גשמיות'דיקע זיסקייט פֿאַרן גומען, נאָר "מָתוֹק לַנָּפֶשׁ" - אַ זיסקייט וואָס די נפֿש האָט דערפֿון אַ רוחניות'דיקע הנאה פֿונעם עצם לימוד.
גיט אַכטונג אויפֿן דיוק: צוף איז בדרך כּלל אַ טעם פֿאַרן גוף, און "אִמְרֵי נֹעַם" זענען אַן ענין פֿאַר דער נפֿש - מען האָט געהערט אַ שיין וואָרט און הנאה געהאַט, און ווער האָט הנאה געהאַט? די נשמה. אָבער דער פּאַסוק לערנט אונדז אַז אין דער תּורה זענען די רוחניות'דיקע חלקים אויך אַ הנאה פֿאַרן גוף, און די כּבֿיכול גשמיות'דיקע חלקים זענען אויך אַ הנאה פֿאַר דער נפֿש. דעריבער שטייט: "אִמְרֵי נֹעַם - מָתוֹק לַנָּפֶשׁ", און נישט בלויז פֿאַר דער נפֿש, נאָר אויך "וּמַרְפֵּא לָעָצֶם": אויך דאָס ביין, וואָס איז אַ גשמיות'דיקער און מאַטעריעלער טייל, האָט דערפֿון אַ הנאה, אַ דערהויבונג און אַ שׂמחה.
און אַזוי זעען מיר בײַ אַ מענטש וואָס האָט געהערט אַ גוטע בשׂורה - "תְּדַשֶּׁן עָצֶם". לכאורה, וואָס פֿיר אַ שײַכות האָט דאָס? מען וואָלט דאָך געדאַרפֿט זאָגן "תּדשן נפֿש". נאָר עס איז פֿאַראַן אַ רוחניות'דיקער פֿאַרבינדונג צו דער גשמיות'דיקער ווירקלעכקייט, וואָס מען רופֿט בײַ די פֿאָרשער "די פּסיכאָפֿיזישע פֿראַגע": עס איז פֿאַראַן אַ פֿאַרבינדונג פֿון השפּעה הין און צוריק צווישן דער נשמה און דעם גוף. אַ מענטש אין אַ מרה־שחורה פֿאַרלירט דעם אַפּעטיט - צי מאָנט דען דער גוף נישט זײַנס? נאָר די השפּעה פֿון דער נפֿש ווירקט אויך אויפֿן גוף. און פֿאַרקערט, אַ מענטש וואָס זײַן גוף איז צובראָכן - פֿיל מאָל ווערט אויך זײַן נפֿש צובראָכן. מענטשן וואָס זענען באַגרענעצט אָדער בעלי מומים ווערן נישט זעלטן פֿון קערפּערלעך געשעדיגט אויך געשעדיגט אין דער נפֿש: אויב מען בויט זיי נישט און מען ריכט זיי נישט אָן, ווערט מען פֿון דער קערפּערלעכער שוואַכקייט אויך געפֿילסמעסיק צעבראָכן, ער רחמנות'ט אויף זיך, פֿאַלט אַרײַן אין אַ מרה־שחורה, באַטראַכט זיך ווי אַ נעבעכדיקער וואָס האָט קיין טעם אינעם לעבן - און ער ווערט טאַקע אַ נעבעך. עס איז פֿאַראַן אַ וואָגשול און אַ קעגנזײַטיקע השפּעה צווישן ביידע זײַטן.
אַזוי איז אויך דאָ: די אִמְרֵי נֹעַם זענען נישט באַשטימט בלויז פֿאַר דער נפֿש נאָר זיי זענען אויך אַ רפֿואה פֿאַרן ביין, און דער צוּף דְּבַשׁ איז נישט בלויז אַ רפֿואה פֿאַרן ביין נאָר אויך זיס פֿאַר דער נפֿש. זעט מען פֿון דעם, אַז בכּוח פֿון דער תּורה און בכּוח פֿון פֿאַרשטיין די חכמה איז פֿאַראַן סײַ אַ רפֿואה פֿאַר דער נפֿש און סײַ אַ רפֿואה פֿאַר די ביינער. און אַז אַ מענטש פֿאַרמאָגט דעם דאָזיקן כּוח, קען ער ממילא מתקן זײַן אויך אַנדערע: אַז ער דערגרייכט אַזאַ מדרגה וואָס ער פֿאַרשטייט די חוקי החכמה און לעבט זיך פֿאָלקאָם אײַן מיט זיי, קען ער אויך אומקערן די כּסילים און אַוילים דורך דעם מוסר וואָס ער וועט זיי געבן.
יֵשׁ דֶּרֶךְ יָשָׁר לִפְנֵי אִישׁ, וְאַחֲרִיתָהּ דַּרְכֵי מָוֶת׃ - עס איז פֿאַראַן אַ וועג וואָס זעט אויס גלײַך פֿאַרן מענטש, אָבער איר סוף פֿירט צו די וועגן פֿון טויט.
נֶפֶשׁ עָמֵל עָמְלָה לּוֹ, כִּי אָכַף עָלָיו פִּיהוּ׃ - די זעל פֿונעם מידריקן אַרבעטער האָרעוועט פֿאַר זיך, ווײַל זײַן מויל צווינגט אים דערצו.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז די צוויי פּסוקים זענען אַ דירעקטער המשך: ווי אַזוי טרעט דער אויל אויף די וועגן פֿון נאַרישקייט? ווײַל דער וועג דאַכט זיך אים גלײַך: "יֵשׁ דֶּרֶךְ יָשָׁר לִפְנֵי אִישׁ". און ווי קען מען אים איבערצײַגן אַז ער מאַכט אַ טעות, בשעת ער ווײַזט מיט דער האַנט און זאָגט: אָט, דאָס איז דער ריכטיקער וועג! הער אויס, האָב הנאה, עס וואָס ס'גלוסט זיך דיר, לעב אָן קיין גרענעצן - דאָס איז דער גלײַכער וועג. און דאָס וואָס דו פֿאָדערסט פֿון מיר, איך זאָל זיך באַגרענעצן, איך זאָל זיך נישט לאָזן הנאה האָבן פֿון יעדער זאַך - דאָס איז אַ שטעכיקער וועג, אַ וועג פֿון לײַדן.
