קאפיטל ז' אין מיכה איז דער לעצטער פרק, דער פרק וואס שליסט דעם ספר. ער הייבט זיך אן מיט א ביטערער קינה אויף דער שפלות פונעם דור: די חסידים און די ישרים זענען פארשוואונדן און פארלאשן געווארן פון דער ערד, און דער נביא איז פארבליבן אליין, ער איז נאך אלץ מחובר און געטריי צום רבונו של עולם. מיר וועלן מקדים זיין און זאגן דאס וואס מיר האבן שוין מער ווי איינמאל געזאגט: די פסוקים פון מיכה זענען שטארק קאמפליצירט, און מען דארף זיין א "נגר ובר נגר" זיי צו צעלייגן און פארשטיין. ווער עס וועט פרובירן צו ליינען אין זיי בלויז פשוטו של מקרא וועט זיך זייער מוטשען, דערפאר וועלן מיר גיין בעיקר לויטן דרך פונעם מלבי"ם.
אַלְלַי לִי כִּי הָיִיתִי כְּאׇסְפֵּי־קַיִץ כְּעֹלְלֹת בָּצִיר אֵין־אֶשְׁכּוֹל לֶאֱכוֹל בִּכּוּרָה אִוְּתָה נַפְשִׁי׃ - וויי איז מיר, ווייל איך בין געווארן ווי די איבערגעבליבענע נאכן איינזאמלען די זומער-פירות, ווי די עוללות נאכן שניידן דעם וויינגארטן; עס איז נישטא קיין אשכול צו עסן, נאך א פריצייטיגער פייג גלוסט מיין זעל.
"אללי לי" - א לשון פון א קינה. דער נביא שילדערט דעם דור פאר אים ווי א וויינגארטן און א פייגנבוים-פלאנצונג וואס זייער צייט איז שוין אריבער. בנוגע די פייגן איז ער גלייך צו "אוספי קיץ": די אויסגעצייכנטע פייגן האט מען שוין אוועקגענומען, און ער איז פארבליבן ווי אן איינציגע פייג ביים סוף פונעם זומער, וואס קיינער פלאגט זיך שוין נישט צו קלייבן. און בנוגע די טרויבן איז ער גלייך צו "עוללות בציר" - יענע פארבליבענע טרויבנלעך וואס בלייבן נאכן בציר, וואס קיינער נעמט זיי שוין נישט און קיינער קוקט זיך מער נישט אום אויף זיי.
קעגן "עוללות בציר" זאגט ער "אין אשכול לאכול", און קעגן "אוספי קיץ" זאגט ער "ביכורה איוותה נפשי" - איך בעט צו עסן אן אשכול אדער א בכורה און איך געפֿין נישט. און וואס איז א בכורה? טייטשט רש"י: א גוטע פייג וואס ווערט צייטיג אין איר ריכטיגער צייט. און אזוי אויך האט יונתן איבערגעזעצט "לטביא חמדת נפשי" - די כוונה איז אויף דער גוטער און אויסגעצייכנטער.
אָבַד חָסִיד מִן־הָאָרֶץ וְיָשָׁר בָּאָדָם אָיִן כֻּלָּם לְדָמִים יֶאֱרֹבוּ אִישׁ אֶת־אָחִיהוּ יָצוּדוּ חֵרֶם׃ - דער חסיד איז פארלוירן געווארן פון דער ערד, און קיין ערליכער צווישן מענטשן איז נישטא, זיי אלע לויערן אויף בלוט, איטלעכער פאנגט זיין ברודער מיט א נעץ.
קעגן "אין אשכול לאכול" זאגט ער "אבד חסיד מן הארץ". פארוואס איז טאקע דער חסיד דער אשכול? ווייל זיינע אלע מעשים זענען מעשי צדקות, גוטע און גלייכע, בין אדם למקום און בין אדם לחברו - אזוי ווי אן אשכול וואס איז פול מיט טרויבן, אזוי איז ער פול מיט פירות פון צדקה ומשפט. און ווען חז"ל ווילן זאגן אויף א מענטש אז אלעס איז פארהאן אין אים, רופן זיי אים אן "איש אשכולות" - א מענטש וואס אלעס איז אין אים, און ווי זייער לשון איז: בטלו אנשי אשכולות.
אמאל איז געווען אן אדם גדול וואס איז געווען גרויס אין אלע תחומים, און היינט איז דאס שוין גאר זעלטן. עס זענען געווען מענטשן וואס אין יעדער זאך וואס דו וואלסט זיי געפרעגט האבן זיי געוואוסט: האסט אים געפרעגט פרטי פרטים אין הלכות טהרה - האט ער דיר געענטפערט; אין הלכות סת"ם - האט ער דיר געענטפערט; אין הלכות שבת - האט ער דיר געענטפערט; אין דיני ממונות און אין חושן משפט איז ער געווען בקי ביז צום לעצטן קלענסטן סעיף. דאס איז אן איש אשכולות. און דא רעדט דער נביא אויך מצד די מעשים: מענטשן וואס זייערע אלע מעשים זענען ריין און אויסגעלייטערט - און די דאזיגע זענען פארלוירן געווארן פון דער ערד.
