קאפיטל ו אין מיכה איז א פרק פון א ריב און תוכחה: דער הקדוש ברוך הוא רופט כביכול די בערג און די גבעות צו זיין עדים, און הייבט אן מיט דער טענה "עמי מה עשיתי לך ומה הלאתיך" (מיין פאלק, וואס האב איך דיר געטאן און מיט וואס האב איך דיר פארמוטשעט). אין דעם חלק וואס שטייט פאר אונז שטעלן מיר זיך אפ אויף דעם זכרון פון בלק און בלעם און פון "מן השיטים עד הגלגל", און אויף דער גרויסער פראגע פונעם זינדיקן מענטש - מיט וואס זאל איך מכפר זיין? - און אויף דעם גרויסן ענטפער וואס דער נביא גיט אינעם באקאנטן פסוק "הגיד לך אדם מה טוב". מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, בעיקר לויטן מלבי"ם, און לעבן אים רש"י, דער רד"ק און די מדרשים.
עַמִּי זְכׇר נָא מַה יָּעַץ בָּלָק מֶלֶךְ מוֹאָב וּמֶה עָנָה אֹתוֹ בִּלְעָם בֶּן בְּעוֹר מִן הַשִּׁטִּים עַד הַגִּלְגָּל לְמַעַן דַּעַת צִדְקוֹת יְהֹוָה׃ - מיין פאלק, געדענק דאך וואס בלק מלך מואב האט געראטן, און וואס בלעם בן בעור האט אים געענטפערט, פון שטים ביזן גלגל, כדי צו וויסן די צדקות פון ה'.
וואס איז געווען די עצה פון בלק? אומצוברענגען כלל ישראל. און וואס האט אים בלעם געענטפערט? "מה אקוב לא קבה אל ומה אזעום לא זעם ה'" - איך האב נישט געצערנט אין יענע אלע טעג. ביז דא איז פשוט. די שוועריקייט איז אינעם המשך: "מן השיטים עד הגלגל" - וואס איז דער שייכות צווישן שטים און גלגל? שטים איז נאך נאנט צו פרשת בלק, אבער גלגל איז שוין אין ארץ ישראל.
רש"י ערקלערט: פון שטים, וואו איר האט געזינדיקט צו מיר, פון דארט זאלט איר לערנען מיינע צדקות - אז כאטש איר האט געזינדיקט, האב איך נישט צוריקגעהאלטן פון אייך די הילף, ביז איך האב אייך געברענגט צום גלגל, וואס דאס איז שוין דער אריינגאנג אין לאנד. איך וואלט אייך געדארפט פארדארן אויף אייער זינד, און אנשטאט דעם האב איך ווייטער געגעבן דעם מן, די באר און די ענני הכבוד, און איך האב אייך געשפייזט, פארזארגט און זיך אפגעגעבן מיט אייך אויפן גאנצן וועג.
דער רד"ק לייגט צו, אז דאס דערמאנען דעם גלגל קומט צו דערמאנען דעם נס. דאס הייסט: אין שטים האט איר געזינדיקט און איר זענט געווען מחויב קללה, און איך האב אייך מכפר געווען דורך דעם וואס א טייל זענען געשטארבן אין דער מגפה; און ביים גלגל האב איך אייך געטאן א נס ביים אריינגיין אין לאנד, וואס דער ירדן האט זיך געשפאלטן. "למען דעת צדקות ה'" - פון דעם אלעם זאלט איר לערנען און וויסן וויפיל צדקות דער הקדוש ברוך הוא האט געטאן מיט אונז. און פון דעם קומט אויס: אויב דו וועסט גיין אויפן גראדן וועג, וועלן די זעלבע צדקות דיר באגלייטן אויך יעצט; און אויב נישט - וועסטו באקומען א שטראף לויט דעם.
בַּמָּה אֲקַדֵּם יְהֹוָה אִכַּף לֵאלֹהֵי מָרוֹם הַאֲקַדְּמֶנּוּ בְעוֹלוֹת בַּעֲגָלִים בְּנֵי שָׁנָה׃ - מיט וואס זאל איך מקדים זיין פֿאַר ה', זיך בייגן פארן גאט פון אויבן? צי זאל איך אים מקדים זיין מיט עולות, מיט יאריקע קעלבער?
