הקדמה: וואס איז "תושיה" און פאר וועמען איז דאס אוועקגעלייגט
פרק ב' אין משלי גייט ווייטער אן צו באשרייבן די גרויסע מעלה פון דעם וואס האט געזוכט די חכמה ווי געלט און געגראבן נאך איר ווי נאך באהאלטענע אוצרות. אין דעם חלק פונעם פרק לערנען מיר וואס פונקטליך דער אויבערשטער לייגט אוועק פאר די ישרים, וויאזוי ער שיצט אויף די הולכי תום, און צו וואספארא אינעווייניגסטע מדרגה א מענטש איז זוכה צו דערגרייכן ווען די חכמה קומט אריין ממש אין זיין הארץ.
(ז) יִצְפֹּן לַיְשָׁרִים תּוּשִׁיָּה מָגֵן לְהֹלְכֵי תֹם׃ - ער לייגט אוועק פאר די ישרים תושיה, ער איז א שילד פאר די וואס גייען מיט תמימות.
דער מלבי"ם ערקלערט: אויסער די אלגעמיינע מעשים וואס דער אויבערשטער האט באשאפן אין די ששת ימי הבריאה, האט דער אויבערשטער אוועקגעשטעלט און באשאפן מעשים וואס זאלן געטאן ווערן אין יעדן דור לויט די געזעצן פון דער ג-טלעכער חכמה, פאר די באדערפענישן פון דער הנהגה און השגחה פון יענעם דור. צום ביישפיל: די ניסים וואס דער אויבערשטער האט געטאן אין דער תקופה פון יציאת מצרים, און די הנהגה וואס איז איבערגעגעבן געווארן אין די הענט פון משה רבינו. די דאזיגע זאכן ווערן אנגערופן "תושיה".
און וואס איז די הגדרה פון "תושיה"? זאגט דער מלבי"ם אז דאס ווארט תושיה שטאמט פונעם ווארט "יש". די זאכן וואס ווערן געטאן לויט די געזעצן פון דער חכמה - זיי זענען די תושיה, דאס וואס דער אויבערשטער טוט לויט די גדרים פון זיין חכמה, און זיי זענען מלשון יש. ווארום וואס איז דער אמת'ער יש? די תורה. די תורה איז דער אמת'ער מציאות און אלעס אנדערש איז ווי גארנישט, שהרי קודשא בריך הוא ואורייתא חד הם, און אלעס אנדערש זענען בלויז צייטווייליגע זאכן.
ווער זענען די ישרים
די דאזיגע מעשים, וואס זענען די בחינה פון תושיה - מעשים וואס דער אויבערשטער פירט אויס למעשה לויט דער העכסטער חכמה - פירט דער אויבערשטער אויס דורך די ישרים פון יענעם דור. "ישרים" זענען מענטשן וואס גייען לויט זייער בינה אויפן גראדן וועג, און דאס איז א העכערע מדרגה ווי צדיקים. א ראיה דערצו: עס שטייט "וּבְכֵן צַדִּיקִים יִשְׂמָחוּ וִישָׁרִים יַעֲלֹזוּ" - די צדיקים זענען נאר פרייליך, בעת די ישרים פרייען זיך מיט א גרויסער עליזות, און עליזות איז א העכערע שטופע ווי סתם שמחה.
פאר די דאזיגע ישרים האט דער אויבערשטער אוועקגעלייגט די תושיה, דאס הייסט די פלענער פון וואס עס וועט געשען אין יעדן דור און דור און די הנהגה. און ווי דער לשון המדרש: יוסף איז געווען אנגעגרייט צו זיין א פרנס, משה איז געווען אנגעגרייט צו זיין א מנהיג. און מען טאר דאס נישט פארשטיין אומריכטיג - נישט אז מען האט צוגענומען פון זיי די בחירה. "מען האט אים אנגעגרייט" מיינט אז מען האט אים געגעבן דעם כח און פאטענציאל. אויב וואלט ער געגאנגען אויף אן אנדער וועג, וואלט ער נישט אנגעקומען דערצו. עס איז נישטא דא קיין הבטחה אז אזוי וועט זיכער זיין, נאר אן הזמנה דערצו. דאס איז דער טייטש "יצפון לישרים תושיה": די הנהגה לויט דער חכמת השם, די השגחה אין יעדן דור לויט זיין ענין - האט דער אויבערשטער אוועקגעלייגט פאר די ישרים, פאר יענע מענטשן וואס זייער וועג איז שטענדיג אויפן גראדן שטעג, און ער האט צוגעגרייט פאר זיי מעשים וואס זיי זאלן אויספירן לויט די געזעצן פון חכמה אין דער צוקונפט.
