הקדמה: טיפע פסוקים וואס פארלאנגען עיון
מיר גייען ווייטער אין קאפיטל ו' אין מיכה, פון פסוק ט' און ווייטער. ווי מיר האבן שוין געזאגט, זענען די פסוקים אין מיכה פארפלעכטענע פסוקים, און מ'קען נישט אריבערגיין אויף זיי מיט אן אויבערפלעכלעכן ליינען. מען דארף זיצן און פארשטיין ווארט ביי ווארט. אין דעם חלק פונעם קאפיטל טוט דער נביא מוסר'ן די שטאט אויף די עבירות פון מדות און געוויכטן, אויף ליגן און באטרוג, און ער לאזט וויסן די עונשים וואס קומען נאכדעם. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און ברענגען די ווערטער פונעם רד"ק, רש"י און דעם מלבי"ם.
פסוק ט': קול ה' לעיר יקרא
קוֹל ה' לָעִיר יִקְרָא וְתוּשִׁיָּה יִרְאֶה שְׁמֶךָ שִׁמְעוּ מַטֶּה וּמִי יְעָדָהּ׃ - דער קול פונעם אייבערשטן רופט צו דער שטאט, און דער מענטש פון תושיה וועט זען דיין נאמען; הערט דעם שטעקן, און ווער עס האט אים באשטימט.
דערקלערט דער רד"ק: "קול ה'" איז דאס ווארט פונעם נביא. דער נביא נבואה'ט און זאגט אז דער הקדוש ברוך הוא רופט צו דער שטאט, דאס הייסט צו די איינוואוינער פון דער שטאט, און זאגט זיי צו טון תשובה. וועלכע שטאט? שומרון אדער ירושלים, ווייל ביידע האבן געדארפט תשובה. און דער רד"ק ברענגט נאך א ביאור: "לעיר" איז נישט בלויז מלשון שטאט, נאר אויך ווי "לעורר", מלשון התעוררות. הקדוש ברוך הוא וויל אויפוועקן די מענטשן צו תשובה.
דאס דערמאנט אן עובדא וואס איז געווען: איין מאל איז א מענטש געקומען צום בריסקער רב און געוואלט פארלייגן פאר אים א פירוש אינעם פיוט "אזכרה אלוקים ואהמיה בראותי כל עיר על תילה בנויה ועיר האלוקים מושפלת עד שאול תחתיה". האט ער אים געזאגט: איך וויל טייטשן "עיר" מלשון התעוררות. "כל עיר על תילה בנויה" - יעדע התעוררות צו הבלי עולם שטייט פעסט אויף איר פלאץ: וואס פאר אן התעוררות איז דא צו פוטבאל, וואס פאר אן התעוררות איז דא צו גיין צו א מאווי, וואס פאר אן התעוררות איז דא צו פליען אויף אויספלוגן אין חוץ לארץ. "ועיר האלוקים מושפלת עד שאול תחתיה" - די התעוררות צו עבודת ה' איז דערנידערט.
האט אים דער בריסקער רב געפרעגט: ביסט אמאל געווען אין פראנקרייך? האט ער געענטפערט: יא. האט ער אים געזאגט: און וואס, איז פראנקרייך חרוב? האט ער געזאגט: זיכער נישט, ס'איז די שטאט פון ליכטיגקייט. און לאנדאן? אויך זי איז געבויט און פראכטפול און ציט צו זיך טוריסטן. דער רב איז אריבערגעגאנגען מיט אים אויף נאך שטעט איבער דער וועלט, און אלע זענען הערליך געבויט. האט ער אים געזאגט: אויב אזוי, פארוואס קען מען נישט טייטשן די ווערטער כפשוטו? "בראותי כל עיר על תילה בנויה" - די שטעט פון די גוים זענען אלע געבויט אויף זייער ארט, "ועיר האלוקים מושפלת עד שאול תחתיה". מיט פשוטע ווערטער: ווען מען האט א פשט, דארף מען נישט זוכן קיין דרשות. און מען דערמאנט דאס ווייל דא טרעפן מיר אז דער רד"ק אליין מוז יא טייטשן "לעיר" מלשון התעוררות.
"ותושיה יראה שמך" - וואס איז תושיה? די כוונה איז אויף אן איש תושיה, א מענטש פון חכמה. ווען איך רוף מיינע ווערטער אין דער שטאט, בלויז דער איש תושיה אליין וועקט זיך אויף פון די ווערטער און זעט דיין נאמען, רבונו של עולם. גיט אכט אז דאס איז נישט ווי רש"י, ווייל רש"י טייטשט אז ס'גייט ארויף אויפן נביא, אז ער איז דער וואס וועט זען דיין נאמען. לויטן רד"ק, בלויז ווער ס'איז אן איש חכמה נעמט די ווערטער צום הארצן און פארשטייט אז מען דארף זיך מכניע זיין פארן רבונו של עולם; די איבעריגע מענטשן הערן נישט און פארשטייען נישט, און זענען נישט ראוי אנגערופן צו ווערן אנשי תושיה. און תושיה אליין מיינט תורה, דאס הייסט אז בלויז אן איש תורה ווערט נתרשם פון די ווערטער.