און ווי אזוי וועט דער בעל הצוף דבש אים אויפווייזן זיין טעות? ער וועט אים זאגן: "יש דרך ישר לפני איש" - עס דאכט זיך דיר אז עס איז גלייך און ריכטיג נאכצוגיין די תאוות פונעם גוף, צו גיין נאך די אויגן און נאכן הארץ, צו שפאצירן אויפן אויסגעטראטענעם וועג אן קיין גדרים און טון וואס עס גלוסט זיך - "ואחריתה דרכי מוות". דער סוף פונעם גוף איז דאך צו שטארבן און פארפוילט ווערן, און דעמאלט וועט אויך די רוחניות'דיגע נפש שטארבן. קען דען דאס זיין אז דו זאגסט "האב הנאה, ס'איז גוט און גלייך, גיב פארן גוף אלעס וואס ער וויל", אן קוקן אפילו איין טריט פאראויס? וואס פאר א טענה איז דאס אז דאס איז א דרך הישר, ווען איר סוף איז דאך אזוי?
און ער גייט ווייטער: "נפש עמל עמלה לו, כי אכף עליו פיהו". קען דען דאס זיין אז די נפש פונעם מענטש זאל הארעווען - און אלעס נאר צוליב דעם וואס "אכף עליו פיהו", ווייל דאס מויל וויל עסן און צווינגט און מוזט די רוחניות'דיגע נפש צו הארעווען שטענדיג אן קיין אויפהער, כדי ער זאל קענען עסן? דאס הייסט, קען דאס זיין אז דו זאלסט נעמען די געהויבענע און דערהויבענע רוחניות'דיגע נפש און איר משעבד זיין צו פארזארגן מיט עסן דאס מויל? דער מענטש נעמט אלע זיינע רוחניות'דיגע חלקים און פארקנעכטעט זיי צו תאוות, צו גשמיות און צו די ענינים פון עולם הזה. און מיט וואס באשעפטיגט ער זיין מחשבה א גאנצן טאג? מיט געלט און מיט עסן און מיט אזעלכע מיני זאכן. ווי קען דאס זיין אז די נפש, וואס זי איז דאך דער עיקר פון חיי נצח, זאל זיין אן עבד נרצע צום גוף און זיינע תאוות, וואס זיי זענען צייטווייליג און בלייבן פארפוילט אין קבר?
דאס זענען די לשונות פונעם מלבי"ם: "והיש סכלות גדולה מזה, שהנפש היקרה הזאת תעזוב רוחניותה ותעמול" אין די גשמיות'דיגע ענינים, צוליב דעם הכרח פונעם מויל וואס וויל עסן און טרינקען - "אכול ושתו כי מחר נמות" - "ולא יישאר אל הנפש כלום מכל עמלה". לאמיר דאס פארגלייכן צו צוויי מענטשן און צוויי באזונדערע מציאות'ער: איינער איז די נפש, דער אייביגער רוחניות'דיגער חלק, און דער צווייטער איז דער גוף, דער גשמיות'דיגער חלק, און ביידע - וואס זיי וועלן אנזאמלען פאר זיך, דאס וועט בלייבן זייערס. און עס גייט דער גוף, וואס ער איז דער גשמיות'דיגער מענטש, און צווינגט אונטער זיך די רוחניות'דיגע נפש. און דאך, וואס די נפש הארעוועט וועט בלייבן פאר איר אויף אייביג, און וואס דער גוף הארעוועט און וואס אנדערע הארעווען פאר אים וועט אוועקגיין ביים סוף פון די זיבעציג יאר. קען דען זיין אז דאס צייטווייליגע זאל צווינגען דאס אייביגע, אז אנשטאט די נפש זאל אויסנוצן די זיבעציג יאר צו קריגן נצחיות, זאל דער גוף איר צווינגען אים צו דינען - און אלעס וואס זי וועט ארבעטן פאר אים אין די זיבעציג יאר וועט פארמעקט ווערן? דאס איז א סכלות וואס ס'איז נישטא איר גלייכן.
און דאס איז וואס ער וועט אים טענה'ן: קוק נישט אויף דעם וואס "יש דרך ישר לפני איש", וואס עס דאכט זיך דיר יעצט אז ס'איז געשמאק צו גיין און טון וואס דו ווילסט. וויסן זאלסטו אז "ואחריתה דרכי מוות". און כאטש דער וועג פון חכמה זעט אויס פול מיט דערנער - דו פארלאנגסט דאך פון מיר סיגופים, צוריקהאלטן תאוות, איבערקומען די יצרים, דאס איז אסור און דאס איז אסור - דאך איז איר סוף גלייך, איר סוף איז לעבן. "זאת ידבר השכל המשכיל בחיי הנפש וענייני רוחניותה והישארותה אחרי המוות".
דער מלבי"ם באמערקט אז ער האט שוין דערמאנט דעם ענין אויבן אין קאפיטל י"ד: "אווילים יליץ אשם... לב יודע מרת נפשו", און דארט האבן מיר מבאר געווען אז אויך די אווילים ווייסן אז וואס זיי טוען וועט זיך אומקערן צו זיי ווי א בומעראנג; זיי ווייסן אז זיי וועלן ליידן פון אלע תאוות וואס זיי טוען אויף דער וועלט. און פון וואו ווייסן זיי דאס? ווייל ס'איז זיי קלאר אז "יש דרך ישר לפני איש" - יעצט זעט עס טאקע אויס גלייך, אבער צום סוף וועלן זיי באקומען דעם חשבון, "ואחריתה דרכי מוות". דאס הארץ טיף אינעווייניג ווייסט אז פאר דעם וואס איך טו וועל איך נאך ליידן.