(ח) לִנְצֹר אָרְחוֹת מִשְׁפָּט וְדֶרֶךְ חֲסִידָו יִשְׁמֹר׃ - צו היטן די וועגן פון משפט, און דעם וועג פון זיינע חסידים וועט ער היטן.
די דלתות פונעם פסוק זענען מקביל
ווי מיר האבן שוין מסביר געווען עטליכע מאל, ערקלערט דער מלבי"ם אז די דלתות פונעם פסוק זענען מקביל: פיר זאצן, דער ערשטער זאץ קעגן דעם דריטן און דער צווייטער זאץ קעגן דעם פערטן. און אזוי אויך דא: "יצפון לישרים תושיה" ציט זיך צו "לנצור אורחות משפט", און "מגן להולכי תום" ציט זיך צו "ודרך חסידיו ישמור".
די ישרים זענען די וואס פארהיטן און היטן די אורחות משפט. "אורחות משפט" זענען די מעשים וואס זענען געטאן געווארן אין מצרים - אז מען האט זיי געשלאגן און אז כלל ישראל איז ארויסגעגאנגען פון מצרים - לויט דעם משפט פונעם אויבערשטן, שכר ועונש. פאר וועמען האט דער אויבערשטער דאס אוועקגעלייגט? פאר די ישרים, ווי יוסף און ווי משה רבינו. "לנצור אורחות משפט" - אז דורך זיי טוט דער אויבערשטער משפיע זיין און אראפברענגען דעם משפט וואס ער וויל מאכן אויף דער ערד, דורך דעם מנהיג וואס ער האט פון פריער צוגעגרייט. ער האט דאס אנגעגרייט פאר די ישרים פון יענעם דור, ווי משה און אהרן וואס זענען געווען זיינע שלוחים, כדי אפצוהיטן דערמיט די וועגן וואס דער אויבערשטער האט געזען פאר נויטיג צו משפט'ן דערמיט די מצרים, זיי צו דאנען פאר זייערע מעשים וואס זיי האבן געטאן צו ישראל און זיך נוקם זיין אין זיי.
מגן להולכי תום
„הולך תום“, זאגט דער מלבי"ם, איז א מענטש וועמענס מעשי צדקה זענען שטענדיג קבוע. ער איז תמים און גאנץ אויף איין אופן, אן קיין עליות און ירידות, אן קיין שום פניה און אן קיין שום שינוי. הגם מצד זיך אליין פארקריכט ער נישט פון זיין וועג - א תם איז דער וואס גייט אויפן גלייכן וועג אן אנצובייגן אהער אדער אהין - איז אבער מעגליך אז דער וועג אליין ברענגט א מכשול: ס'איז פאראן דערין א מכשול, ס'איז פאראן דערין גריבער און בורות, און ער קען פארבלאנדזשען פונעם וועג און מיינען אז דאס איז דער גלייכער וועג. דאס הייסט, אז אפילו א הולך תום קען נכשל ווערן.
דערויף קומט דער פסוק און זאגט: „מגן להולכי תום, ודרך חסידיו ישמור“. זאלסט וויסן אז דער הקדוש ברוך הוא היט דעם וועג פון זיינע חסידים - ער באשיצט זיי פון יעדער דרויסנדיגער סיבה און היט זיי אז זיי זאלן נישט צוקומען צו קיין מכשול. כאטש ער גייט בתום און אויפן גלייכן וועג, אויב ס'איז דארט דא א מכשול - היט דער אויבערשטער און שטערט די דאזיגע מכשולים.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז „ישר“ און „תם“ זענען צוויי באזונדערע ענינים: א ישר איז דער וואס איז גלייך אין זיין טבע - אין שכל, אין בינה און אין מידות; א תם איז דער וואס איז קבוע אין איין מצב, אז אלע זיינע מעשים זענען לשם שמים. און ס'קען זיין א ישר וואס איז נישט קיין תם, און ס'קען זיין א תם וואס איז נישט קיין ישר.