אמאל האט דער חזון איש געזאגט אז אין דעם דור זענען שוין נישטא קיין זקנים. האט מען אים געפרעגט: עס איז דאך דא פלוני און אלמוני? זקנים מיינט מען דאך נישט אין זין פון ניינציג-יעריגע מענטשן, נאר אינעם באדייט פון "זה קנה חכמה". האט ער געענטפערט: ניין, יענע זענען נאך פונעם פריערדיגן דור; זקנים וואס דער דור אליין האט ארויסגעגעבן - אויף די רעדן מיר.
און קעגן "ביכורה איוותה נפשי" זאגט ער "וישר באדם אין" - עס איז נישטא קיין מענטש וואס פירט זיך מיט יושר אין ענינים שבין אדם לחברו, און דעריבער שטייט "באדם", אין דער הנהגה שבין אדם לחברו, אין די מצוות וואס גייען אן פון איין מענטש צום צווייטן, איז נישטא. און ניט נאר דאס, נאר זאלסט נישט זאגן: טאקע צדיקים און ישרים זענען נישטא, אבער ממש רשעים זענען אויך נישטא. אדרבה, פונקט פארקערט: "כולם לדמים יארובו" - זיי לויערן אויסצוגיסן בלוט, "איש את אחיהו יצודו חרם" - יעדער שפרייט אויס פאר זיין ברודער א נעץ און א פאסטקע אים צו כאפן. חרם מיינט א נעץ און א מצודה וואס מען שפרייט אויס פאר זיינע פיס, און אזוי ווי דער לשון "איש חרמי" - דער מענטש וואס איך האב אנגעגרייט א מצודה אים צו פאנגען.
עַל־הָרַע כַּפַּיִם לְהֵיטִיב הַשַּׂר שֹׁאֵל וְהַשֹּׁפֵט בַּשִּׁלּוּם וְהַגָּדוֹל דֹּבֵר הַוַּת נַפְשׁוֹ הוּא וַיְעַבְּתוּהָ׃ - אויף דעם שלעכטן מעשה פון די הענט טוט דער שר פאָדערן און דער שופט כדי עס גוט צו מאַכן מיט באַצאָלונג, און דער גרויסער רעדט דעם בראָך פון זיין נפש, און זיי פאַרוועבן עס צוזאַמען.
דער פסוק איז זייער שווער צו פארשטיין, און דער מלבי"ם ברענגט דערויף א וואונדערבארן ביאור. דער סדר פונעם פסוק איז ווי עס וואלט געשטאנען: "על הרע כפיים השר שואל והשופט - להיטיב בשילום". דאס הייסט, אפילו אויב דו וועסט זען דעם שר און דעם שופט אויספארשן און פרעגן איבער "רע כפיים" - א מענטש וואס האט געטאן אן אומרעכט, געגנבעט, מען האט אים געכאפט ביי אן עוולה, און מען האט אים געברענגט פאר די רעגירונגס־לייט - זאלסטו נישט מיינען אז די אלע שאלות זענען געמאכט צו טאן משפט, זיך אפצורעכענען מיט דעם עושה רשע און אים שטעלן פארן געריכט. נישט אזוי איז דער פאל. דער גאנצער צוועק פון די שאלות איז "להיטיב", גוט צו מאכן דאס שלעכטס "בשילום", דורך באצאלונג - אז דורך דעם וואס זיי וועלן באקומען פון אים געלט, וועלן זיי אים באגונסטיגן און פארלייכטערן.
ווי אזוי ארבעט דאס? מען מאכט גרעסער די שווערקייט פונעם חטא: "ווייסטו דען וואס פאר א שווערע עבירה דו האסט אפגעטאן?" דאס איז פונקט וואס עס פאסירט אין דריטע־וועלט לענדער. א פאליציאנט ענדיגט זיין משמרת זיבן אזייגער אין אוונט און גייט מאכן א "השלמת הכנסה": ער שטעלט זיין פאליציי־אויטא אויפן שאסיי, שטעלט אפ א דרייווער, קוקט איבער די פאפירן און הייבט אן: "וואי וואי, סיי דיין אויטא האט שווערע חסרונות, סיי דיין לייסענס איז אויסגעלאפן, און אויך די רעגיסטראציע - טויזנטער רובל שטייסטו דא, איך האב דא א האלבע שעה נאר אפצושרייבן דעם רעפארט". דער דרייווער ווערט דערשראקן, נעמט ארויס געלט פון קעשענע, דער שוטר מאכט א פנים, דאפלט און פארדרייפאכט דעם פרייז, און צום סוף זאגט ער: גוט, פאר ווייטער, און אויב מען כאפט דיך נאכאמאל - זאל דאס זיין נאר ביי מיר. מיט פשוט'ע ווערטער: דאס אויפבלאזן די עוולה איז געווידמעט פאר איין איינציגן צוועק - אז דו זאלסט באצאלן מער. און דאס איז וואס דער נביא זאגט: מיינט נישט אז דער וואס פארשט אויס דאס שלעכטס מיינט אויסצוראטן דאס בייז; פאַרקערט, ער פרעגט כדי ארויסצובאקומען שוחד און אים מאכן גוט פאר געלט.