זאגן א פסוק וואס הייבט זיך אן און לאזט זיך אויס מיט די אותיות פונעם נאמען
איידער מיר קומען צו "שמעו מטה ומי יעדה", לאמיר דערמאנען א זאך וואס ווערט געברענגט אין אן אלטן רש"י. אגב, איז זייער מסתבר אז דאס איז נישט רש"י אליין, ווייל עס איז באקאנט אז אין די פירושים אויף נביאים זענען אריינגעקומען שפעטערדיגע הוספות, און מען האט בטעות געמיינט אז דאס איז פונעם פירוש רש"י. אויף יעדן פאל ווערט דארט געברענגט: פון דא לערנט מען אז ווער עס זאגט יעדן טאג א פסוק וואס הייבט זיך אן און ענדיגט זיך אזוי ווי ס'הייבט זיך אן און ענדיגט זיך זיין נאמען, ראטעוועט אים די תורה פון גיהנם. און כלל ישראל פירט זיך ביים סוף פון שמונה עשרה צו זאגן א פסוק וואס הייבט זיך אן און לאזט זיך אויס מיט די ערשטע און לעצטע אותיות פון זיין נאמען. צום ביישפיל, איינער וואס הייסט בועז זאגט "ביום קראתי ותענני תרהיבני בנפשי עוז" - הייבט זיך אן מיט א בי"ת און ענדיגט זיך מיט א זי"ן. און דער טעם דערפון איז, כדי ער זאל נישט פארגעסן זיין נאמען אויפן יום הדין.
עס איז אמאל געפרעגט געווארן א שאלה פאר הרב רצאבי אין דעם ענין: עס ווערט געברענגט אין די ספרים אז אויב א מענטש קען געפינען א פסוק וואס זיין נאמען שטייט דערין ממש בפירוש, און פון דער צווייטער זייט קען ער געפינען א פסוק וואס הייבט זיך אן מיטן ערשטן אות פון זיין נאמען און ענדיגט זיך מיטן לעצטן אות, איז ענדערש דער פסוק וואס הייבט זיך אן און לאזט זיך אויס מיט די אותיות. און אויב ס'איז דא ביידע צוזאמען, מה טוב. האט מען געפרעגט: פארוואס? דאס וואס הייבט זיך אן און ענדיגט זיך איז דאך בלויז א רמז, בעת ווען דער נאמען שטייט מפורש אינעם פסוק איז לכאורה בעסער. למשל, אנשטאט "ביום קראתי ותענני" וואלט געווען בעסער צו זאגן "ויאמר בועז לקוצרים ה' עמכם". און היינט זענען אפילו פאראן געדרוקטע בלעטער וואס אנטהאלטן כמעט אלע נעמען.
האט דער רב געפרעגט: זאג מיר, ווי אזוי ארבעט דאס? האט מען אים געענטפערט: וואס הייסט? דאס איז א סגולה. האט ער געזאגט: אויף א סגולה פרעגט מען נישט קיין קשיות. דו ווייסט נישט ווי אזוי דאס ארבעט, טא וואס פרעגסטו? דאס הייסט, בלויז ווען מען פארשטייט דעם מהלך ווי אזוי די זאך ארבעט וואלט מען געקענט טענה'ן אז אזוי איז ענדערש; אבער ווען מען פארשטייט נישט ווי אזוי ס'ווירקט, איז נישטא קיין פלאץ פאר א קשיא. דאס איז אן ענין פון א סגולה: זאג א פסוק וואס הייבט זיך אן אזוי און ענדיגט זיך אזוי, און די סגולה דערפון איז אז מען זאל געדענקען דעם נאמען אויפן יום הדין.
און גיט אכט אויפן דיוק הלשון: "התורה מצילתו מגיהינום" (די תורה ראטעוועט אים פון גיהנום), און עס שטייט נישט דארט אז ער וועט געדענקען זיין נאמען צום יום הדין. דער ענין פון געדענקען דעם נאמען צום יום הדין ווערט געברענגט אינעם של"ה הקדוש. און וואו איז דאס אלעס מרומז אינעם פסוק? רש"י איז נישט מפרש, און אויך אין די ספרים געפינט מען נישט קיין פירוט, נאר בלויז אז מען לערנט דאס ארויס פון דא. פון וואו? פון "ותושיה יראה שמך".
מען קען דאס מסביר זיין אויף צוויי וועגן: דער ערשטער וועג: "תושיה" איז מלשון שכחה, ווי "תהום הנשייה", "נשיתי טובה", "נשני אלוקים את כל עמלי", "צור ילדך תשי". דער מענטש האט מורא פון שכחה, און דורך דעם וואס ער זאגט דעם פסוק "יראה שמך", וועט ער זען זיין נאמען און זיך דערמאנען דערין. דער צווייטער וועג, און בפרט לויט רש"י וואס רעדט נישט וועגן פארגעסן דעם נאמען נאר אז די תורה ראטעוועט אים: "תושיה" כפשוטו, תורה. דורך דעם וואס ער זאגט א פסוק פון דער תורה, וועט ער בכוח התורה זען זיין נאמען און זיך דערמאנען דערין לעתיד לבוא, ומכוח זה וועט ער ניצול ווערן פונעם דין. און מען קען זאגן אז אויך דער המשך הפסוק איז מרומז דערין: "שמעו מטה ומי יעדה", וואו דער מטה איז גיהנום, מטה חובלים, דער שטעקן וואס שלאגט.