דרך און אורח
נאך א חילוק וואס דער מלבי"ם חזר'ט איבער עטליכע מאל, און מיר וועלן דאס זען אויך ווייטער אינעם ספר: דער חילוק צווישן א „דרך“ און אן „אורח“. א דרך איז דער גרויסער אויטאסטראדע (הויפט-וועג), בעת אן אורח איז שוין א צוגאנגס-וועג, א קלענערער וועג. דערפאר מיינט „לנצור אורחות משפט“ נישט בלויז דעם אלגעמיינעם וועג, נאר אויך די פריוואטע וועגן - אז דער הקדוש ברוך הוא פירט אויס זיין משפט אין אלערליי הנהגות פונעם יחיד: דער וועט האבן געלט, יענער וועט געווינען און א צווייטער וועט פארלירן, דעם וועט וויי טאן די פוס און מיט יענעם וועט פאסירן אזוי. אויך איבער די דאזיגע פריוואטע וועגן היט און וואכט דער הקדוש ברוך הוא מיט השגחה פרטית.
(ט) אָז תָּבִין צֶדֶק וּמִשְׁפָּט וּמֵישָׁרִים כָּל מַעְגַּל טוֹב׃ - דעמאלט וועסטו פארשטיין צדק, משפט און יושר, יעדן גוטן קרייז-וועג.
חוץ פון דעם וואס דער אויבערשטער שפעט אים אן מיט חכמה, בינה און דעת ווי מיר האבן פריער מסביר געווען, וועסטו אויך זוכה זיין צו פארשטיין צדק און משפט. צדק און משפט זענען די הנהגה פון בין אדם לחבירו: משפט איז דאס וואס מען איז מחוייב צו טאן על פי שורת הדין, יקוב הדין את ההר; און צדק איז דאס וואס מען טוט לפנים משורת הדין, בבחינת צדקה.
די צדקה ומשפט פון דוד המלך
ווער פלעגט טאן צדקה ומשפט? דוד המלך. ווי אזוי? ווען ס'זענען געקומען פאר אים צום דין אן עני און אן עשיר, האט ער זייער געוואלט מזכה זיין דעם עני. אבער צי מעג מען מזכה זיין דעם עני כדי דער עשיר זאל אים עפעס געבן און ער זאל זיך מפרנס זיין בכבוד? ס'שטייט דאך „לא תכיר פנים במשפט“, „ולא תהדר פני גדול“, „ודל לא תהדר בריבו“ - עטליכע ווארענונגען. נאר מען מוז פסק'ענען דעם דין. און אויב דער דין איז אז דער עני גייט ארויס חייב - בתר עניא אזלא עניותא - גייט ער ארויס חייב. נעבעך, אבער וואס זאל ער טאן? דוד המלך האט געהאט א גמ"ח. נאכדעם וואס ער פלעגט אים מחייב זיין בדין, פלעגט ער אים זאגן: קום, וועגן וויפיל רעדט זיך דא? נעם דעם סכום און באצאל אים. ער האט געהאט א גמ"ח פון וואו ער פלעגט געבן פארן עני נאכדעם וואס ער האט געפסק'נט דעם דין. אבער דער דין מוז זיין דין. דאס איז משפט וצדקה: קודם כל משפט, און נאכדעם וואס ס'איז דא משפט - טו צדקה.
מישרים און מעגל טוב
אזוי אויך אין מידות און אין די תכונות הנפש: „ומישרים“ איז דאס וואס דער יושר פארלאנגט, דער דרך הממוצע, דער גאנצער מיטל-וועג, וואס דאס איז דער גלייכער וועג אין וועלכן מען דארף גיין שטענדיג. לעומת זה איז פאראן „כל מעגל טוב“. מעגל - א ווארט וואס וועט נאך עטליכע מאל פארקומען אינעם ספר - איז אן ארומיגער וועג וואס דארף ברענגען צום אדרעס, אבער נישט אויף א גלייכן אופן. ווען מוז א מענטש נוצן אן ארומיגן וועג? ווען די זאך איז נישט דער געווענליכער סטאנדארט.