און דערפאר איז דאס דער וועג ווי אזוי דער חכם זאל מוכיח זיין דעם אויל, ווייל דאס איז ווי רעגן וואס פאלט אויף א פרוכטבארן באדן. דאס איז א רעגן וואס וועט איבערלאזן א ווירקונג, ווייל אויך דער אויל ווייסט טיף אינעווייניג אז דו ביסט גערעכט, און ממילא וועט זיין גרינגער צו באקומען פון אים אן הסכמה, און ער וועט ענדערש זיין גרייט צו טוישן זיינע וועגן.
און פארוואס אין די לעצטע צענדליגער יארן האט זיך די תשובה באוועגונג אזוי פארשטארקט? צוליב דער זעלבער סיבה ממש. אמאל, ווען מען האט געוואלט מסביר זיין פאר א מענטש אז ס'איז פאראן א דרך החיים, פלעגט ער זאגן: ניין, וואו איך בין לעבט מען א גוט לעבן, אלעס איז אין בעסטן ארדענונג. אבער נאכדעם וואס אלע אידעאלאגיעס זענען צעפלאצט געווארן, נאכדעם וואס ער זעט אז ביי די קינדער וואס ער שטעלט אויף איז נישטא קיין חינוך, עס איז נישטא קיין שלום בית, און די הנאות און תאוות האט ער שוין אויסגעשעפט ביזן סוף - פארשטייט ער אז ער איז אנגעקומען צו א צובראכענער קריג. און ווען דו קלאפסט אויף זיין טיר און זאגסט אים אז דו האסט עפעס צו רעדן מיט אים, איז ער שוין גרייט צו הערן. אמאל, ווען ער האט נאך געמיינט אז ער האט עפעס וואס צו פארקויפן, ווען עס זענען נאך געווען אידעאלאגיעס און ס'איז נאך געווען א געוויסער ניווא פון חינוך און דרך ארץ, און ער האט געשפירט אז ער האט אויך עפעס - איז נישט געווען מיט וועמען צו רעדן. דאס איז וואס דער פסוק לערנט אונז: דער אויל ווייסט שוין טיף אינעווייניג אז ביי אים איז די גאנצע זאך פויל און פארדארבן און אז ער גייט צאלן א פרייז, און ממילא קען מען זיך אזוי ווענדן צו אים און אים מוכיח זיין.
ביז אהער האבן מיר מבאר געווען די דריי פסוקים צוזאמען לויטן מלבי"ם, אבער די איבעריגע מפרשים פארבינדן זיי נישט צוזאמען, דעריבער וועלן מיר צוריקגיין צו פסוק כ"ה. רבנו יונה ערקלערט אז די זאך איז געזאגט געווארן אויך אויבן לגבי שחוק און שמחה: שחוק און שמחה זעען אויס ווי א כשר'ער און ערלויבטער וועג, אבער אחריתה דרכי מוות. און די כוונה איז נישט אויף א מענטש וואס איז שטענדיג בשמחה - נישט אויף דעם רעדט מען, נאר אויף א מענטש וואס נעמט דאס גאנצע לעבן מיט א לייכטזיניגקייט, וואס זיין גאנץ לעבן איז פארברענגענישן און לצנות און "לשמחה מה זו עושה". אויף אזא סארט שחוק ווערט געזאגט: דא פייערסטו נאך, אבער וויסן זאלסטו אז "גם בשחוק יכאב לב", און שפעטער קומט דער הארצווייטאג און די ליידן. דעריבער זאלסטו נישט פארמערן קיין שחוק. און ביי אונז זאגט רבנו יונה אז דער פסוק איז געשריבן געווארן אין באצוג צום פסוק וואס קומט נאכדעם - "נפש עמל עמלה לו".
רבנו יונה טייטשט: אמאל הארעוועט די נפש פונעם מענטש פאר די געברויכן פונעם גוף - די נפש ארבעט פארן גוף און נישט פאר זיך אליין, דער זעלבער מהלך ווי דער מלבי"ם איז געגאנגען. און דאס איז פארקערט פון די מעשים פונעם חכם, וואס ביי אים הארעוועט די נפש פאר זיך, זי זארגט פאר דעם וואס וועט בלייבן פאר איר נאך די הונדערט און צוואנציג יאר און נישט פאר דעם וואס וועט ארויסקומען פון דעם גוף. אבער עס איז דא צווישן זיי א חילוק אינעם פירוש המילות: לויטן מלבי"ם איז "אכף" א לשון פון כפיה - דאס מויל און די תאוות צווינגען די נפש צו זיין פארקנעכטעט צו זיי. און לויט רבנו יונה איז "אכף" א לשון פון שווערקייט און א משא, "כי הכביד עליו צורכי פיהו", אזוי ווי "ואכפי עליך לא יכבד". די הנאות פון די תאוות און מעדנים פאלן שווער אויף דער נפש און פאדערן שטארק פון איר אז זי זאל זארגן צופרידנצושטעלן די באדערפענישן און הנאות פונעם גוף, בשעת צום סוף זענען אירע וועגן וועגן פון טויט: דו פארלענדסט דיינע טעג אויף הבל און אויף דינען דעם גוף, און דו פארנעמסט זיך נישט מיט תיקון הנפש.