פארוואס פארגעסט מען דעם נאמען צום יום הדין
דער זוהר הקדוש זאגט אז די חייבי גיהנום פארגעסן זייער נאמען צום יום הדין. אין די הייליגע ספרים ווערט געברענגט א טעם דערצו: א מענטש האט א נאמען מצד הקדושה און א נאמען מצד הקליפה, רחמנא ליצלן. און ווען א מענטש איז נישט אינגאנצן אין קדושה, דאס הייסט ער פירט נישט אויס זיין תפקיד בקדושה, פארגעסט ער זיין נאמען וואס איז מצד הקדושה, און עס בלייבט אים נאר צו געדענקען זיין נאמען מצד הקליפה, יענע זייט וואס ער האט מחזק געווען מיט זיינע מעשים. און ווען מען פרעגט אים ווי הייסט ער, שלאגט מען און פייניגט מען אים ביז ער דערמאנט זיך אין זיין נאמען.
דער חפץ חיים זצ"ל ערקלערט אן אנדערן ביאור, ונאים הדברים למי שאמרם, פאר דעם וואס זיין גאנצער ענין איז געווען שמירת הלשון. מיר האבן דאך געלערנט אז ווען א מענטש רעדט לשון הרע אויף יענעם, גייען אריבער זיינע אייגענע עבירות צו יענעם אויף וועמען ער האט גערעדט, און די זכותים פון יענעם נעמט ער צו פאר זיך. שטעלט אייך פאר: יעקב קומט ארויף אויבן אין הימל, און מען הייבט אים אן ווייזן זיינע עבירות. ער זעט א שווערע עבירה, און זאגט: איך האב דאך אזא זאך קיינמאל נישט געטון! נאך אן עבירה: דאס בין נישט איך, דאס איז עשיו! און נאך אן עבירה, און נאך אן עבירה. ביז ער הייבט אן פרעגן ביי זיך: איין מינוט, אפשר בין איך בכלל נישט יעקב, אפשר בין איך עשיו? ער פארלירט זיין גאנצע זהות און פארגעסט ווער ער איז, ווייל די דאזיגע עבירות געבן אים אן אנדערע זהות.
און דערפאר זאגן מיר א פסוק, כדי דער פסוק זאל אים דערמאנען. און כאטש בעומק איז דאס א סגולה וואס מיר פארשטייען נישט, איז אבער דער פונקט אז די תורה איז אייביג. דיין נאמען און אלע גשמיות'דיגע זאכן זענען פארגייענדיגע זאכן, און בלויז איין זאך בלייבט אויף אייביג און עקזיסטירט סיי דא און סיי אויבן: די הייליגע תורה. און אזוי ווי די תורה איז נצחית, געדענקט מען די תורה, און פונעם כוח פון דערמאנען דעם פסוק וועט ער זיך אויך דערמאנען זיין נאמען.
און איבער דעם וואס א מענטש קען פארגעסן זיין אייגענע זהות, דערציילט מען אויף איינעם וואס איז אנגעקומען אין א האטעל אין חוץ לארץ, אין דרום אפריקע, און מען האט אים געזאגט אז מען נעמט נאר אריין שווארצע און קיין ווייסע לאזט מען נישט אריין. דאס איז געווען דער איינציגער האטעל, און בדיעבד אן קיין ברירה האט ער גענומען שיך-פאליש, אנגעשמירט דאס פנים גוט גוט און איז אריין. ער האט אבער געדארפט אויפשטיין צומארגנס פרי, האט ער געזאגט פארן באדינער: וועק מיך אויף זעקס אזייגער אינדערפרי, זיי נזהר, מיך און נישט קיין אנדערן וואס שלאפט. דער באדינער איז געקומען און אים אויפגעוועקט ביי זעקס. יענער שטייט אויף, פארגעסנדיג וואס איז געווען נעכטן, גייט צו צום וואשבעקן זיך צו וואשן דאס פנים, קוקט אין שפיגל און דערקענט זיך נישט. זאגט ער: וואס פאר א נאר דער באדינער איז, ער האט אויפגעוועקט א צווייטן! אזוי אויך קומט א מענטש ארויף אויבן, און פלוצים ווערט אים קלאר אז ער איז אפשר גאר אן אנדערער. דערפאר זאלסטו זאגן דעם פסוק כדי דו זאלסט נישט האבן קיין אומערווארטעטע איבערראשונגען, און נאך בעסער איז מען זאל נישט רעדן קיין לשון הרע, און אזוי וועט מען פארמיידן אומאנגענעמע סורפריזן אויבן אין הימל.