און דער מלבי"ם ערקלערט ווער עס זענען די פערזאנען: דער שר איז דער ממונה צו שטראפן און פייניקן דעם עובר עבירה; דער שופט איז דער וואס דארף מעיין זיין אינעם דין און פסק'ענען צי עס איז דא געווען אן עוולה. ביידע האבן באקומען זייער חלק, ביידע האבן גענומען באצאלט, און ביידע צילן צו פארלייכטערן פאר דעם וואס האט געטאן דאס שלעכטס. אבער העכער זיי איז פאראן א דריטע פערזאן - "הגדול", דער מופלא שבסנהדרין, דער העכסטער שופט. א מענטש וואס איז געשטאנען פאר א נידעריגן בית דין און מען האט אים נישט געמשפט מיט יושר, גייט ארויף צו דער העכערער ערכאה און קומט צום גדול.
און דא ווערט געזאגט: "והגדול דובר הוות נפשו הוא". "הוות" באטייט א בראך - אז מען דארף צוברעכן זיין נפש פאר אזא מעשה. דער גדול פארשטייט אז דא קומט פאר א צעטיילונג פון רויב, און ער דארף זיין חלק; די קוכן דארף זיך צעטיילן אויך מיט אים, און ער וויל נישט בלייבן הינטערשטעליג. דעריבער שרייט ער: "אוי וויי, דאס דאזיגע שלעכטס איז דאך אן הוות נפש, דאס איז אומגעהויער שווער, לאנגע יארן האבן מיר שוין נישט געזען אזעלכע געפערליכע עבירות!" און ווען ער זעט אז דער אנגעקלאגטער דערשרעקט זיך נאך נישט, לייגט ער צו: אויף אזא זינד איז נישט גענוג קיין תפיסה, מיתה קומט זיך אים! און פארוואס דאס אלעס? כדי דער באשולדיגטער זאל אנהייבן צאַפּלען אין דער פאסטקע און פארשטיין אז אויב ער וועט נישט פארשטאפן דאס מויל אויך פונעם גדול, דערווארטן אים יארן אין תפיסה אדער מלקות - און וועגן דעם וועט ער באצאלן אויך פאר אים.
און דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם לשון "דובר". פארוואס שטייט "דובר" און נישט "שופט"? ווייל די אלע רייד ווערן בלויז געזאגט אויפן אויסערליכן אופן, ווי סתם א דיבור בעלמא, כדי ער זאל זיך דערשרעקן און ארויסנעמען דעם בייטל. "השר שואל", "והגדול דובר" - און דאס אלעס כדי "להיטיב בשילום", ער זאל געבן א גרעסערע תשלום, און כדי צו געבן שוחד פארן שר, פארן שופט און פארן גדול.
און דערפון קומט "ויעבתוה" - מלשון עבות, ווי א געפלאכטענער דיקער שטריק וואס איז געוועבט פון לכל הפחות דריי פעדים. די רשעות דא איז שוין געווארן א פעסטער שטריק: דער שר, דער שופט און דער גדול - אלע דריי האבן זיך פאראייניגט צו פארדאמען דעם מענטש און פארגרעסערן זיין חטא, כדי ער זאל מוזן באצאלן פאר אלע דריי צו ווערן באפרייט. "ויעבתוה" - זיי האבן דערופון געמאכט א געפלאכטענעם שטריק, און דער חוט המשולש לא במהרה ינתק. אויף אזעלכע עבירות, אויף אזא רשעות וואס האט זיך פארשפרייט אין אלע שיכטן, איז נישט קיין ספק אז עס קומט צו ווערן וויסט, און ווי מיר האבן געזען ביים סוף פונעם פריערדיגן קאפיטל - עס קומען עונשים ווי עס פאסט.
טוֹבָם כְּחֵדֶק יָשָׁר מִמְּסוּכָה יוֹם מְצַפֶּיךָ פְּקֻדָּתְךָ בָאָה עַתָּה תִהְיֶה מְבוּכָתָם׃ - דער בעסטער צווישן זיי איז ווי א דערן, דער גלייכער איז ווי א דערנער־צוים; דער טאג פון דיינע וועכטער, דיין שטראף איז געקומען, יעצט וועט זיין זייער צעטומלטקייט.