למשל: רחמנות איז א גוטע מדה און אכזריות איז א שלעכטע מדה, און פונדעסטוועגן מאכט זיך אמאל אז מען דארף זיך מתאכזר זיין. דאס איז נישט קיין גיין אויפן גראדן וועג, נאר א גיין אויף א געדרייטן וועג - א "מעגל", ווייל מען פירט זיך אויף מיט אכזריות כדי אנצוקומען צום סוף צו רחמנות. אזוי איז געשען ביי די ל"ה קעמפער: זיי האבן רחמנות געהאט אויף א פאסטוך, און צוליב דעם איז ער געגאנגען און זיי פארמסרט און אויפגעדעקט זייער באהעלטעניש, און אלע זענען אומגעקומען. און ווען זיי וואלטן אים געהרג'עט, וואלטן געווען אזעלכע וואס וואלטן דאס אנגערופן אכזריות - אבער באמת איז דאס רחמנות: רחמנות אויף פינף און דרייסיג מענטשן און אויף זייערע משפחות. קומט אויס אז מען איז אנגעקומען צו רחמנות, אבער נישט אויף א גראדן וועג, נאר אויף א דרך סיבובית, דורך אכזריות.
נאך א משל: גאווה איז א פגומ'דיגע און שלעכטע מדה, און דאך פעלט זי אמאל אויס פארן מענטש - כדי מוחה צו זיין קעגן עושי רשעה, כדי נישט מורא צו האבן פון די וואס שפאטן פון אים אין עבודת השם, "ויגבה לבו בדרכי ה'". די גבהות הלב דא איז א כלי וואס איר ציל איז צו טון דעם רצון השם מתוך שפלות און ענווה. דאס איז דער טייטש פון "כל מעגל טוב": א קרומער וועג וואס דארף צום סוף ברענגען דעם מענטש צום גוטן, ווען מען קען נישט צוקומען צום גוטן אויפן גראדן וועג.
(י) כִּי תָבוֹא חָכְמָה בְלִבֶּךָ וְדַעַת לְנַפְשְׁךָ יִנְעָם׃ - ווען חכמה וועט קומען אין דיין הארץ, און דעת וועט זיין זיס און אנגענעם פאר דיין נפש.
חכם לב - ווען דאס הארץ איז מסכים מיט דער חכמה
דורך דער עזר אלוקי קומט מען אן צו דער מדרגה וואס ווערט אנגערופן "חכם לב": א מדרגה וואו דער יצר, דאס הארץ פונעם מענטש, שטעלט זיך שוין מער נישט קעגן די חוקי החכמה. מיר האבן דאך שוין מסביר געווען אז פאר אסאך מענטשן איז שווער אנצונעמען די געזעצן פון חכמה ווייל זיי זענען קעגן דעם הארץ - און דאס הארץ איז דאס וואס "עס גלוסט זיך מיר". די חכמה איז דער שכל אלוקי; און אויב דער שכל אלוקי זאגט: היט זיך פון דעם עסן ווייל עס שאדט - איז טאקע אמת, אבער ס'גלוסט זיך מיר. דערפאר איז די חכמה פון נאטור אויס קעגן דעם מענטשנ'ס נאטור, און עס איז אים שווער זי אנצונעמען.
אבער דער פסוק זאגט: דו וועסט צוקומען צו א מצב פון "כי תבוא חכמה בלבך". דורך א ג-טלעכער הילף, א רוח ממרום וועט זיך אויסגיסן אויף דיר, און די חוקי החכמה וועלן איינגעקריצט ווערן אין דיר ביז זיי וועלן זיין ווי א מושכל ראשון, ביז דאס וועט ביי דיר ווערן א טבע שני און אויך דאס הארץ וועט זיין מסכים מיט זיי. דאס איז וואס דוד המלך האט געזאגט "ולבי חלל בקרבי" - איך האב שוין מער נישט קיין באזונדערן ווילן קעגן די חוקי החכמה. א משל צו א ווילד פערד וואס מען בינדט אים צו מיט קייטן כדי ער זאל נישט ווילדעווען; אבער אז מען איז מצליח אים צו צעמען, נעמט מען אראפ די קייטן און ער שטייט און רירט זיך נישט, ווייל מען האט אים שוין אויסגעלערנט. אזוי אויך דא: ווען מען וועט זיך פארטיפן אין דער חכמה און דערגרייכן די השגות, "אם תבקשנה ככסף וכמטמונים תחפשנה, אז תבין יראת ה'" - וועסטו אנקומען צו א מצב אז די חכמה וועט ליגן אינעם הארץ און דאס הארץ וועט מסכים זיין מיט איר.