דער רד"ק פארטייטשט: אויב עס וועט זאגן איינער פון אייך, מיט וואסארא מנחה זאל איך מקבל פנים זיין דעם אויבערשטן? מיט וואס זאל איך זיך בייגן פאר אים? "האקדמנו בעולות בעגלים בני שנה" - צי זאל איך ברענגען פאר אים יאריקע קעלבער, וואס זיי ווערן פאררעכנט פאר די בעסטע און יונגסטע?
דער מלבי"ם מסביר אז די פסוקים זענען ווי א מאמר המוסגר, און זיי זענען די רייד פון ישראל אליין: נאכדעם וואס זיי זענען געשטרויכלט געווארן אין שטים און אין בעל פעור, האבן זיי חרטה און פרעגן - מיט וואס זאל איך מקבל פנים זיין דעם אויבערשטן וואס איך האב יעצט געזינדיקט פאר אים? "אכף" איז א לשון פון כפיפה: מיט וואס זאל איך בייגן מיין געשטאלט, וויבאלד ער איז דאך אן אלוקי מרום. "אלוקים" איז מידת הדין, און ווער עס זינדיקט פאר דעם וואס איז מהווה די גאנצע מציאות איז ראוי צו א גרויסן עונש. דאס איז נישט ווי איינער וואס דערצערנט א פאטער, אדער א רבי, אדער א קעניג; דאס איז א גאר אנדערער באציאונג, און א גאנץ אנדערער עונש.
הֲיִרְצֶה יְהֹוָה בְּאַלְפֵי אֵילִים בְּרִבְבוֹת נַחֲלֵי שָׁמֶן הַאֶתֵּן בְּכוֹרִי פִּשְׁעִי פְּרִי בִטְנִי חַטַּאת נַפְשִׁי׃ - צי וועט ה' וועלן טויזנטער ווידערס, צענדליקער טויזנטער טייכן פון אויל? צי זאל איך געבן מיין בכור פאר מיין זינד, די פרוכט פון מיין בויך פאר דער חטאת פון מיין נפש?
קעגן "במה אקדם ה'" זאגט ער: אפשר אפילו טויזנטער ווידערס, וואס זענען גרעסער און בעסער פון יאריקע קעלבער, און רבבות טייכן בוימל צו גיסן נסכים אויף די עולות - און דאס אלץ איז נאך אלץ נישט גענוג. און קעגן "אכף לאלוקי מרום" פרעגט ער: "האתן בכורי פשעי" - קעגן א פשע, וואס איז אן עבירה במזיד און מיט מרד, וואלט איך געדארפט געבן מיין בכור, די טייערסטע זאך ביי מיר. און קעגן "חטאת נפשי", וואס איז א שגגה און ווייניגער הארב, איז גענוג "פרי בטני", דאס הייסט די איבעריגע קינדער וואס זענען נישט דער בכור. און קען מען דען מיט דעם מכפר זיין?
הִגִּיד לְךָ אָדָם מַה טּוֹב וּמָה יְהֹוָה דּוֹרֵשׁ מִמְּךָ כִּי אִם עֲשׂוֹת מִשְׁפָּט וְאַהֲבַת חֶסֶד וְהַצְנֵעַ לֶכֶת עִם אֱלֹהֶיךָ׃ - ער האט דיר אָנגעזאָגט, מענטש, וואס איז גוט, און וואס דער אויבערשטער פאָדערט פון דיר: בלויז צו טאָן משפט, צו ליב האָבן חסד, און צו גיין בצניעות מיט דיין גאָט.
לכאורה איז שווער: דארף מען דען הערן פון א מענטש ("אדם") וואס ס'איז גוט? רש"י טייטשט דאס אויף א וואונדערבארן אופן, לויט'ן טעם המפסיק אינעם ווארט "לך": "הגיד לך" - ווער האט דיר אנגעזאגט? דער הקדוש ברוך הוא. "אדם, מה טוב" - הקדוש ברוך הוא זאגט דיר: מענטש, איך לאז דיר וויסן וואס ס'איז דיר גוט צו טאן. און וואס איז דיר גוט? "והצנע לכת עם אלוקיך", און ווי תרגום יונתן טייטשט: "הוי צנוע למהך בדחלתא דאלהך" - זיי צניעות'דיג צו גיין אין יראת ה'.