דער ביאור פונעם מלבי"ם אינעם פסוק: דער נאמען פון ירושלים איז "יראה"
דער מלבי"ם לערנט דעם פסוק אזוי: קול ה' ותושיה וועט רופן צו דער שטאט, "יראה" איז דיין נאמען. און די זאכן זענען געבויט אויפן פסוק "ויקרא אברהם שם המקום ההוא ה' יראה". לכתחילה האט ירושלים געהייסן מיטן נאמען "שלם", ווי עס שטייט "ומלכי צדק מלך שלם", און אברהם אבינו האט צוגעלייגט דעם נאמען "יראה", וואס אין דעם ליגט א תפילה און בקשה אז דער אויבערשטער זאל זען און משגיח זיין אויף איר כסדר. יעצט קומט דער נביא און דערמאנט: געדענקט אז איר נאמען איז "יראה", ווייל עיני ה' אלוקיך בה, און די שטאט זאל זיך היטן פון מורד זיין אינעם אויבערשטן, ווייל דא איז די השגחה גאר נאנט. און דאס איז "קול ה' ותושיה" - סיי קול ה' און סיי די תורה האבן גערופן די שטאט מיטן נאמען "יראה"; קול ה', ווייל אזוי איז געווען ברוח הקודש דורך דעם קול ה', און די תורה, ווייל דער הקדוש ברוך הוא האט מסכים געווען צו דעם נאמען און עס איז אריינגעקריצט געווארן אין דער תורה.
און דערפאר זאגט ער צום פאלק "שמעו מטה ומי יעדה": נאכדעם וואס איר זעט אז דער הקדוש ברוך הוא איז משגיח אויף אייערע מעשים, הערט צו צום שטעקן ("מטה"), דאס איז דער מקל חובלים וואס שטראפט אויף אייערע עבירות, און גיט אכט "ומי יעדה", ווער עס האט באשטימט די דאזיגע שטראף. דריי מעגליכע טענות קענען די עקשנים טענה'ן, און קעגן אלע דריי ענטפערט דער נביא: אויב איר מיינט אז דער הקדוש ברוך הוא זעט נישט אייערע מעשים, אויף דעם שטייט "יראה שמך", געדענקט אז דער אויבערשטער זעט אלעס. און אויב איר מיינט אז ער וויל נישט שטראפן, אויף דעם שטייט "שמעו מטה", הערט דעם קול פונעם שטעקן. און אויב איר מיינט אז ער קען נישט שטראפן, אויף דעם שטייט "ומי יעדה", ווער עס האט באשטימט די שטראף, דער הקדוש ברוך הוא, וואס ער האט די מעגליכקייט און כוח צו שטראפן.
פסוק י': אוצרות רשע און איפת רזון
עוֹד הַאִשׁ בֵּית רָשָׁע אֹצְרוֹת רֶשַׁע וְאֵיפַת רָזוֹן זְעוּמָה׃ - צי איז נאך פאראן אין הויז פונעם רשע אוצרות פון רשעות (גניבה און אומרעכט), און א פארמינערטע, פארשאָלטענע מאָס.
„הַאִשׁ” איז פונקט ווי „הֲיֵשׁ”, אזוי ווי דער פסוק זאגט „חי נפשך אדוני המלך אם יש”. און די שאלה איז: צי איז נאך פאראן אין בית הרשע אוצרות פֿון רשעות? צי איז נאך אלץ דא אין שטוב פונעם רשע איינער וואס האט נישט קיין מורא פֿון די עונשים פֿון השי״ת און פֿירט ווייטער אָן מיט שלעכטע מעשים?
„ואיפת רזון זעומה” - דער מלבי"ם ערקלערט אז די רוזנים (די שׂרים און פֿירער) זענען געווען די ממונים צו משגיח זיין אויף די מדות און געוויכטן, און זיי פֿלעגן קובע זיין די מאָס פֿון דער איפה און אויסגלייכן די וואָג זי זאל זיין פינקטליך. און דער נביא זאגט אז אפילו די איפה וואס די רוזנים האבן באשטימט איז זעומה, דער אייבערשטער צערנט זיך אויף איר, ווייל די רוזנים האבן מתקן געווען געזעצן פֿון אָוֶן, פֿאַלשע געזעצן. קומט אויס אז סיי דער וואס דארף מכריע זיין במשפט און סיי דער וואס דארף מאכן די געזעצן שטעלט פֿאראויס רשעות'דיגע געזעצן, און אויך אויף די רוזנים, וואס זיי זענען די מנהיגים, איז דער הקדוש ברוך הוא מקפיד.
רש"י ווידערטייטשט אויס „איפת רזון” אַ קליינע מאָס וואס אייערע גבירים נארן אפ דערמיט די ארימעלייט, און ברענגען זיי דערמיט צו מאָגערקייט און נויט.
פסוק י"א: מאזני רשע ואבני מרמה
הַאֶזְכֶּה בְּמֹאזְנֵי רֶשַׁע וּבְכִיס אַבְנֵי מִרְמָה׃ - צי זאל איך דען ריינוואשן [א מענטש] מיט וואָגשאלן פֿון רשעות, און מיט אַ בייטל פֿון באטריגערישע שטיינער (פֿאַלשע געוויכטן)?