דער מלבי"ם ערקלערט: "חדק" און "מסוכה" זענען ביידע א באדייט פון דערנער און א צוימונג, און דערפון קומט דער אויסדרוק "כמסוכת חדק". דער חדק אליין איז פול מיט קרומקייטן און פארדרייטע צווייגן, און ווען מען מאכט דערפון א מסוכה - א פלויט - פארדרייט מען און פארפלאכט מען עס נאך פיל מער. קומט אויס אז דער איינצלנער חדק ווערט נאך גערעכנט "ישר" אין פארגלייך צו דער מסוכה. און דאס מיינט דער נביא: "טובם" - די בעסטע צווישן זיי - זענען אויך פארדרייט און קרום, נאר זיי זענען ווי א חדק קעגן א מסוכה. פון וואס פאר א "ישר" רעדט מען דא? דער איז א גנב און יענער איז א באנק־רויבער, קומט אויס אז דער גנב איז א "ערליכער גנב" - ער גנב'עט נאר קלייניקייטן, ער רויבט נישט קיין בענק. די צדיקים צווישן זיי זענען ווי א חדק וואס אין פארגלייך צו א מסוכה הייסט ער נאך "ישר".
"יום מצפיך פקודתך באה" - אין דעם טאג פון פורענות וואס ווארט אויף "מצפיך", דאס הייסט די פעלקער וואס קוקן ארויס צו זען אין דעם אונטערגאנג פון כלל ישראל, אין דעם טאג וואס איז גרייט פאר זייער מפלה - אין יענעם טאג קומט אויך "פקודתך", דו וועסט אויך באקומען דיין עונש. דער טאג וואס איז באשטימט זיך אפצורעכענען מיט די אומות, וועט מען זיך אין אים אפעכענען אויך מיט ישראל. און דעריבער "עתה תהיה מבוכתם": דו האפסט אז דער אויבערשטער וועט זיך נוקם זיין אין די פעלקער וואס האבן געטשעפעט און געפייניגט - און דאס איז זייער פיין און וואויל, אבער ביסטו דען בעסער פון זיי? דער זעלבער טאג אויף וועלכן דו קוקסט ארויס, וועט זיך דער באשעפער אין אים אפגעבן אויך מיט דיר, ווייל דיינע מעשים זענען דאך מעשי רשע אזוי ווי מיר האבן געלערנט אין די פריערדיגע פסוקים. און ממילא וועט דער טאג, וואס דו האסט דערויף נישט געהאפט, זיין א טאג פון מבוכה און גרויסער צעטומלטקייט.
אַל־תַּאֲמִינוּ בְרֵעַ אַל־תִּבְטְחוּ בְּאַלּוּף מִשֹּׁכֶבֶת חֵיקֶךָ שְׁמֹר פִּתְחֵי־פִיךָ׃ - גלייבט נישט אין קיין חבר, פארלאזט אייך נישט אויף אן אלוף (אן עלטערן ברודער אדער מורה דרך), פון דער וואס ליגט אין דיין שויס היט די עפענונגען פון דיין מויל.
"אל תאמינו ברע" - דער דור איז אזוי ווייט פון ערלעכקייט, אז א מענטש קען נישט גלייבן אפילו זיין אייגענעם חבר. "אל תבטחו באלוף" - דער רד"ק טייטשט אז "אלוף" איז דער עלטסטער ברודער. דער בכור אין דער משפחה איז געווען ווי א האלבער פאטער, אזוי איז געווען איינגעפירט אין יענע צייטן, און אויף אים פארלאזט זיך א מענטש געווענליך - אבער אפילו אויף אים קען מען זיך נישט פארלאזן. "משוכבת חיקך שמור פתחי פיך" - אפילו דיין אייגענע ווייב, וואס איז די געטרייסטע צו דיר און דו פארלאזסט זיך אויף איר, אויך פון איר היט דיין מויל, ווייל אויב דו וועסט רעדן שלעכטס אויף א מענטש פאר איר - וועט זי עס יענעם אויסזאגן.