און נאָך א פירוש אויף "הצנע לכת": נישט ווי די מדה פון א בשר ודם איז די מדה פונעם הקדוש ברוך הוא. די מדה פון א בשר ודם איז - ווען א מענטש האט באליידיגט זיין חבר און קומט אים איבערבעטן, זאגט אים דער באליידיגטער: איך ווער נישט איבערגעבעטן ביז יענער און יענער וועלן קומען, פאר וועמען דו האסט מיר פארשעמט; האסט מיך פארשעמט פאר יעדן? ווארט ביז זיי וועלן זיך צוזאמנעמען, און דעמאלט בעט מחילה פאר זייערע אויגן. אבער דער הקדוש ברוך הוא וויל נישט מער ווי "והצנע לכת": טו תשובה צווישן דיר און אים, און דאס איז גענוג. ער פארלאנגט נישט זאלסט מאכן דעם תיקון ברבים אזוי ווי דו האסט געמאכט דעם קלקול; דו ביסט זיך מתוודה בלחש און בעטסט מחילה בסתר - זאגט דער הקדוש ברוך הוא, דאס איז גענוג.
דער רד"ק מסביר אז דער פסוק איז דער ענטפער אויף דער פראגע פונעם מענטש "האתן בכורי פשעי": רבונו של עולם, מיט וואס וועל איך מיר רייניגן פון מיינע זינד? זאגט דער הקדוש ברוך הוא - איך גלוסט נישט אין עולות. "ומה ה' דורש ממך כי אם עשות משפט ואהבת חסד", ווי שמואל הנביא האט געזאגט פאר שאול: "הנה שמוע מזבח טוב להקשיב מחלב אילים". "עשות משפט", ערקלערט דער רד"ק, נעמט אריין אלע מצוות שבין אדם לחברו, ווי דיני ממונות, נזקים און ענליכס - "ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם", וואס זענען דיני ממונות; און עס נעמט אויך אריין דיני עריות - "את משפטי תעשו", און גלייך דערנאך שטייט "ערוות אביך וערוות אמך לא תגלה". קומט אויס אז "עשות משפט" מיינט א זהירות אין עניני ממונות און אין עניני קדושה. "ואהבת חסד" איז א העכערע מדרגה פון דעם: משפט איז וואס איך בין מחויב - אויב איך בין שולדיג צו באצאלן, וועל איך באצאלן; חסד מיינט צו געבן אפילו ווען איך בין נישט מחויב, צו טאן מער ווי עס קומט.
"והצנע לכת עם ה' אלוקיך" מיינט צו ליב האבן דעם אויבערשטן בכל לבבך ובכל נפשך. און פארוואס הייסט דאס "הצנע"? ווייל דאס זענען זאכן וואס זענען בסתר, דברים המסורים ללב. קיינער ווייסט נישט ווי שטארק יענער איז דבוק אינעם אויבערשטן.
מ'האט דערציילט אויפ'ן ראש ישיבה הרב שטיינמאן, אז מען פלעגט אים זען אין פארשידענע מצבים, ביי דאקטוירים-אונטערזוכונגען און אין שפיטעלער, ווי ער באוועגט זיינע פינגער, עפנט און פארמאכט די האנט. האבן אים זיינע מקורבים געפרעגט וואס ער טוט, האט ער געזאגט: ווען איך ריר צו מיט'ן גראבפינגער צום קליינעם פינגער - דער קליינער פינגער איז דער קלענסטער פינגער, און קעגן אים איז דער קלענסטער אות, יו"ד; דערנאך עפן איך די האנט - פינף פינגער, דער אות ה"א; דערנאך שטרעק איך אויס דעם לאנגן פינגער, וואס איז ענליך צו א וָא"ו; און ווידער עפן איך די האנט - ה"א. ווען ער האט נישט געקענט לערנען אדער זיך קאנצענטרירן אויף עפעס אנדערש, איז ער געווען בבחינת "שיוויתי ה' לנגדי תמיד".