מען קען מקדים זיין א משל. מען דערציילט אז איין מאל האט דער בעקער גערופן דעם פוטער-הענדלער צום משפט. זאגט דער בעקער: כבוד השופט, איך קויף פֿונעם דאזיגן מאן יעדן טאג אזוי און אזוי פֿיל קילא פוטער, און איין טאג האב איך באשלאסן דאס איבערצובודקן, און עס איז קלאר געווארן אז דאס איז נישט קיין קילא נאר ניין הונדערט גראם. קומט אויס אז שוין צוואנציג יאר נארט ער מיך אפ! פרעגט דער שופט פֿונעם פוטער-פאבריקאנט: וואס האסטו צו זאגן צו דיין פארטיידיגונג? ענטפֿערט ער: כבוד השופט, איך נעם נישט פֿון אים קיין געלט נאר ברויט; איך געב אים פוטער און ער פארקויפֿט מיר ברויט, איינס קעגן דאס אנדערע. און איך וועל אייך זאגן דעם אמת: ביי מיר אין דער מילכיגער פאבריק איז נישטא קיין געוויכט-שטיין, איך פארמאג בלויז א וואָג מיט צוויי טעצלעך, און איך האב נישט קיין געוויכט פֿון א קילא. פרעגט דער שופט: אויב אזוי, וויאזוי ווייסטו אז דאס איז א קילא? זאגט ער: גאר פשוט, איך נעם דאס קילא ברויט וואס איך קויף פֿון אים, לייג עס אויפֿן צווייטן זייט פֿון דער וואָג, און לויט דעם פארקויף איך אים די פוטער...
דאס איז פונקט וואס דער מלבי"ם ערקלערט דא. זיי האבן באשטימט א קלענערע איפה, וואס איז נישט ווערט קיין קילא נאר ניין הונדערט גראם, און ממילא איז דער שקל אויך געווארן פֿאַלש. דער קונה ווייסט אז דאס וואס ער באקומט איז נישט באמת קיין קילא, דערפֿאר צאלט ער אויך מיט א שקל וואס איז נישט באמת קיין שקל. און מען דארף פארשטיין: ביי אונז איז פֿאַלש געלט גארנישט ווערט, אבער ביי זיי איז זילבער געווען עכט זילבער, קופּער עכט קופּער, און גאלד עכט גאלד, און דערפֿאר איז געווען זייער וויכטיג צו וויסן אז די מטבע איז נישט אפגעריבן און נישט פארמינערט געווארן, ווייל א פֿאַרדאָרבענע מטבע קען מען נישט אויסגעבן. און וויבאלד דער קונה ווייסט אז ער באקומט ווייניגער, ברענגט ער שוין פֿאראויס פארמינערטע מטבעות, לויט ווי ער האט באקומען אזוי האט ער געגעבן. קומט אויס אז ס'איז געווען א באטרוג פֿון ביידע זייטן: די מוכרים געבן ווייניגער סחורה מיט א קלענערער איפה, און די קונים צאלן מיט א פֿאַרדאָרבענעם שקל.
אויף דעם זאגט דער נביא: „הַאֶזְכֶּה בְּמֹאזְנֵי רֶשַׁע” - צי מיינט איר דען אז איך וועל אייך ריינוואשן פארן האבן וואָגשאלן פֿון רשעות, „וּבְכִיס אַבְנֵי מִרְמָה”, און פארן האבן אין בייטל פֿאַלשע געוויכט-שטיינער צו פארמינערן דעם שקל קעגן דעם וואס ער האט פארמינערט די איפה? עס שטייט דאך אין פסוק „אבן ואבן איפה ואיפה תועבת ה' גם שניהם”. און וואס מיינט „גם שניהם”? ערקלערט דער מלבי"ם: אפילו ווען ביידע געפֿינען זיך צוזאמען, אז ווען דו פארקויפֿסט מיט אבן ואבן גיט ער דיר דערקעגן איפה ואיפה, און דער שטיין וואס ער גיט איז קלענער פונקט קעגן דעם ווערט פֿון דער פארקלענערטער איפה - דאך איז דאס א תועבה פארן אויבערשטן. אפילו דו וועסט זאגן „מיר זענען קוויט”, לויט וויפֿיל איך האב באקומען אזוי האב איך געגעבן, זאגט די תורה: ניין! פֿעלשעריי איז אסור, און מען קען נישט זאגן: איך האב געפֿעלשט ווייל יענער האט אויך געפֿעלשט. קויף נישט פֿון אים, אדער צאל פֿאראויס מיט כשר'ע ווייניגערע געלט, אבער זיין פֿעלשן איז נישט ערליך און דיין פֿעלשן איז נישט ערליך.
פסוק י"ב: חמס, שקר ורמייה
אֲשֶׁר עֲשִׁירֶיהָ מָלְאוּ חָמָס וְיֹשְׁבֶיהָ דִּבְּרוּ שָׁקֶר וּלְשׁוֹנָם רְמִיָּה בְּפִיהֶם׃ - וואס אירע רייכע לייט זענען פול מיט גזילה, און אירע איינוואוינער רעדן ליגן, און זייער צונג איז באטרוג אין זייער מויל.
„אשר עשיריה” מיינט די עושר'דיגע לייט פֿון דער שטאט, שומרון אדער ירושלים, „מלאו חמס” - זיי פֿילן אָן זייערע הייזער מיט חמס פֿון דעם וואס זיי גזל'ענען ביי די שטאטס-לייט. זאגט דער מלבי"ם אז זיי פֿלעגן קרימען סיי די מאָס פֿון דער איפה און סיי דאס געוויכט פֿונעם שקל, אזוי ווי עס שטייט „להקטין איפה ולהגדיל שקל”.