ביז ווי ווייט דער דור איז א דור אן קיין נאמנות. און דאס איז נאך אינעם בעסטן פאל. היינט איז א דור פון רעקארדירונגען און דאקומענטאציע - מען קען זיך אויף קיינעם נישט פארלאזן, ווייל יעדער קומט מיט א רעקארדער און אינעם טאג פון באפעל וועט ער עס ארויסציען. די פאליציאנטן היינט דארפן זיך נישט צופיל אנשטרענגען: יעדער וואס האט עפעס געטאן און געהאט שותפים - יעדער איינער האט אפגעכאפט דעם צווייטן. אפילו א פרעמיער מיניסטער וואס האט זיך געטראפן מיט א צייטונג־דירעקטאר אויף א פארבאטענער אסיפה, האט יעדער רעקארדירט דעם צווייטנס ווערטער. און וויפיל פארלאזט מען זיך איינער אויפן צווייטן? יעדער פארשרייבט און כאפט אפ. און וויסט אז היינט ווערן די מערסטע באהאלטענע קאמערעס און רעקארדיר־מאשינקעס פארקויפט צווישן מאן און ווייב, רחמנא ליצלן - כדי זי זאל קענען טענה'ן אז איר מאן באגייט זיך מיט געוואלדטאטן, און ער זאל קענען טענה'ן אז זי זאגט און טוט אזוי און אזוי. צו וואספארא דור זענען מיר אנגעקומען.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק איז א המשך צו "עתה תהיה מבוכתם": די צערודערטקייט צווישן זיי וועט זיין אזוי גרויס, ביז זייער הארץ וועט זיך צעטיילן איינער פונעם צווייטן. מען וועט נישט גלייבן אינעם חבר וואס ביז איצט האט מען אים געגלייבט און זיך אויף אים פארלאזט, און מען וועט זיך נישט פארלאזן אויפן אלוף. און "אלוף" לויטן מלבי"ם, אנדערש פונעם רד"ק, איז נישט דער עלטסטער ברודער נאר דער שר וואס לערנט אים און ווייזט אים דעם וועג, מלשון "אלופי ומיודעי", "ואאלפך חכמה" - לשון לימוד, ווי כיאלפינן, ילפי, מלפי. און אפילו "משוכבת חיקך שמור פתחי פיך", וואס מיט דעם וועט אויך אויפהערן דער שלום בית.
כִּי־בֵן מְנַבֵּל אָב בַּת קָמָה בְאִמָּהּ כַּלָּה בַּחֲמֹתָהּ אֹיְבֵי אִישׁ אַנְשֵׁי בֵיתוֹ׃ - ווארום א זון פארשעמט דעם פאטער, א טאכטער שטעלט זיך אויף קעגן איר מוטער, א שנור קעגן איר שוויגער, די פיינט פון א מענטש זענען די לייט פון זיין אייגן הויז.
זאגט דער רד"ק: אלעס וואס וועט פאסירן אין דעם דור איז פארקערט פון וואס איז ריכטיג און אנגענומען. א זון פון דער נאטור אויס דארף דערהייבן זיין פאטער, אים מנשא זיין און מכבד זיין - און אט פארשעמט דער זון זיין פאטער, דערנידערט אים און באליידיגט אים. א טאכטער פון דער נאטור אויס רעספעקטירט איר מוטער - און דא "בת קמה באמה", און די שנור שטעלט זיך קעגן איר שוויגער. אלעס איז פארקערט פונעם ריכטיגן סדר און מנהג, פארקערט פון וואס איז ראוי און געהעריג און פון וואס עס פירט זיך אויף א מכובד'יגן שטייגער.
און דער מלבי"ם לייגט צו: זע ביז ווי גרויס די מבוכה וועט וואקסן, אז די אייגענע קינדער זאלן זיך אויפשטעלן קעגן זייערע עלטערן. דאס איז נאך פיל ערגער ווי א חבר, ווי אן אלוף, און ווי די שוכבת חיקך - ווייל די ווייב איז דאך נישט זיין טאכטער, בעת דא רעדט מען פון קינדער, פלייש פון זיין פלייש. דאס צייגט אויף דער העכסטער מאס פון קארופציע און פארדארבנקייט, אויף דעם טיפסטן פאל צו וועלכן זיי זענען אנגעקומען, ביז עס וועט מער נישט בלייבן קיין שום בונד פון ליבע, פון ברודערשאפט און פון אחדות, און עס וועט זיך נישט געפינען קיין שלום צווישן איין מענטש און דעם צווייטן.
און דער מלבי"ם איז מדייק אינעם לשון "בת קמה באמה": ווער עס שטעלט זיך אויף קעגן א צווייטן ווערט אנגערופן מיט "על", אזוי ווי "קם עליו להורגו". אבער ווען עס שטייט מיט א בי"ת, מיינט עס אז מען שטעלט זיך אויף צו זאגן אויף יענעם עדות שקר, ווי "קמו בי עדי שקר", "ויקם בי כחשי", "כי יקום עד חמס באיש". ביז אזא מאס וועלן קינדער זיין פעאיג זיך אויפצושטעלן קעגן זייערע עלטערן און זאגן אויף זיי פאלשע עדות. און צו אונדזער טיפן ווייטאג איז דאס א מציאות וואס עקזיסטירט אויך היינט: קינדער שטעלן זיך אויף קעגן זייערע עלטערן, און אויב עס איז פאראן צווישן זיי א סכסוך איבער א ירושה אדער סיי וועלכע קריגעריי, זענען זיי מסוגל אפילו צו זאגן עדות שקר קעגן זייער אייגענעם פאטער.
וַאֲנִי בַּיהֹוָה אֲצַפֶּה אוֹחִילָה לֵאלֹהֵי יִשְׁעִי יִשְׁמָעֵנִי אֱלֹהָי׃ - און איך וועל קוקן און האפן צום אייבערשטן, איך וועל ווארטן צום גאט פון מיין ישועה, מיין גאט וועט מיר אויסהערן.