אברהם אבינו - די חכמה איז דער מושל
אויף דער דאזיגער מדרגה געוועלטיגט שוין די חכמה, און נישט דאס הארץ, נישט דאס וואס "עס גלוסט זיך מיר" וואס באשטימט געווענליך די מעשים פונעם מענטש. די חכמה ווערט אליין דאס הארץ: וואס גלוסט זיך מיר? דאס וואס די תורה וויל. ווער איז אנגעקומען צו דער מדרגה? אברהם אבינו. עס שטייט אז אברהם האט איבערגעלאזט דעם הקדוש ברוך הוא און איז געגאנגען מקבל פנים זיין געסט, און פון דעם האבן חז"ל געלערנט אז גדולה הכנסת אורחים יותר מהקבלת פני שכינה. און מען פרעגט: שיין אז מיר לערנען דאס ארויס פון אברהם, אבער אברהם אליין, פון וואו האט ער דאס געוואוסט? אויף וואס האט ער זיך פארלאזט ווען ער האט איבערגעלאזט דעם הקדוש ברוך הוא און געזאגט "אל נא תעבור מעל עבדך" און איז געגאנגען? נאר, זאגן חז"ל, זאלסט וויסן אז אברהם אבינו איז אנגעקומען צו אזא הויכער מדרגה אז אלע זיינע הנהגות זענען געפירט געווארן דורך דער הייליגער תורה. און ממילא, אויב ער שפירט אז ער ווערט יעצט געצויגן צו גיין ארייננעמען געסט - איז דאס יעצט דער רצון פונעם אויבערשטן. די תורה און די חוקי החכמה זענען געווארן הערשער איבער אים, זיי זענען געווארן דאס הארץ. "כי תבוא חכמה בלבך" - די חכמה וועט זיין דאס הארץ, און זי איז דער הערשנדער כח, אזוי ווי דאס הארץ געוועלטיגט איבער אלע אברים, ביז זי וועט דיך פירן.
ודעת לנפשך ינעם
דער וואס זיין הארץ איז פול מיט חכמה און די חוקי החכמה זענען איינגעקריצט אין אים, געוועלטיגן שוין מער נישט איבער אים די תאווה און די שלעכטע מדות, ווייל זיי שטייען אין קעגנזאץ צו דער חכמה, און די חכמה געפינט זיך שוין ביי אים און ער שטעלט זיך מער נישט קעגן איר פון נאטור אויס. און אזוי אויך "ודעת לנפשך ינעם": ביי אן אנדערן מענטש פאדערט די דעת גרויסע כוחות, און זי קומט - כלשון המלבי"ם - מיט א גרויסער ביטערקייט, דאס הייסט מיט שווערע פלאג און גרויס יגיעה. קוקט אויף א מענטש וואס וויל לערנען סיי וועלכע חכמה, וויפיל דארף ער אינוועסטירן, יארן נאך יארן. נעמט למשל א דאקטער - וויפיל דארף ער לערנען, זיך פלאגן און מאטערן ביז ער באקומט דעם געוואונטשענעם טיטל. ווידער דער וואס איז משיג דעת אלוקים באקומט דאס תיכף ומיד. וויפיל האט זיך שלמה המלך געפלאגט צו ווערן דער חכם מכל אדם? איין איינציגע נאכט. ווען די רוח האלוקית רוהט אויפן מענטש, דארף ער דאס אלעס נישט.