און ביים בית יוסף איז אונז נאך מער נתגלה געווארן. ס'איז באקאנט די מעשה אז איין נאכט האט זיך דער מלאך המגיד נישט באוויזן צו אים. אויפ'ן צווייטן טאג האט ער אים געפרעגט וואס איז געשען, האט אים דער מלאך געזאגט: נעכטן ביסטו געגאנגען אין מארק און דו האסט אויפגעהויבן דיין פוס צו מאכן א טריט, און יענע רגע האסטו נישט געטראכט פון ייחוד השם - און דערפאר ביסטו יענעם טאג נישט געווען ראוי דער מגיד זאל זיך באווייזן צו דיר. פון דער מעשה לערנען מיר ווי שטארק ער איז געווען דבוק אינעם רבונו של עולם: ער פלעגט נישט אויפהייבן א האנט אדער א פוס אן טראכטן פונעם אויבערשטן. און פון דעם קענען מיר פארשטיין אז נישט אומזיסט איז מען זוכה צו אזא מדרגה, צו זיין רבן של כל ישראל און דער פוסק וואס יעדער פסק'נט ווי ער; ס'זענען געווען אנדערע גדולי עולם אין זיין דור, און דער הקדוש ברוך הוא האט אויסגעוועלט דווקא אים - ווייל ס'איז גערעדט געווארן פון גאר הויכע און דערהויבענע מעלות, און זיי זענען געווען בצנעה, און מ'קען זיי נישט באגרייפן ווי אזוי זיי זענען באמת.
אמאל האט מען געפרעגט דעם גאון רבי שלמה זלמן אויערבאך: אמאל זענען געווען צדיקים נסתרים - חייקל דער בעל עגלה, וואס מ'האט שפעטער ביי אים געפונען זעק פול מיט כתבי קבלה אין העכסט דערהויבענע ענינים; א סטאלער אדער א וואסער-טרעגער וואס עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז ער קען גאנץ ש"ס בעל פה, און ווען איינער פלעגט אריינקומען פלעגט ער פארמאכן דעם ספר כדי מ'זאל נישט מיינען אז ער לערנט, און זיי האבן זיך געמאכט פאר פשוט'ע לייט. וואו זענען היינט אזעלכע צדיקים? האט ער זיי געענטפערט: ס'איז נישטא. האבן זיי אים געפרעגט: עס שטייט דאך אז אין יעדן דור זענען פאראן ל"ו צדיקים נסתרים! האט ער זיי געזאגט: וויסן זאלסטו, אז אין אונזער דור זענען די גלוי'ע צדיקים אויך די נסתרים. האבן זיי געפרעגט: ווי אזוי? זיי זענען דאך אפענע, גלוי'ע! האט ער געזאגט: מען ווייסט קיינמאל נישט ווי גרויס א צדיק ער איז באמת. ווען זעט מען דאס? נאך דער פטירה, ווען מען הערט מעשיות און עס ווערט אנטפלעקט זאכן וואס מען האט נישט אפגעשאצט און נישט געוואוסט אז זיי זענען אויף אזא מדרגה - שטעלט זיך ארויס אז ער האט אנטפלעקט א טפח און פארדעקט צוויי טויזנט. קומט אויס אז דער צדיק הנגלה איז אויך דער נסתר. און דאס איז "והצנע לכת עם אלוקיך": ווי ווייט דער מענטש איז באמת "עם אלוקיך" - דאס איז א באהאלטענע זאך, מסור ללב, און דערקענט זיך נישט פון אינדרויסן.
חז"ל דרשנ'ען: "עשות משפט" - דאס זענען די דינים; "ואהבת חסד" - דאס איז גמילות חסדים; "והצנע לכת עם אלוקיך" - דאס איז הוצאת המת און הכנסת כלה. און לכאורה איז דאס שווער צו פארשטיין: א לוויה בצנעה? ס'איז דאך דא מודעות איבער דער גאנצער שטאט! הכנסת כלה? מען שיקט דאך הזמנות, און מען מודע נאך אין דער צייטונג פאר די וואס האבן נישט באקומען קיין הזמנה. וואו איז דא הצנע לכת?
אויב מען רעדט וועגן דער לוויה פון הרב שטיינמאן - דארט איז טאקע געווען וואס ער האט געבעטן: בלויז צען מענטשן, אן קיין רמקולים און אן קיין פובליסיטי. אגב די רמקולים, איז אמאל איינער געקומען פרעגן וויפיל עס קאסט אויסצורופן אן הכרזה אין שטאט איבער דער פטירה פון זיין קרוב. האט מען אים געפרעגט: מיט "שוקו" אדער אן "שוקו"? האט ער געזאגט: וואס הייסט שוקו, א קייטנה? האט ער אים געזאגט: אויב ס'איז "שוקו [שקעה] השמש בצהריים, הלווייתו של הרב הצדיק" - איז עס איין פרייז; אן שוקו - איז עס אן אנדערער פרייז.