דער הגאון מווילנא ערקלערט אז "יש דרך ישר לפני איש" - אז אויך די סטרא אחרא זעט אמאל אויס פאר א מענטש ווי א גלייכער וועג, און אזוי ווי מיר האבן געזען "נֹפת תטֹפנה שפתי זרה". עס איז פאראן א מצב אין וועלכן די סטרא אחרא ווייזט זיך ארויס ווי א גלייכער וועג: קום, דאס איז דער ריכטיגער וועג, אזוי דארף מען זיך פירן, אזוי דארף מען לעבן. און מען האט שוין אמאל ערקלערט אז דער כח פונעם יצר הרע קען זיך אמאל פארשטעלן אפילו אין א רבנישן לבוש, און ער האט דעם כח דיר צו ווייזן אן עבירה ווי א מצוה. עס דאכט זיך אים אז דאס איז דער גלייכער וועג און אזוי פאסט זיך צו פירן.
"ואחריתה דרכי מוות" - און מען איז מדייק: עס שטייט נישט "דרך" בלשון יחיד, נאר "דרכי" בלשון רבים. ווען דו ביסט אין די הענט פון דער סטרא אחרא, מאכט נישט קיין חילוק פון וואנעט ער האט דיך גענומען - אלע וועגן פירן צום טויט. ער פרובירט מיט א וועג וואס זעט דיר אויס ווי א מצוה, עס דאכט זיך דיר ווי א צדיק, ער רעדט דיך איין מיט טויזנט און איין שיטות - טויזנט און איין וועגן, און אלע פירן צום סוף צום גיהנום. דעריבער זאלסטו זיך נישט לאזן פארפירן פון דעם וואס דער וועג זעט דיר אין אנהויב אויס ווי א גלייכער.
אויף "נפש עמל עמלה לו" ערקלערט דער הגאון מווילנא לויט דעם וואס עס שטייט: "אם למדת תורה הרבה, אל תחזיק טובה לעצמך, כי לכך נוצרת". און פאר א מענטש ווערט געבוירן, ווען ער איז נאך אין מעי אמו, לערנט מען אים אויס די גאנצע תורה כולה - אלץ וואס ער קען משיג זיין אויף דער וועלט לערנט מען אים דארט אויס. און דאס איז "אם למדת תורה הרבה" - און פארוואס האסטו געלערנט אסאך תורה? "כי לכך נוצרת", פאר דעם צוועק ביסטו באשאפן געווארן. די זעלבע תורה וואס דו האסט געלערנט אין מעי אמך האסטו געלערנט ווייל דו דארפסט זי לערנען אין דיין לעבן. דעריבער זאלסטו זיך נישט באגענוגענען דערמיט און נישט זאגן "גענוג איז מיר דאס" - נאר וואס דו האסט דעמאלט געלערנט, איז כדי דו זאלסט דאס משיג זיין יעצט.
און מיט דעם ווערט פארטייטשט "יגעת ומצאת - תאמין", וואס דאס איז א וואונדערבארע זאך. אויב איך האב זיך געמוטשעט, איז דאס דאך נישט קיין מציאה! א זאך וואס א מענטש קויפט זיך איין מיט הארעוואניע איז דאך דער פארקערטער פון א מציאה, ווארום א מציאה קומט דאך בהיסח הדעת. איך האב געהארעוועט דריי טעג און געבויט א טיש - צי האב איך דען געפונען דעם טיש? "יגעת ועשית", אדער "הלכת ומצאת", אבער "יגעת ומצאת"? נאר ערקלערט דער הגאון מווילנא: אויב האסטו זיך געמוטשעט אין א זאך אין תורה און ביסט אנגעקומען צום תירוץ, זאלסטו וויסן אז גארנישט האט זיך דיר יעצט באנייט, נאר די זאך איז שוין געווען ביי דיר נאך פון מעי אמך, נאר זי איז פארלוירן געגאנגען, און יעצט ווען דו האסט זיך געמוטשעט און ביסט אנגעקומען דערצו - האסטו פשוט געפונען דאס וואס דו האסט פארלוירן. דאס איז נישט "איך האב זיך פארטיפט און מחדש געווען א תירוץ", נאר זיכער איז דאס א מציאה, ווייל די זאך איז שוין געווען ביי דיר און נאר פארלוירן געגאנגען.
און דאס איז וואס שטייט אין אונדזער פסוק: "נפש עמל עמלה לו כי אכף עליו פיהו" - דער זעלבער מויל וואס האט געלערנט די גאנצע תורה כולה איידער ער איז געקומען אויף דער וועלט, ער איז דער וואס צווינגט און מוזט אים צו זיין א נפש עמל. פון וואספארא כח הארעוועט ער? מכח פיהו וואס האט שוין געהארעוועט אין דעם נאך איידער ער איז ארויס אויף דער לופט פון דער וועלט. און אזוי אויך אין מעשים: דער כלל איז אז אויב מעשיו מרובים מחכמתו בלייבט זיין חכמה מתקיים, און אויב חכמתו מרובה ממעשיו בלייבט זיין חכמה נישט מתקיים, און ווער עס לערנט תורה און פירט זי נישט אויס - איז בעסער פאר אים אז זיין שליא וואלט זיך איבערגעדרייט אויף זיין פנים; "יותר מלימודך עשה". אויב אזוי, ווען דו זעסט אז דו טוסט מעשים טובים - זאלסטו וויסן פון וואספארא כח דאס קומט: מכח דעם וואס אכף עליו פיהו. און אזוי אויך דאס לערנען אליין - דאס מויל וואס האט געלערנט די תורה אין מעי אמו צווינגט און מוזט אים צו עוסק זיין און טון די דאזיקע זאכן.
אין דער גמרא אין מסכת סנהדרין דף צ"ט עמוד ב': אמר רבי עקיבא, זמר בכל יום, זמר בכל יום. אמר רב יצחק בר אבודימי: מאי קרא? שנאמר "נפש עמל עמלה לו כי אכף עליו פיהו" - ער הארעוועט אין דעם פלאץ, און זיין תורה הארעוועט פאר אים אין א צווייטן פלאץ. און רש"י טייטשט: "זמר בכל יום" - זאלסט שטענדיג אויססדרן דיין לערנען, הגם עס איז שוין געריכט אין דיין מויל ווי א געזאנג, און דאס וועט גורם זיין אז אויף יענער וועלט זאלסטו זיין מיט שמחה און מיט געזאנג.