„ויושביה דיברו שקר” - אויסער די גבירים האבן אויך געזינדיגט די „יושבים”, דאס הייסט די איבעריגע פֿונעם עם. און וואס איז דער חילוק צווישן „דיברו שקר” ביז „לשונם רמיה”, לכאורה איז דאס דאפּלט? ערקלערט דער מלבי"ם, און אזוי איז ער מסביר אסאך מאל אין זיין פירוש אויף משלי: סתם א „דיבור” באציט זיך אויף א פשוט'ער זאך, אויפֿן אפענעם שקר. ווידער ווען מען רעדט מיט חכמה און השכלה ווערט דאס צוגעשריבן צום „לשון”, ווייל דער לשון איז מער פנימי און דרוקט אויס טיפֿערע זאכן, בעת דער דיבור איז מער חיצוני און דרוקט אויס פשוט'ע זאכן.
לויט דעם איז "יושביה דיברו שקר" דער אפענער ליגן, וואס זיי פלעגן זאגן ליגנט בגלוי אן קיין שום שרעק. ווידער "ולשונם רמייה" איז דער קלוגערער און מער באהאלטענער דיבור, וואס א מענטש דרייט דיך ארום מיט פאלשקייט און שאפט א פאלשן אנשטעל פון אמת, און זיינע ווערטער הערן זיך אלע אויס ריכטיג, און אויב מען פארטיפט זיך נישט און מען טראכט נישט אריין, כאפט מען דעם ליגן בכלל נישט. דערפאר ווערט געזאגט "לשון", וואס זי איז מער פנימי, און מיט דער לשון מאכט ער א לאוער אינעווייניג, "בפיהם", וואס דאס איז פארהוילן טיף אינעם מויל.
פסוק י"ג: החליתי הכותך
וְגַם אֲנִי הֶחֱלֵיתִי הַכּוֹתֶךָ הַשְׁמֵם עַל חַטֹּאתֶךָ׃ - און איך האב דיך אויך קראנק געמאכט מיט דיר שלאגן, דיך פארוויסט געמאכט צוליב דיינע זינד.
זאגט דער רד"ק: פונקט ווי דו האסט קראנק געמאכט די ארימעלייט און די געדרוקטע מיט דיינע באטרוגערייען, מידה כנגד מידה האב איך אויך קראנק געמאכט מיטן דיר שלאגן, איך האב דיך געשלאגן ביז דו ביסט קראנק געווארן. און "השמם על חטאותיך" מיינט אז איך וועל דיך מאכן וויסט פאר דיינע זינד. און דער רד"ק ברענגט נאך א פשט: איך וועל מאכן אז אנדערע זאלן שטוינען און פארגאפט ווערן איבער די שטראפן וואס דו באקומסט. מענטשן וועלן זען וואס דו האסט באקומען און וועלן זיך וואונדערן: אזוי האט מען אים געטאן?
דער מלבי"ם ערקלערט: "החליתי הכותך" - איך האב כסדר אנגעהאלטן דיר צו שלאגן מיטן שטעקן, יענער שטעקן וואס מיר האבן פריער געזען ביי "שמעו מטה ומי יעדה", ביז דורך דעם האב איך דיך געמאכט קראנק. און וויבאלד דאס אלעס האט נישט געהאלפן, "השמם על חטאותיך", מוז איך דיך פארוויסטן ביז דו וועסט ווערן אינגאנצן א שממה. קומט אויס לויטן מלבי"ם אז ס'איז דא דא צוויי שטאפלען: ערשטנס מכות, אפשר וועסטו זיך אויפוועקן, און אויב דאס האט נישט געהאלפן, שממה.
פסוק י"ד: אתה תאכל ולא תשבע
אַתָּה תֹאכַל וְלֹא תִשְׂבָּע וְיֶשְׁחֲךָ בְּקִרְבֶּךָ וְתַסֵּג וְלֹא תַפְלִיט וַאֲשֶׁר תְּפַלֵּט לַחֶרֶב אֶתֵּן׃ - דו וועסט עסן און נישט זעט ווערן, און עס וועט דיך בייגן אין דיין אינווייניגסטן, און דו וועסט יאגן אבער נישט ראטעווען, און וואס דו וועסט יא ראטעווען וועל איך איבערגעבן צום שווערד.
דא הייבט דער נביא אן מפרש צו זיין וואס עס וועט זיין די מכה אויף וועלכער ער האט געזאגט "החליתי הכותך". כאטש דו וועסט עסן און דו וועסט האבן עסן, וועסטו נישט זעט ווערן, און מיט דעם אלעם "וישחך בקרבך", דאס עסן וועט דיך מאכן קרומען און בייגן אינעווייניג. דער מלבי"ם ערקלערט אז די כוונה איז אויף א מין קרענק וואס קומט פון צופיל עסן און איבערזעטיגונג. דאס הייסט עס וועט נישט זיין קיין פראבלעם פון הונגער, נאר דאס עסן אליין וועט ברענגען די קרענק.