מיט דער גאנצער נידעריקייט און פארדארבנקייט פונעם דור, זאגט דער נביא: "ואני בה' אצפה". דער מלבי"ם ערקלערט אז דער לשון "מצפה" באציט זיך אויף א ווייטער צייט, אזוי ווי א צופה וואס קוקט פון דערווייטנס, "צופה נתתיך לבית ישראל". דאס הייסט: איך האף און קוק אויס אויף א ווייטער צוקונפט, ווען דער הייליגער באשעפער וועט זיך אומקערן און אונדז אויסלייזן.
און וואס מיינט "אוחילה"? דער מלבי"ם ערקלערט אז ביי דער גאולה העתידה זענען פאראן צוויי ענינים. איינס - צו האפן און ווארטן ביז עס וועט קומען די באשטימטע צייט, ביז קץ הימין, ווען דעמאלט מוז די גאולה מוכרח'דיג קומען. דער לשון "ייחול" ווערט געזאגט אויף א זאך וואס איך בין זיכער אז זי וועט קומען: עס איז נישט פאראן אזא מציאות אז די גאולה זאל נישט קומען; מיר האפן אויף "אחישנה", אבער "בעיתה" וועט זי זיכער קומען. פונקט ווי א מענטש האפט אויפ'ן אינדערפרי - וואס וועט זיכער קומען. אויף דעם ווערט געזאגט "אוחילה לאלוהי ישעי".
און דאס צווייטע - אז די גאולה זאל צואיילן און קומען פאר איר צייט, ווען מ'וועט תשובה טון און מען וועט זיין ראוי דערצו, און דאס וועט זיין א צייט פון אן עת רצון, אזוי ווי עס שטייט "בעת רצון עניתיך וביום ישועה עזרתיך". אויף דעם זאגט ער "ישמעני אלוהי" - אז דער אויבערשטער זאל אויסהערן מיין תפילה אין אן עת רצון און ברענגען די גאולה פריער. קומט אויס אז דער נביא גייט דא אויף ביידע מעגליכקייטן: אויב די גאולה וועט קומען אין איר צייט - אויף דעם האף איך, און אויב זי וועט קומען פאר דער צייט - אויף דעם בעט איך אז ישמעני אלוהי.
אַל־תִּשְׂמְחִי אֹיַבְתִּי לִי כִּי נָפַלְתִּי קָמְתִּי כִּי־אֵשֵׁב בַּחֹשֶׁךְ יְהֹוָה אוֹר לִי׃ - פריי זיך נישט, מיין פיינט, איבער מיר, ווארום כאטש איך בין געפאלן בין איך אויפגעשטאנען, ווארום כאטש איך זיץ אין דער פינסטערניש, איז דער אויבערשטער א ליכטיגקייט פאר מיר.
זאגט דער נביא צו די פעלקער: פריי זיך נישט איבער מיר אויף דעם וואס איך בין אין גלות. רש"י פירט אויס און רעדט וועגן בבל און וועגן דער "עיר החייבת", און עס זענען פאראן ספרים וואו עס שטייט "בבל ופרס החייבת", און די כוונה איז אויף די אומות וואס האבן שלעכטס געטון צו כלל ישראל.
"כי נפלתי קמתי" - גיט אכטונג אויפ'ן דייקנות: דאס איז נישט א פאל וואס מען זאגט דערויף "זארג נישט, איך וועל נאך אויפשטיין", נאר א פאל דורך וועלכן איך שטיי אויף. די נפילה אליין איז די זאך דורך וועלכער איך בין אויפגעשטאנען און דערמוטיגט געווארן, און דורך איר וועט מיר קומען די ישועה. און אפילו ווען איך זיץ אין דער פינסטערניש פון די צרות און פון אלעס וואס גייט יעצט אדורך אויף מיר - "ה' אור לי". אויב איך האב נישט דאס גשמיות'דיגע ליכט, וואס דאס איז דער חומריות'דיגער דערפאלג און די עקאנאמישע הצלחה, האב איך נאך אלץ דאס ליכט פון אמת, דאס ליכט פון אמונה, דאס ליכט פון האפענונג, דאס ליכט פון ישועת ה', וואס באלייכט מיר דעם וועג. פיזיש בין איך געפלאגט און גערודפ'ט, אבער מיין האפענונג איז דער קדוש ברוך הוא, און זי באלייכט מיין וועג אפילו אין דעם ערגסטן מצב.
זַעַף יְהֹוָה אֶשָּׂא כִּי חָטָאתִי לוֹ עַד אֲשֶׁר יָרִיב רִיבִי וְעָשָׂה מִשְׁפָּטִי יוֹצִיאֵנִי לָאוֹר אֶרְאֶה בְּצִדְקָתוֹ׃ - דעם צארן פונעם אויבערשטן וועל איך טראגן ווייל איך האב געזינדיגט צו אים, ביז ער וועט קריגן מיין קריג און טון מיין משפט; ער וועט מיך ארויספירן צום ליכט, איך וועל זען אין זיין גערעכטיגקייט.