דער געדאנק איז באקאנט: ווען מען וויל געדענקען א זאך, איז פאראן א מהלך צו מאכן א ניגון דערויף. מען פארפאסט א ניגון אויפן לוח הכפל פאר די קינדער כדי זיי זאלן געדענקען, און כדי מען זאל נישט פארגעסן דעם ענגלישן אלף-בית האט מען דערפון געמאכט א געזאנג. ווען מען מאכט א ניגון איז גרינגער צו געדענקען, און חז"ל האבן שוין אנגעוויזן אויף דעם מעלה, און דערפאר האט רבי עקיבא געזאגט "זמר בכל יום" - אז דאס לערנען זאל זיין מסודר ווי א געזאנג, און דעמאלט וועסטו זוכה זיין לעולם הבא מיט שמחה און מיט לידער. "נפש עמל עמלה לו" - ווייל ער הארעוועט אין דער תורה, הארעוועט די תורה פאר אים. "כי אכף עליו פיהו" - זאגט רש"י: ער לייגט תמיד אריין ווערטער אין זיין מויל, ווי אן אוכף (זאטל) אויפן אייזל.
און מען קען צולייגן נאך א ביאור אין וואס זיי האבן געזאגט "הוא עמל במקום זה ותורתו עומלת לו במקום אחר": פילע מאל לערנט א מענטש א געוויסע זאך, און פלוצלונג ווערט אים קלאר אן אנדערע סוגיא, עס פארענטפערט זיך אים א קושיא אין א צווייטן פלאץ. ווי אזוי? נפש עמל עמלה לו - דו הארעוועסט אין איין זאך און זי הארעוועט פאר דיר אין אן אנדער פלאץ, כביכול די נשמה באקומט דורך דעם השגות אין אנדערע חלקים פון דער תורה. און דעריבער דארף א מענטש תמיד מערן תורה און נישט בלייבן שטעקן אויפן זעלבן פלאץ און זאגן "די זאך איז מיר נאך נישט קלאר" - לערן ווייטער נאך און נאך, און די אנדערע פלעצער וועלן דיר העלפן משיג צו זיין אויך אין דעם פלאץ וואו דו ביסט געבליבן שטעקן.
און רש"י ברענגט נאך: "זמר בכל יום" - ווער עס באשעפטיגט זיך תמיד מיט לידער און געזאנג ווערט א זענגער, און אזוי אויך דער וואס חזר'ט איבער די תורה, ווערט זי אים מסודר אין זיין מויל. פונקט ווי ביי שירה וזמרה, ווען א מענטש זינגט כסדר ווערט ער א זינגער, אזוי אויך ווער עס זינגט און לערנט מיט א געזאנג די תורה, ווערט די תורה א חלק פון אים און ווערט מסודר אין זיין מויל. און אויף וואס זיי האבן געזאגט "ותורתו עומלת לו במקום אחר" ערקלערט רש"י: זי גייט ארום און בעט פון איר באשעפער אים איבערצוגעבן טעמי תורה וסדריה, און פארוואס? ווייל ער האט געבויגן (אכף - כפף) זיין מויל אויף דברי תורה. דאס איז דאך פאר אונדז א נייער ביאור אינעם פסוק: א מענטש הארעוועט אין דער תורה, אבער ער הארעוועט לויט זיין כח, און דער שכל וואס ער האט באקומען קען מער נישט משיג זיין. זאגט מען אים: דו האסט גארנישט וואס צו זארגן. וויסן זאלסטו אז בשעת דו הארעוועסט דא אונטן, גייט די תורה וואס דו האסט געלערנט ארויף אויבן און בעט פונעם רבונו של עולם צו משפיע זיין אויף דיר תורה - אפילו זאכן וואס דו וואלסט אליין נישט געקענט משיג זיין, אפילו זאכן וואס זענען רוחניות'דיג פילע מדרגות העכער פון דיר. און פארוואס? ווייל ער האט געבויגן זיין מויל אויף דברי תורה, ער האט געצוואונגען און מחייב געווען זיין מויל צו עוסק זיין נאר אין תורה.
אִישׁ בְּלִיַּעַל כֹּרֶה רָעָה, וְעַל שְׂפָתוֹ כְּאֵשׁ צָרָבֶת׃ - א בליעל מענטש גראבט שלעכטס, און אויף זיינע ליפן איז ווי א ברענענדיג פייער.
רבנו יונה פארבינדט דאס מיטן פריערדיגן פסוק: היות מיר האבן דערמאנט אז דער חכם טראכט פאר ער רעדט וואס ער וויל זאגן, און נישט בלויז דאס, נאר אז אינמיטן רעדן "יוסיף לקח", עס באנייען זיך ביי אים נאך דברי חכמה און הבנות בשעת מעשה - קום און זע אז עס איז פאראן דאס פארקערטע פון דעם. אויך דער רשע, איידער ער טוט א מעשה רשע, פארטיפט ער זיך קודם אין דער מחשבה פון רשעות: איך וועל אים כאפן, איך וועל רעדן מיט אים, איך וועל אים שוין ווייזן! און ווען ער כאפט אים, פירט ער אויס למעשה דאס וואס ער האט פלאנירט. און פונקט ווי ביים חכם באנייען זיך זאכן אינמיטן רעדן און ער לייגט צו, אזוי אויך דער רשע, אינמיטן דעם כעס און די רייד, ווערט ער נאך מער אויפגעקאכט און לייגט צו זאכן וואס זענען נישט געווען אין זיין פלאן, זאכן וואס קומען ארויס פונעם מאמענטאלן קאכעניש - נאר ביי אים איז דאס אלעס צום שלעכטן.