"ותסג ולא תפליט" - לויטן מלבי"ם, דו וועסט פרובירן צוריקצוברענגען דאס פארמעגן און די תבואה וואס די שונאים האבן צוגענומען פון דיר, דו וועסט זיי נאכיאגן און זיי דערגרייכן, אבער דו וועסט נישט מצליח זיין ארויסצוראטעווען און ארויסצוציען די רויב פון זייערע הענט. און "אשר תפלט", אפילו דאס וואס דו וועסט יא מצליח זיין ארויסצוראטעווען פון שונא'ס האנט, "לחרב אתן", מען וועט דערויף אומקומען מיטן שווערד. און בנוגע דעם ווארט "ותסג", קען מען דאס טייטשן מלשון השגה (דערגרייכן די שונאים), כאטש דא איז עס מיט א סמ"ך, ווייל אסאך מאל זעען מיר אין נביאים אז די סמ"ך און שי"ן טוישן זיך. אבער באמת, לויטן פשט פונעם מלבי"ם איז דאס מלשון אפטיילן, ווי "נסוג אחור": דו וועסט מצליח זיין אפצוטיילן פון די שונאים דאס וואס זיי האבן צוגענומען פון דיר, און דאך וועסטו נישט קענען ארויסנעמען פון זייער האנט.
דער רד"ק ברענגט אן אנדערן פשט, און אזוי טייטשט אויך רש"י בשם רבנו מנחם: "ותסג" איז מלשון השגה, אז די פרוי וועט דערגרייכן אן הריון און וועט פארשוואנגערט ווערן, "ולא תפליט", אז זי וועט נישט זוכה זיין אנצוקומען צו דער געבורט, נאר דער עובר וועט שטארבן אין איר טראכט רחמנא ליצלן. און מיר געפינען אזא לשון אינעם פסוק "שורו עיבר ולא יגעיל", אז דער אקס האט געמאכט טראגעדיג די בהמה און די בהמה האט נישט אויסגעשפיגן איר קינד, ווייל הגעלת כלים איז דאך ארויסצושטויסן דאס וואס איז איינגעזאפט אינעם כלי. דאס הייסט אז זי האט נישט מפיל געווען נאר געבוירן אין דער צייט. און דא, "ואשר תפלט", און וואס זי וועט יא מצליח זיין צו געבערן מיט א געהעריגע געבורט און עס וועט זיין א קינד וואס בלייבט ביים לעבן, פונדעסטוועגן וועט מען עס איבערגעבן צום שווערד.
פסוק ט"ו: אתה תזרע ולא תקצור
אַתָּה תִזְרַע וְלֹא תִקְצוֹר אַתָּה תִדְרֹךְ זַיִת וְלֹא תָסוּךְ שֶׁמֶן וְתִירוֹשׁ וְלֹא תִשְׁתֶּה יָּיִן׃ - דו וועסט זייען און נישט שניידן, דו וועסט טרעטן איילבירטן און נישט שמירן קיין אויל, און וויינטרויבן און נישט טרינקען קיין וויין.
נאך קללות זאגט זיי דער נביא, א קללה אין פרי האדמה און א קללה אין פרי העץ. דו וועסט זייען תבואה און קטניות און נישט זוכה זיין זיי צו שניידן, און טרעטן איילבערטן און נישט זוכה זיין זיך צו זאלבן מיטן אויל, און טרעטן וויינטרויבן און נישט טרינקען קיין וויין. און פארוואס? ווייל די שונאים וועלן אלעס פארצערן.
פסוק ט"ז: חוקות עמרי און מעשה בית אחאב
וְיִשְׁתַּמֵּר חֻקּוֹת עָמְרִי וְכֹל מַעֲשֵׂה בֵית אַחְאָב וַתֵּלְכוּ בְּמֹעֲצוֹתָם לְמַעַן תִּתִּי אֹתְךָ לְשַׁמָּה וְיֹשְׁבֶיהָ לִשְׁרֵקָה וְחֶרְפַּת עַמִּי תִּשָּׂאוּ׃ - און עס ווערן געהיט די געזעצן פון עמרי און דאס גאנצע טאן פון בית אחאב, און איר גייט אין זייערע עצות, כדי איך זאל דיך מאכן פאר א וויסטעניש און אירע באוואוינער פאר א פייפונג, און די שאַנד פון מיין פאלק וועט איר טראגן.