נאר דער מדרש זאגט: דאס איז דאך א קל וחומר! אז זאכן וואס מען פירט נישט צו טאן בצנעה, זאגט די תורה "והצנע לכת" - זאכן וואס מען פירט יא צו טאן בצנעה, על אחת כמה וכמה! דאס הייסט, אפילו ביי זאכן וואס זענען בפרסום איז צניעות באליבט פארן אויבערשטן, און כל שכן ביי זאכן וואס ווערן נאטירליך געטאן בצנעה.
און ביי הכנסת כלה איז דאס א וואונדערבארע דוגמא. מיר קענען דאך די מציאות: עס מאכט זיך ווען איינעם'ס א זון אדער טאכטער האט חתונה, און ער מאכט נישט קיין חתונה נאר ער "פראדוצירט אן עווענט" - ער ברענגט אן עווענט-פראדוצירער מיט דער גאנצער פארגעשריטענער פיראטעכניק, כדי צו מאכן דעם "עווענט פונעם יאר". איינער האט דערציילט אז פון דער בר מצוה פון זיין בכור איז ער געבליבן מיט חובות פאר פיר יאר, און ביי די איבעריגע קינדער איז ער שוין געווען רואיגער. אויף וועמען ווילסטו מאכן א רושם? פאר וועמען שטעכסטו אויס די אויגן? מאך א מעסיגע שמחה, שיין און איידל! מען זאגט נישט אז ס'איז אסור; ס'איז פאראן ווער עס קען כיד המלך, פונקט ווי רבקה האט באקומען תכשיטים פון אליעזר, וואס איז נישט געווען קיין קלייניקייט. און ס'זענען דא וואס דארפן באמת א מכובד'יגן פלאץ פאר חשוב'ע געסט. אבער צו טאן אויף אן אופן וואס שטעכט אין די אויגן - וואס גיט דאס? "והצנע לכת עם ה' אלוקיך" איז געזאגט געווארן אויך אויף דעם.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער דאזיגער פסוק איז מבאר וואס עס שטייט פריער: "ומה הלאתיך" - צי האב איך דיך אויסגעמאטערט מיט מצוות? אויף דעם זאגט דער פסוק: געדענק נאר וואס בלק האט גע'עצה'ט, און וואס בלעם האט אים געענטפערט. בלעם האט געענטפערט אז ס'איז בעסער אין די אויגן פונעם אויבערשטן זיי דווקא צו בענטשן, ווייל די השגחה איז צוגעקלעבט צו כלל ישראל און דער הקדוש ברוך הוא לאזט זיי נישט אפ. און פון דעם כח ארויס האט בלעם גע'עצה'ט זיי צו מאכן זינדיגן, ווייל "אלוקיהם של אלו שונא זימה", און ער האט זיי מכשיל געווען מיט בנות מואב - כדי די השגחה זאל זיך אפטאן פון זיי. ווייל כל זמן די השגחה איז מיט זיי קען מען זיי גארנישט טאן, אבער "כי יראה בך ערות דבר ושב מאחריך", און אויב די השגחה וועט זיך אפטאן - וועט מען זיי קענען בייקומען. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: פון דעם אליין זעסטו אז איך האב דיך נישט אויסגעמאטערט, נאר אדרבה, איך האב געשוינט און רחמנות געהאט אויף דיר אפילו דעמאלט.
און דא ברענגט דער מלבי"ם די ראיה: "מן השטים עד הגלגל". לכאורה זענען דאך השטים און הגלגל צוויי באזונדערע ערטער, און די מעשה פון בלק און בלעם האט זיך דאך נישט געצויגן מן השטים ביזן גלגל. נאר, זאגט דער מלבי"ם, דארף מען לערנען דעם פסוק אזוי: "מן השטים עד הגלגל... הגיד לך אדם מה טוב", בשעת די פסוקים "במה אקדם ה'" און "הירצה ה' באלפי אילים" זענען א מאמר מוסגר (אין קלאמערן) אינמיטן.