און וואס מיינט "כורה"? ערקלערט רבנו יונה: כורה איז גראבן און פארטיפן. דאס הייסט, ער טוט נישט סתם אזוי א שלעכטס, נאר ער פארטיפט זיך און חשבונ'ט וויאזוי וועל איך רעדן מיט אים, וויאזוי וועל איך אים אפטון, וויאזוי וועל איך אים שאדן. און דערנאך, בשעת'ן מזיק זיין, פון זיין גרויס כעס און קאכעניש לייגט ער צו נאך און מער - און דאס איז "ועל שפתו כאש צרבת", ווי א ברענענדיג פייער וואס ער לייגט צו דערצו נאך אלץ מער פון דער היץ און דעם קאכעניש פון ארויסרעדן די ווערטער.
וואס מיינט "בליעל"? זאגט הגאון מווילנה: דער מענטש וואס פעלט אים יראת השם ווערט אנגערופן בליעל, מלשון "בלי עול" - עס איז נישטא אויף אים קיין עול מלכות שמיים. און דער מענטש "כורה רעה" - ער גראבט כסדר און טראכט מחשבות וויאזוי צו טון שלעכטס פאר א צווייטן. "ועל שפתו", דאס הייסט זיין רעדן, "כאש צרבת" - אזוי ווי די גמרא ברענגט אז מען פלעגט שטעכן איינער דעם צווייטן מיט די שווערדן פון זייער לשון. עס זענען דא מענטשן וואס עס לוינט זיך נישט צוצוטרעטן צו זייער מויל: זיין לשון איז שארף, און אויב דו וועסט נאר עפעס זאגן וועט ער דיך שטעכן מיט זיין צונג. דאס איז דער רשע: סיי ער גראבט שלעכטס און טראכט מחשבות וויאזוי צו שאדן זיין חבר, און סיי זיין לשון שניידט, שרעקליך און שוידערליך, פארשעמט, דערנידערט, טשעפעט און באליידיגט - און דאס אלעס מיט די שווערדן פון זיין לשון, אן אויפהייבן א האנט.
און וויסט אייך אז אמאל איז ריידערישע געוואלד פיל שווערער ווי פיזישע געוואלד. א פליק אין באק - דער קינד וועט דאס פארגעסן אויף מארגן. אבער ווען מען זאגט פאר א קינד ווערטער פון ביזיון, מען זאגט אים אז ער איז א נול, ער איז גארנישט ווערט, פון אים וועט גארנישט אויסוואקסן, אז דו שעמסט זיך מיט אים - וועט די דאזיגע פגיעה בלייבן ווי א בראנד, ווי א פייער-וואונד אין זיין נפש פאר לאנגע יארן. און די קינדער וואס וואקסן אויס צו זיין מענטשן וואס זענען געשעדיגט אין נפש פון זייערע עלטערן - איז דאס מערסטנס צוליב חרפות, בזיונות און א מאנגל אין כבוד צום קינד. אוודאי איז שלאגן אויך א שלעכטע זאך אן קיין שום ספק, ווען א מענטש געוואוינט זיך חס ושלום צו שלאגן זיינע קינדער, אבער דאס שארפע ווארט איז אסאך ערגער פון א קלאפ.
עס איז דא א משל, און עס זעט אויס אז דער מקור דערפון איז פון די גוים: מען דערציילט אז עס איז געווען א מענטש וואס האט געהאט א חבר א בער. און זיי האבן געלעבט צוזאמען און געזארגט איינער פאר'ן צווייטן. איין טאג האט דער בער עפעס געגעסן, מסתמא עפעס א נבלה, און ווען ער איז צוגעקומען צום מענטש אים אננעמען, האט דער מענטש דערשמעקט דעם גערוך פון זיין מויל און געזאגט: ווי עקלדיג דו שמעקסט, מען קען נישט צוגיין צו דיר! מען דערציילט אז דער בער האט זיך דערווייטערט און איז געווען שטארק באליידיגט פון די ווערטער. ער איז אוועקגעגאנגען פארטראכט, און צומארגנס איז ער געקומען צום מענטש, געברענגט א שטעקן און געזאגט: שלאג מיך! האט ער אים געזאגט: איך וויל נישט, פאר וואס זאל איך דיך שלאגן, דו ביסט דאך מיין חבר? האט ער געזאגט: ניין, איך בעט דיך, שלאג מיך. האט ער אים געשלאגן. האט ער געזאגט: שלאג נאך, שטארקער - ביז עס איז געגאנגען בלוט. דעמאלט האט ער אים געזאגט: זעסטו? די קלעפ וועלן זיך פארהיילן, אבער דאס וואס דו האסט מיר וויי געטון - וועט נעמען צייט ביז עס וועט פארהיילט ווערן. און ער האט זיך געזעגנט פון אים לשלום.
דער משל קומט ארויסצוברענגען דעם נקודה: א ווארט וואס איז ארויסגעגאנגען נישט אין פלאץ, א באליידיגנדע און ווייטאגליכע רייד - איז זייער שווער שפעטער צוריקצוברענגען. א קלאפ גייט פאראיבער, אפילו א בראך קען זיך היילן, אבער א שבר אין נפש, א פגיעה, א פארראט און ענליכעס - דאס זענען זייער שווערע זאכן, און דאס איז "כאש צרבת", א בראנד פון פייער וואס איז גאר שווער.
הגאון מווילנה שטעלט זיך דא אפ אויף דריי זאכן, און אזוי וועט ער אויך טון ווייטער: מחשבה, דיבור און מעשה. דאס זענען דריי מהלכים אין די פעולות פונעם מענטש, און עס איז פאראן דא א מדרגה: מחשבה איז העכער, דיבור איז אונטער איר, און מעשה איז אונטער דעם דיבור. און אויב מיר ווילן קלערן וואו דער גרעסערער פגם איז - דאכט זיך אונז אז דער גרויסער פגם איז אין מעשה: "דא האב איך נאר געטראכט, דארט האב איך נאר גערעדט, אבער דא האב איך געטון למעשה". אבער די אמת איז פונקט פארקערט.