החזון איש - דעת מן התורה עצמה
דער חזון איש האט זיך געמוטשעט און עוסק געווען מיט גרויס יגיעה אין דער הייליגער תורה. האט ער אמאל געלערנט רפואה? קיינמאל נישט. און דאך פלעגט ער געבן אנווייזונגען פאר כירורגן וויאזוי צו שניידן ביים אפעראציע, אויף וואספארא אופן און פון וואו; ער פלעגט זאגן: דא דארף מען מאכן אן אפעראציע, און אין אזא מצב טאר מען נישט מאכן קיין אפעראציע. און עס זענען געווען דאקטוירים וואס האבן געפרעגט: ווער איז דער מענטש? ווער האט דיר דאס געזאגט? וואס פארשטייט ער אין רפואה? וויפיל יאר האט ער געלערנט? ביי וועמען האט ער געמאכט סטאזש? און דער ענטפער איז געווען: ביי רבינא און רב אשי האט ער געמאכט סטאזש. פון דער תורה אליין האט ער אלעס געוואוסט. און טאקע, מען פלעגט עפענען און נאכקוקן און זיך וואונדערן: ווער איז דער מענטש, איך וויל אים טרעפן - וויאזוי האט ער געוואוסט אן זען דעם חולה, בלויז לויט זיין נאמען אדער לויט דעם וואס מען האט אים דערציילט, אנצוווייזן וואס מען דארף טון און אויף וואספארא אופן? ווען די רוח האלוקית רוהט אויפן מענטש, פעלט נישט אויס קיין אנשטרענגונגען און קיין שווערע פלאג. וואס ביי א צווייטן קומט מיט יסורים און ווייטאג, איז ביי אים "ודעת לנפשך ינעם" - ער איז משיג די דעת מיט א זיסקייט און מנוחה, און מען גיט אים אלעס איבער אויף אן אופן מיידי, אן דעם וואס ער זאל זיך דארפן פלאגן.
(יא) מְזִמָּה תִּשְׁמֹר עָלֶיךָ תְּבוּנָה תִנְצְרֶכָּה׃ - א טיפע מחשבה וועט היטן אויף דיר, תבונה וועט דיך באווארענען.
מזימה - א טיפע מחשבה
"מזימה" איז מלשון זמם, זומם - די עצות און טיפע מחשבות וואס דער מענטש פארטיפט זיך און באטראכט מיט חכמה. און א מענטש קען זיך אין דעם טועה זיין, ווייל מיר האבן דאך געזאגט אז פאר חכמה איז נישטא קיין שכלי'דיגע באווייזן און ס'איז נישט פאראן קיין קלארע קביעה ווען ס'דארף זיין אזוי און ווען אזוי, ווייל דער ענין פון חכמה איז מבחין צו זיין צווישן גוט און שלעכט, און אין דעם זענען פאראן צוויי וועגן. דערפאר, "מזימה תשמור עליך" - אז דו זאלסט זיך נישט פאררעכענען אין די חוקי החכמה און נישט קומען צו טראכטן גרייזיגע מחשבות. און מ'דארף באטאנען: מזימה איז נישט מלשון זימה, נאר ווי דער מלבי"ם ערקלערט - דער טייטש דערפון איז מחשבה, און פון די פאלשע מחשבות וועט זי היטן אויף דיר. "תבונה תנצרכה" - תבונה, ווי מיר האבן ערקלערט, מיינט צו וויסן מבדיל צו זיין צווישן אמת און שקר, און אויך אין דעם וועט זי דיך באווארענען.
(יב) לְהַצִּילְךָ מִדֶּרֶךְ רָע מֵאִישׁ מְדַבֵּר תַּהְפֻּכוֹת׃ - דיך צו ראטעווען פון א שלעכטן וועג, פון א מענטש וואס רעדט פארקערטע זאכן.
גיט אכט אויפן חילוק צווישן "תשמור עליך" און "תנצרכה": נוצר איז פיל מער ווי שומר. היטן (להישמר) איז א געווענליכע שמירה, און באווארענען (לנצור) מיינט צו היטן די זאך מיט א גרעסערן כוח. און דער פסוק זאגט: דורך דעם וואס די מזימה וועט היטן אויף דיר, דאס הייסט די טיפע מחשבות פון חכמה - "להצילך מדרך רע", אז דו זאלסט זיך נישט פארקריכן אין די דרכים פון חכמה און זיך בייגן צום שלעכטן זייט צו די תאוות; דורך די טיפע מחשבות פון חכמה וועסטו געראטעוועט ווערן פון די נסיונות פונעם יצר הרע.