דורך דער נפילה וועל איך זוכה זיין צו א מירוק און א כפרה אויף מיינע זינד. "זעף ה' אשא כי חטאתי לו" - איך האב געזינדיגט, און דעריבער מוז איך טראגן זיין כעס. "עד אשר יריב ריבי" - ביז אין דער צייט פון דער גאולה וועט דער אויבערשטער קריגן מיין קריג און מאכן א משפט פון די וואס דרוקן און פייניגן מיך, און דעמאלט "יוציאני לאור אראה בצדקתו". ביז יענער צייט איז דאס ליכט וואס איך האב בלויז "ה' אור לי": איך זיץ אין דער פינסטערניש, מיינע אויגן זענען פארמאכט פון צו זען די צדקות פונעם אויבערשטן, און די צוקונפטיגע האפענונג אויפ'ן ליכט וואס דער אויבערשטער וועט באלייכטן איז דאס וואס האלט מיך אויף. אבער נאכדעם וואס איך וועל ארויסגיין פון דער פינסטערניש - "אראה בצדקתו".
און וואס מיינט "אראה בצדקתו"? אז איך וועל פארשטיין למפרע אז די גאנצע פינסטערניש אין וועלכער איך בין געווען, וואס האט אויסגעזען ווי א צרה, אן אומגליק און א שרעקליכע זאך, וועט זיך לעתיד לבוא ארויסשטעלן אז אלעס איז געווען לטובה. און ווי מיר האבן אמאל מסביר געווען אויף דעם וואס שטייט אז היינט מאכט מען די ברכה אויף צרות "ברוך דיין האמת" און לעתיד לבוא וועט מען מאכן אויף זיי "הטוב והמטיב". און מען פרעגט: צי וועלן דען לעתיד לבוא זיין צרות? עס שטייט דאך "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קדשי", "ושעשע יונק על חור פתן", "ונמר עם גדי ירבץ" - וועגן וועלכע צרות רעדט מען דא? נאר דער תירוץ איז אז לעתיד לבוא וועט מען מאכן די ברכה "הטוב והמטיב" אויף די צרות פון היינט, ווייל דעמאלט וועט מען פארשטיין למפרע אז אלעס וואס האט אונז היינט אויסגעזען ווי א צרה איז בלויז געווען לטובה, נאר כדי משפיע צו זיין אויף אונז חסדים. און דאס איז "יוציאני לאור אראה בצדקתו": ווען ער וועט מיך ארויספירן צום ליכט וועל איך פארשטיין אז דאס וואס איך האב נישט געזען בעת איך בין געזעסן אין דער פינסטערניש, איז בעצם אלעס געווען צום ליכטיגקייט, אלעס לטובה, אלעס כדי משפיע צו זיין אויף מיר פון די חסדי השם.
וְתֵרֶא אֹיַבְתִּי וּתְכַסֶּהָ בוּשָׁה הָאֹמְרָה אֵלַי אַיּוֹ יְהֹוָה אֱלֹהָיִךְ עֵינַי תִּרְאֶינָּה בָּהּ עַתָּה תִּהְיֶה לְמִרְמָס כְּטִיט חוּצוֹת׃ - און מיין פיינט וועט זען און בושה וועט איר צודעקן, די וואס זאגט צו מיר: "וואו איז דער אויבערשטער דיין גאט?"; מיינע אויגן וועלן צוקוקן צו איר, יעצט וועט זי ווערן צו פארטרעטן ווי דער בלאטע פון די גאסן.
דער מלבי"ם טייטשט אויס: נישט בלויז איך וועל זיין אין ליכטיגקייט, נאר אויך מיין פיינט וועט דאס זען, און דעמאלט וועט זיי בושה באדעקן. און פאר וואס? ווייל ביז יעצט האבן זיי מיר אלעמאל געזאגט: "אַיּוֹ ה' אֱלֹהֶיךָ?" וואו איז דער באשעפער וואס דו רעדסט שטענדיג וועגן אים, פארוואס האט ער אוועקגענומען זיין השגחה פון אייך? דאס איז געווען די טענה פון די נוצרים וואס האבן גערודפ'ט כלל ישראל דורכאויס די אלע יארן פון גלות. אמאל איז דאס געווען מיט שפיזן, גאפלען און רידלעך, און היינט מיט דעם יו-ען (או"ם) און אנדערע מרעין בישין, די לינקע ארגאניזאציעס און דער "קרן החדשה" וכדומה. זיי גייען אן צו רודפ'ן אונז, נאר היינט איז עס אויף אן אופן פון "פאליטיקלי קארעקט", מיט ריינע הענט, מיט פארשידענע גאלדסטאון-באריכטן.