דער רד"ק ערקלערט: פונדעסטוועגן וועט איר זיך נישט מוסר'ן, די דאזיגע יסורים וועלן אייך נישט באוועגן תשובה צו טון, און נאך אלץ ווערן די חוקות פון עמרי געהיט. דרך אגב, אינעם לשון הרד"ק ווי עס איז געדרוקט פאר אונז שטייט: "ועדיין חוק עמרי משתמר בכסות עזבו חוקותי", און ער זאגט "וישתמר" לשון יחיד. ס'איז שווער געווען צו פארשטיין וואס באדייט די דאזיגע "כסות", און מען האט אויך מעיין געווען אין אן אלטן תנ"ך פון ווענעציע פון עטליכע הונדערט יאר צוריק, און אויך דארט שטייט אזוי. שפעטער, ווען מען האט נאכגעקוקט אינעם כתר ארם צובא, וואו דער נוסח איז פיל מער מדויק, ווערט קלאר אז דער מ"ם סופית איז פארטוישט געווארן אין א סמ"ך: ס'איז נישט "בכסות", נאר "בכם ותעזבו חוקותי". דאס ווארט "בכם" צוזאמען מיטן וי"ו און תי"ו פון "ותעזבו" זענען צונויפגעשמאלצן געווארן צו איין ווארט, און דער וואס האט עס מעתיק געווען האט נישט פארשטאנען, געמיינט אז דער מ"ם סופית איז א סמ"ך און געשריבן "בכסות". און די כוונה פונעם רד"ק איז: נאך אלץ ווערט דער חוק עמרי געהיט ביי אייך (בכם), בשעת איר האט פארלאזט מיינע חוקים.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא באווייזט דער נביא וואס ער האט פריער געזאגט "השמם על חטאותיך": כאטש איך האב דיך קראנק געמאכט מיט שלעג, זעט מען אז דאס האט דיר גארנישט געהאלפן, עס זענען נאך אלץ געהיט געווארן די חוקות פון עמרי - וואס עמרי האט נאך צוגעלייגט שלעכטע חוקים מער ווי די וואס ירבעם האט איינגעפירט. און נישט נאר דאס, נאר "וכל מעשה בית אחאב", איר גייט אויך אין די פירונגען פון בית אחאב וואס האבן געדינט דעם בעל. איר באגנוגנט זיך נישט מיט די חוקות פון עמרי, נאר איר גייט ווייטער און נעמט אויך אן די מעשים פון בית אחאב. און דערפאר "למען תתי אותך לשמה", עס וועט זיין א גאנצע שממה, ווייל איר האט זיך נישט באגנוגנט מיטן שלעכטן נאר איר גייט און לייגט נאך צו דערויף.
"וחרפת עמי תשאו" - איר וועט ליידן א שטראף פאר דער חרפה פון מיין פאלק, וואס איר האט גורם געווען אז מיין פאלק זאל זיין צו א שאַנד. און ווי עס איז שוין ערווענט געווארן עטליכע מאל, ווערט דער מענטש געשטראפט אויך אויף דעם אליין וואס דער אויבערשטער מוז אים שטראפן. וואס ווען דער אויבערשטער באשטראפט דאס פאלק איז פאראן אין דעם א צער פארן רבונו של עולם, און נישט דאס אליין נאר זיין נאמען ווערט פארחלל'ט, ווייל די פעלקער זאגן: זעט כלל ישראל, דעם אויבערשטנ'ס פאלק, פון זיין לאנד זענען זיי ארויסגעגאנגען, זעט וואספארא שטראפן זיי באקומען און וויאזוי זיי ווערן שטענדיג גערודפ'ט. קומט אויס אז ס'איז דא דא א חילול השם. אויב אזוי, חוץ דעם עונש וואס קומט פארן מענטש פאר זיינע שלעכטע מעשים, האט ער אויך מחלל געווען דעם שם שמים מיט דעם וואס דער אויבערשטער איז געווען געצוואונגען אים צו שטראפן און זיין נאמען ווערט פארחלל'ט ביי די גוים, און אויך אויף דעם איז פאראן אן עונש.
צום סך-הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל רופט דער נביא די שטאט זיך אויפצוכאפן, און דערמאנט איר אז דער אויבערשטער איז שטענדיג משגיח אויף איר, וויבאלד אברהם אבינו האט דאך אנגערופן דעם ארט "ה' יראה". דריי טענות פון די עקשנים ווערן אפגעווארפן: דער אויבערשטער זעט, דער אויבערשטער וויל שטראפן, און ער האט די מעגליכקייט צו שטראפן. פון דארט גייט דער נביא איבער אויסצורעכענען די זינד: אוצרות רשע, א פארקלענערטע איפה און פאלשע געוויכט-שטיינער, גבירים פול מיט גזל און חמס, אפענע ליגנט און באהאלטענע באטריגעריי, און דער מלבי"ם לערנט אז "תועבת ה' גם שניהם", כאטש די שווינדלעריי איז קעגנזייטיג. נאכדעם קומען די עונשים אין צוויי שטאפלען: ערשטנס שלעג וואס ברענגען צו קראנקייט, און אויב דאס העלפט נישט, א גאנצע שממה - עסן אן זעטיגונג, זייען אן שניידן, און פארמעגן וואס גליטשט זיך ארויס פון דער האנט. און דאס אלעס ווייל נאך אלץ ווערן די חוקות פון עמרי און די מעשים פון בית אחאב געהיט ביי זיי. און צווישן דעם אלעם איז ארומגערעדט געווארן דער ענין פון זאגן א פסוק וואס הייבט זיך אן און ענדיגט זיך מיט די אותיות פונעם נאמען, און איר טעם אין דער נצחיות התורה, און די ווארענונג פונעם חפץ חיים אז לשון הרע קען ברענגען א מענטש צו פארלירן ממש זיין אייגענעם מהות און פארגעסן ווער ער איז.