ווייל קעגן די אלע דריי איז דא נפש, רוח און נשמה. דער נפש איז דאס בלוט, און זיין וואוינארט איז אין בלוט, אין דער לעבער. דער רוח איז א מער גייסטיגער חלק, און ער איז אינעם הארץ. און די נשמה געפינט זיך שוין אינעם מוח, אין די מוחין, און זי איז דער העכסטער חלק. ווען א מענטש פגמ'ט אינעם נפש - איז דאס דער נידעריגסטער פגם, אינעם גופני'דיגן חלק. ווען ער פגמ'ט אינעם רוח - איז דאס שוין דער כוח הדיבור, "רוח ממללא", אן אויבערשטער און זייער הויכער ארט. און ווען ער פגמ'ט אין דער מחשבה - זאגט דער רמב"ם, איז עס כאילו ער האט אריינגעשטעלט א צלם אין היכל, ווייל די מחשבה איז קודש הקודשים, דער העכסטער פלאץ, די מוחין, דער כתר, דער מקום משכן פון דער נשמה - און אפילו נישט די נשמה אליין, וואס זי איז נאך העכער פון דעם און שיקט שיינענדע פונקען פון ליכטיגקייט צו די מוחין אינעם מענטש. און וויבאלד דאס איז דער העכסטער ארט, איז א פגם אין דער מחשבה דער הארבסטער פגם. וואס עס איז נישט גלייך דער וואס פארשטויבט א פלטין של מלך, צו איינעם וואס מאכט שמוציג א בית הכיסא אין א צענטראלער סטאנציע: כאטש דא האט ער פארשמוצט און דא בלויז אויפגעהויבן אביסל שטויב - אויף שטויב אין פלטין של מלך קען מען נאך חלילה אראפנעמען דעם קאפ, און אויף אסאך שמוץ אין אנדערע פלעצער וועט מען נישט קוקן מיט אזא הארבקייט. און די מחשבה איז דאך א פלטין של מלך.
און לויט דעם ערקלערט דער הגאון מווילנא אז ס'איז דא דא דריי זאכן: "בליעל" - אין מחשבה, וואס ער טראכט שטענדיג שלעכטע מחשבות; "כורה רעה" - אין מעשה, ער גראבט ממש בפועל; "ועל שפתו" - אין דיבור. קעגן דריי פעולות וואס זענען דא אינעם מענטש, האט ער גענומען די דריי פעולות ביים רשע: א שלעכטע מחשבה, א שלעכטער מעשה, און זיין דיבור איז שלעכט - שפתו כאש צרבת.
דער רלב"ג ערקלערט אז דער איש בליעל טראכט שטענדיג שלעכטס אין זיין הארץ, און ווען ער וועט ארויסברענגען ווערטער אויף זיינע ליפן - וועט דערקענט ווערן וואס ס'איז דא אין זיין הארץ. דאס הייסט, וויאזוי ווייסט מען וואס ער פלאנעוועט און וואס פארא שלעכטס ער זאמט? ווען מען הערט וואס ער רעדט. און דער רלב"ג לייגט צו: מער שלעכטס קומט ארויס פון זיין מויל ווי דאס וואס ער האט אין הארצן. און דאס איז די מציאות וואס מען זעט אסאך ביי רשעים: ער בארימט זיך מיט רשעות און סטראשעט מיט סטראשונקעס פיל מער ווי ער וועט טון בפועל. "איש בליעל כורה רעה" - ער טראכט שלעכטע מחשבות, אבער "על שפתו כאש צרבת" - אויב מען הערט אים אראפלייגן וואס ער וועט טון און וויאזוי ער וועט אים פארטיגן, אפווישן און חרוב מאכן, זעט מען אז אויף זיינע ליפן איז דא פיל מער ווי וואס ס'איז דא אין זיין הארצן.
און מען קען צולייגן צו דעם: די מציאות איז אז ווען א מענטש טראכט שלעכטס אויף יענעם, זאגט ער אין רעדן אסאך מער ווי ער טראכט באמת. די זאך מאכט זיך זייער אפט ביי א ויכוח - צווישן מאן און ווייב, שותפים, באקאנטע אדער קרובים - אז אין ווערטער זאגט מען אמאל ווייט איבער דעם וואס דער מענטש האלט באמת. און מען דארף דאס שטענדיג געדענקען, כדי מען זאל אננעמען די ווערטער מיט א געוויסער באגרעניצונג. אמאל אינעם ברען פון א שטרייט לאזט א מענטש ארויס ווערטער וואס ער מיינט גארנישט ערנסט, נאר וויבאלד דו באפאלסט מיך גיב איך דיר צוריק א קאנטרע, און איך וויל זיין אן עקוויוואלענט צו די טענות וואס דו ווארפסט אויף מיר, און דערפאר ווארף איך אויף דיר טענות וואס איך ווייס אליין אז זיי זענען נישט ריכטיג אויף דיר. אבער היות מיר שטייען אין א שטרייט, וויל איך ווייזן אז דו שטעלסט מיך אהער נישט יושר'דיג, אז דו האסט געמיינט אזוי און געוואלט מיר טון אזוי - הגם באמת איז דאס אינגאנצן נישט געווען זיין כוונה.
און פארוואס איז וויכטיג דאס צו געדענקען? ווייל נאך א שטורעם קומט די בארואיגונג, און אמאל איז די גרעסטע צרה נאכדעם וואס דער שטורעם בארואיגט זיך, די משקעים וואס בלייבן איבער דערפון. און דעמאלט איז שווער אויסגלייכן די זאכן, ווייל זי געדענקט וואס ער האט איר געזאגט אין היץ פונעם ויכוח און ער געדענקט וואס זי האט אים געזאגט, און פאר א לאנגער צייט איז שווער אראפצונעמען די משקעים פונעם הארץ. אבער אויב א מענטש ווייסט, ווי די ווערטער פונעם רלב"ג, אז אמאל גייט א מענטש צו ווייט און איבערטרייבט אין זיינע רייד אסאך מער ווי ער האלט באמת - וועט ער אננעמען די ווערטער מיט א מאס און וועט זיי נישט מיינען אזוי פולקאם ווי דער יעניגער האט געזאגט.