און די סיבה איז א טאפלטע: ערשטנס, זיי האלטן אז מיר האבן געהארגעט זייער הבל-משיח. און צווייטנס, ווי מען האט שוין מערערע מאל גערעדט, זייער גאנצער ציל איז אויפצוווייזן אז כלל ישראל האט פארלאזט דעם באשעפער און דערפאר האט דער באשעפער זיי פארלאזט, און וויבאלד ער האט זיי פארלאזט - מוז דאך זיין שלעכט פאר זיי, ווייל אויב נישט, מיט וואס וועט געוויזן ווערן אז ער האט גענומען זיי אנשטאט אונז. וואס מער עס גייט שלעכט פאר כלל ישראל, אלץ גרעסער איז לויט זייער מיינונג דער באווייז אז דער אייבערשטער האט זיי פארלאזט און אויסגעוועלט זיי.
און דערפאר "וְתֵרֶא אֹיַבְתִּי וּתְכַסֶּהָ בוּשָׁה": ווען זיי וועלן זען אז אלעס וואס מיר האבן די גאנצע צייט געזאגט איז דער אמת - אז דער אייבערשטער איז מיט אונז, אז דער הקדוש ברוך הוא שיצט אויף אונז און היט אונז, און אז אפילו ווען ער באהאלט און פארשטעלט זיין פנים איז זיין השגחה זיכער איבער אונז - דעמאלט וועט זיי באדעקן די בושה. עס וועט קלאר ווערן אז הקדוש ברוך הוא איז געווען מיט אונז אין אלע טעג פון גלות, און אפילו אין די שווערסטע צייטן ווען עס האט אויסגעזען ווי ער האט פארהוילן זיין פנים פון אונז, וועט זיך ארויסשטעלן אז אלעס איז געווען צום גוטן, און דאס איז "אֶרְאֶה בְּצִדְקָתוֹ" - זיין גערעכטיגקייט אויפן עבר, אז דער גאנצער עבר איז בעצם געווען לטובתנו.
"עֵינַי תִּרְאֶינָּה בָּהּ" - דער מלבי"ם איז מדייק, אז איבעראל וואו עס שטייט א לשון פון ראיה און דערנאך אן אות בי"ת, איז עס א ראיה פון בזיון, אזוי ווי "הֵמָּה יַבִּיטוּ יִרְאוּ בִי". זאגט דער נביא: יעצט זעען מיינע אויגן די שפלות און דעם בזיון, און איך זע אז הגם זי האט יעצט הצלחה און מאכט חיל - איז עס נאר אין גשמיות, אבער צום סוף "עַתָּה תִּהְיֶה לְמִרְמָס כְּטִיט חוּצוֹת", ווי בלאטע וואס ליגט אויסגעשפרייט אין די גאסן וואס יעדער טרעט און צעטרעט עס, און איר אונטערגאנג איז נאנט. קוקט ווי דער נביא האלט דורכאויס דעם גאנצן וועג צוויי בליקן: דעם בליק פון היינט און דעם בליק פונעם עתיד. אינעם צוקונפטיגן בליק וועט זיך אלעס ארויסשטעלן צום גוטן, און אינעם היינטיגן בליק - "עֵינַי תִּרְאֶינָּה בָּהּ".
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט א ביטערער קינה: עס זענען פארלוירן געגאנגען די חסידים און ערליכע אידן, און דער נביא איז געבליבן ווי א לעצטע פייג וואס קיינער מאכט זיך נישט די מי איר צו קלויבן. נישט בלויז וואס עס זענען נישטא קיין גוטע מענטשן, נאר די רשעות איז ארגאניזירט: דער שר, דער שופט און דער גרויסער האבן זיך צונויפגעשטעלט אין איין "חֶבֶל עָבוֹת", און זיי פארגרעסערן דעם עון נאר כדי צו שלעפן שוחד, און אפילו די גוטע אינעם דור זענען ווי א דארן וואס ווערט פאררעכנט פאר גראד בלויז אין פארגלייך צו א צוים פון דערנער. פון דא קומט דער צוזאמנברוך פון אלע קרייזן פון צוטרוי - אינעם חבר, אינעם נאנטן, אינעם ווייב און אפילו אין די זין און טעכטער - ביזן טיפסטן אפגרונט פון קלקול. און פון דער צווייטער זייט שטייט דער נביא אליין און זאגט "וַאֲנִי בַּה' אֲצַפֶּה": ער האפט אויף דער גאולה בעיתה, און מתפלל אז זי זאל קומען בעת רצון נאך פריער. "כִּי נָפַלְתִּי קָמְתִּי" - פון דעם פאל אליין וועט שפראצן דאס אויפשטיין, און "כִּי אֵשֵׁב בַּחֹשֶׁךְ ה' אוֹר לִי". און לעתיד לבוא, ווען ער וועט אונז ארויספירן צום ליכט, וועלן מיר זען זיין גערעכטיגקייט און פארשטיין למפרע אז אלעס וואס האט אויסגעזען ווי א צרה איז געווען אינגאנצן לטובה, און די אומות העולם וואס האבן געשפעט "אַיּוֹ ה' אֱלֹהֶיךָ" וועלן באדעקט ווערן מיט בושה.