אין מחשבת עריות אלא בלב הפנוי מן החכמה
וואו געפינט זיך דער יצר הרע? זאגט דער רמב"ם: אין א הארץ וואס איז ליידיג פון חכמה. עס איז נישט פאראן קיין מחשבת עריות נאר אין א הארץ וואס איז ליידיג פון חכמה. אויב א מענטש איז דעם גאנצן טאג מיטן קאפ און מחשבה פארטיפט אין מושכלות און טראכט אין חכמת השם - האט דער יצר הרע פארגעסן פון אים, ער קען אים גארנישט.
ווער איז געווען אזוי? יוסף. עס שטייט אויף אים אז ער האט באדינט זיין האר, "וכל אשר יש לו נתן בידו", "וכל אשר הוא עושה ה' מצליח בידו". זיין האר פלעגט אים זאגן: מאך מיר ווארעם דאס געטראנק - און גלייך פלעגט ער אים ברענגען דאס גלאז קאכעדיג הייס, אלעס אין איין רגע. און עס שטייט אז ער פלעגט מורמלען. און פארוואס פלעגט ער מורמלען? ווייל ער פלעגט איבערחזר'ן זיין לערנען, וואס ער האט געלערנט אין שטוב פון זיין פאטער. און זיין האר האט מורא געהאט: אפשר מאכסטו מיר כישוף, דו זאגסט עפעס א לחש-ווארט און דאס גלאז ווערט הייס? ער האט אבער נישט געוואוסט אז דאס איז סייעתא דשמיא, אז אלעס וואס ער טוט מאכט דער אויבערשטער סוקסעספול - און דאס לערנט מען אגב פונעם ווארט "בידו". זעט מען דאך, אז מחשבת עריות און אלע ענינים פונעם יצר הרע געפינען זיך אין א הארץ וואס איז ליידיג פון חכמה.
"איך האב נישט קיין צייט זיך צו טרעפן מיט אים"
איינמאל האט מען געפרעגט הרב זילברשטיין: וויאזוי בייקומט מען דעם יצר הרע? האט ער געענטפערט: יצר הרע? איך קען נישט אזא זאך. און נישט ווייל איך בין אן עליון'דיגער צדיק, נאר פשוט איך האב נישט קיין צייט זיך צו טרעפן מיט אים. און ער האט אנגעהויבן באשרייבן זיין סדר היום - דער יצר הרע קען נישט אריינשטעקן קיין שפילקע. מ'זאגט אים: מיר בעטן איבער, מיין הערר, ס'איז יעצט נישט פאראן קיין קבלת קהל. ער וויל אריינקומען, און ס'איז נישטא קיין שום מעגליכקייט. ער שטייט אויף אינדערפרי, דאווענט ביים נץ, דערנאך א שיעור, דערנאך קערט ער זיך צוריק אהיים פאר קבלת קהל, דערנאך פארט ער אין כולל און אויפן וועג זאגט ער א שיעור, דערנאך איז ער עוסק אין זיינע ספרים אין כולל, אויפן וועג צוריק נאך א שיעור, און ער קומט אהיים צו א שיעור פאר דאקטוירים. ווען מ'האט אמאל געבעטן פון אים אן הסכמה אויפן ספר "משנת החלומות", האט ער געזאגט: גלייב מיר אז איך האב נישט קיין צייט, דעם פרישטיק עס איך ערשט ביינאכט. ביי אזא מענטש - וואו האט דער יצר הרע צייט זיך צו טרעפן מיט אים? וואו זאל ער אפמאכן מיט אים א באגעגעניש? ווען א מענטש איז פארנומען, פארטאן און פארזינקען די גאנצע צייט אין תורה, איז נישטא קיין פלאץ. דא איז נישט פאראן קיין קאמף אין וואס ער האט אונטערגעווארפן דעם יצר - נאר פשוט, אין מחשבת עריות מצויה אלא בלב הפנוי מן החכמה.