דער מלבי"ם ערקלערט: נאכדעם וואס מיר האבן אראפגעלייגט דעם דרך החכמה, וואס זי קליידט אן דעם מענטש מיט ענווה, בטחון, רוח הקודש און צוריקברענגען בלאנדזשענדע צום השם יתברך, ווי מיר האבן געזען אז דורך דעם חן וואס גיסט זיך אויף זיינע ליפן דערנענטערט ער די ווייטע - קומט יעצט דער פסוק און ווייזט וויאזוי דער כסיל זעט אויס. און דער וועג פונעם כסיל איז פונקט פארקערט, און דאס איז דער דרך פון שלמה: זה לעומת זה, קום און זע דעם יתרון החכמה מן הסכלות כיתרון האור מן החושך.
עס איז דא אן איש בליעל - וואס האט אינגאנצן אראפגעווארפן פון זיך עול מלכות שמים - און ער "כורה רעה" אין זיין הארץ, טיף אינעווייניג; דערפאר הייסט עס "כורה", ווי א טונעל וואס מען גראבט טיף. ער גראבט שלעכטס אין די טיפענישן און טראכט שלעכטס אויף זיין חבר. "ועל שפתו כאש צרבת" - און דא טייטשט דער מלבי"ם אנדערש פון אלע פירושים וואס מיר האבן פריער געזען: ווען ער באגעגנט זיין חבר - שלום עליכם! וואס פאר א גרויסע שמחה איז מיר דיך צו טרעפן, ווי לאנג האב איך שוין געווארט דיך צו זען, ממש מן השמים האט דיך דער הקדוש ברוך הוא אהערגעשיקט, וואס פאר א שיינער טאג אז איך האב זוכה געווען דיך צו זען! בקיצור, ער שרייבט אים חנופה, ממש א ברענענדיג פייער פון ליבע וואס ער שילדערט כלפי זיין חבר - אבער אינעווייניג, "איש בליעל כורה רעה", טיף אינעווייניג טראכט ער אויף אים שלעכטע מחשבות.
עס איז דא א שפריכווארט אויף תימנ'יש וואס מען קען איבערטייטשן: ווען עס קומט אן א גאסט אין א צייט וואס פאסט נישט, זאגט דער בעל הבית כלומר'שט: "ברוך השם, ווי גוט אז דו ביסט געקומען, איך בין אזוי צופרידן דיך צו טרעפן" - און אין דער זעלבער אטעם ווארפט ער אריין: "ווער האט איבערגעלאזט די טיר אפן?" דאס הייסט, פארוואס האט מען געלאזט די טיר אפן, האב איך דען יעצט צייט פאר געסט? איך וויל זיך גיין לייגן רוען. אזוי אויך דער איש בליעל: כורה רעה, ועל שפתו כאש צרבת - מיט א פייערדיגע התלהבות נעמט ער דיך אויף, אבער טיף אין זיך איז זיין מחשבה שלעכט.
און דער דאזיגער געדאנק קומט צום אויסדרוק אין נאך א פסוק: "כסף סיגים מצופה על חרס, שפתיים דולקים ולב רע". פונקט דער זעלבער געדאנק: פון אינדרויסן זעט עס אויס ווי זילבער, און זיינע ליפן ברענען מיט ליבע צו זיין חבר, ער רעדט מיט התלהבות און מיט פרייד, ווי כאילו ער איז אזוי צופרידן פון זיין דערנענטערונג - אבער "ולב רע". דא אויך: "שפתו כאש צרבת", און טיף אינעווייניג "איש בליעל כורה רעה".
מיר האבן געלערנט אין דעם שטיקל דעם וועג וואס שטייגט פון חכמה צו זיסקייט: ווער עס איז אנגעקומען צו גאנצער דעת אין דער תורה און לייגט צו דערביי לקח, ווערן ביי אים די דברי תורה "צוף דבש" - זיס פאר דער נפש און א רפואה צום ביין, א רוחניות'דיגע זיסקייט וואס האט אין זיך א רפואה אויך פארן גוף, און א ראטעווע פונעם גיהנם פאר דער נפש און פון חיבוט הקבר פארן גוף. מיט דעם כח פון דער דאזיגער מדרגה קען ער מוכיח זיין דעם אויל און אים אויפווייזן די נארישקייט וואס ס'איז נישטא איר גלייכן: אז די אייביגע נפש זאל ווערן אן עבד נרצע צום צייטווייליגן מויל און גוף, "יש דרך ישר לפני איש ואחריתה דרכי מוות". און היות דער אויל ווייסט טיף אינעווייניג דעם אמת, פאלט די תוכחה אויף א פרוכטבארן באדן. און פון דא גייט שלמה איבער צו ווייזן דאס פארקערטע: דער איש בליעל, וואס אלע זיינע דריי פעולות זענען שלעכט - מחשבה, דיבור און מעשה - ער גראבט שלעכטס אין די טיפענישן פון זיין הארץ און זיינע ליפן זענען כאש צרבת, סיי מיט די שווערדן פון זיין צונג און סיי מיט חנופה וואס איז נישט מער ווי א צודעק אויף א שלעכט הארץ. און פון דא איז פאראן א געוואלדיגער לימוד איבער דעם כח פונעם ווארט: א קלאפ היילט זיך אויס, א פארווייטאגטע רייד בלייבט א ברענוואונד אין דער נפש פאר יארן.