און דאס איז די מציאות: ווען א מענטש איז ליידיג - בטלה ברענגט צו שעמום, און "שעמום" אין לשון הקודש מיינט משוגעת, ווי רש"י ערקלערט. פון וואס ווערט א מענטש משוגע? און וואס מיינט משוגע? ער טוט נארישקייטן. וויאזוי זענען בני טובים געווארן רוצחים? דאס זענען דאך נישט קיין קינדער פון שלעכטע לייט. נאר זיי זענען געווען ליידיג, זיי זענען געזעסן און געזאגט: קום לאמיר טון אזוי און אזוי, יאללא, און זיי זענען געגאנגען און געטון וואס זיי האבן געטון. דאס איז "בטלה מביאה לידי שעמום", און דער שעמום ברענגט צו חטא, אז דער מענטש טוט אומלאגישע זאכן. לעומת זה "מזימה תשמור עליך להצילך מדרך רע": דורך דעם וואס אלע דיינע מחשבות זענען אין דער הייליגער תורה און דו פארטיפסט זיך אין איר, איז דער יצר הרע נישט מצוי ביי דיר, און ממילא וועסטו געראטעוועט ווערן פונעם וועג פונעם יצר הרע.
תבונה תנצרכה מאיש מדבר תהפוכות
"ותבונה תנצרכה" - אין די ענינים פון אמונה, ווייל תבונה מיינט מבחין צו זיין צווישן אמת און שקר. אויך אין דעם קען א מענטש חלילה אנקומען צו א טעות, דורך פאלשע און פארפירערישע חקירות און אן אומריכטיגער התבוננות. זאגט דער פסוק: דורך דעם וואס עס געפינט זיך אין דיר די חכמת התורה, וועסטו זוכה זיין אז "תבונה תנצרכה" - פון וועמען? "מאיש מדבר תהפוכות". פון דעם וואס וועט פרובירן דיך איבערצורעדן און דיר ווייזן שקר ווי אמת, דיך איינצורעדן אז ס'איז כביכול פאראן אן אמת אין יענער נארישער אמונה וואס ער וויל דיר פארקויפן, אדער דיך אוועקפירן פונעם גראדן וועג. די ג-טלעכע חכמה וואס איז אין דיר וועט דיר נישט לאזן פאלן אין א טעות און דיר נישט לאזן נאכגעשלעפט און פארפירט ווערן נאך אים. און אויך פון א מענטש וואס פרובירט איבערצודרייען די זאכן מיט זיין גלאטן לשון - וועט די ג-טלעכע חכמה אין דיר דיך היטן פון די אלע טעותים, כדי זאלסט נישט נאכגיין יענע פארפירער.
צום סך-הכל:
מיר האבן געלערנט אז דער אויבערשטער באהאלט פאר די ישרים "תושיה" - די הנהגה און השגחה פון יעדן דור, וואס ווערט געפירט לויט די געזעצן פון זיין חכמה און ווערט פארווירקלעכט דורך די ישרים פון יענעם דור, ווי יוסף און משה, וואס זענען געשטעלט געווארן צו זייער תפקיד אן דעם וואס זייער בחירה זאל בטל ווערן. די הולכי תום באשיצט ער און היט זיי אפילו פון די מכשולים אויפן וועג, און ער איז משגיח נישט בלויז אויף די אלגעמיינע וועגן נאר אויך אויף די פריוואטע ארחות פון יעדן באזונדערן מענטש. דער וואס איז זוכה דערצו פארשטייט צדק ומשפט - דין קודם און דערנאך צדקה, ווי דער שטייגער פון דוד המלך - און אויך "כל מעגל טוב", יענע ארומיגע וועגן וואס מען ניצט א שלעכטע מדה כדי אנצוקומען צום גוטן. און דער תכלית פון אלעס: "כי תבוא חכמה בלבך" - אז די חכמה זאל הערשן און נישט דער "ס'גלוסט זיך מיר", ווי די מדריגה פון אברהם אבינו; און דעמאלט ווערט די דעת דערגרייכט מיט נועם און נישט מיט שווערער פלאג, און די מזימה און תבונה וועלן אפהיטן דעם מענטש פון א שלעכטן וועג און פון אן איש מדבר תהפוכות, ווייל דער יצר הרע געפינט זיך נאר אין א הארץ וואס איז ליידיג פון חכמה.