און דער ענין איז אזוי: נאכדעם וואס כלל ישראל האט געזינדיגט אין שטים האבן זיי חרטה געהאט, און האבן געוואלט וויסן מיט וואס דער אויבערשטער וועט זיי מוחל זיין און ווי אזוי ער וועט מתרצה ווערן מכפר צו זיין אויף זייער פשע און חטא. האבן זיי געמיינט אז כדי אים איבערצובעטן דארף מען ברענגען גרויסע קרבנות, און אפשר גאר "האתן בכורי", "פרי בטני" - מקריב זיין דעם בכור פארן אויבערשטן פאר א כפרה. אויף דעם איז געקומען דער ענטפער: "מן השטים עד הגלגל - הגיד לך אדם מה טוב". אין יענער צייט, מן השטים ביזן גלגל, האט אונז משה רבינו געלערנט וואס דער אויבערשטער פארלאנגט פון אונז, און אז דער הקדוש ברוך הוא מאנט נישט קיין קרבנות כדי צו פארגעבן, נאר עשות משפט, אהבת חסד, און הצנע לכת.
און ווער איז דער וואס האט געלערנט? דא האט דער מלבי"ם א געוואלדיגן חידוש: די צייט אין וועלכער משה האט עוסק געווען אין מסביר זיין די תורה איז געווען מן השטים ביזן גלגל - דאס זענען די טעג ווען ער האט זיי געלערנט ספר דברים, משנה תורה, וואס משה האט געזאגט פון זיך אליין, פארשטייט זיך אלעס על פי ה', און ער האט פאר זיי אפגעשריבן די משנה תורה. און ווער עס קוקט אריין דארט וועט זען אז משה רבינו לערנט אונז אויס "מה טוב" - וואס עס איז גוט. הרב שך פלעגט שטענדיג זאגן אז דער בעסטער מוסר ספר פאר אים איז דאס לערנען חומש דברים. דאס איז א ספר פון תוכחות, וואו ער ווייזט זיי אויף אז דער הקדוש ברוך הוא פארלאנגט נישט פון זיי קיין שווערע עבודות, קרבנות און זבחים - אין משנה תורה ווערן דאך כמעט נישט דערמאנט קיין קרבנות - נאר מען זאל טאן משפט און טאן חסד.
"עד הגלגל" - ביז זיי זענען אנגעקומען צום גלגל, וואו משה האט זיך געזעגנט פון זיי און יהושע איז דער וואס ברענגט זיי אריין אין לאנד. און דארט אין גלגל זענען געשען פאר זיי ניסים: דער ירדן האט זיך געשפאלטן און איז ארויפגעשטיגן ביזן הימל, און כלל ישראל גייט אריבער אויף דער טרוקעניש, און זיי זעען ווי דער הקדוש ברוך הוא קערט זיך צוריק זיי צו באגלייטן; און דארט רעדט דער אויבערשטער צו יהושע און באפעלט איבער שמירת התורה והמצוות. און דער פסוק איז מדייק "עד הגלגל": ביזן גלגל האב איך אייך נישט אויסגעמוטשעט מיט קיין שווערער עבודה, אבער אין גלגל איז שוין געווען א שווערע עבודה - דארט זענען זיי באפוילן געווארן צו מל'ענען, "ומל את בני ישראל שנית גבעת הערלות" (ווער עס וויל קען הערן די שיעורים אויף ספר יהושע), און דארט זענען זיי באפוילן געווארן צו מאכן דעם קרבן פסח. ווייל די גאנצע צייט וואס זיי זענען געווען אין מדבר האבן זיי נישט געמאכט קיין פסח, וויבאלד ס'האט נישט געבלאזן ביי זיי קיין רוח צפונית וואס קען אוועקנעמען די וואלקענעס און היילן די נימולים, און דערפאר זענען זיי געווען ערלים, און "כל ערל לא יאכל בו". די צוויי זאכן - מילה און פסח - זענען א שווערע עבודה. אבער "מן השטים עד הגלגל" האב איך גארנישט געפאדערט פון דיר קיין טירחה, נאר "עשות משפט ואהבת חסד". "למען דעת צדקות ה'" - מיט דעם וועסטו וויסן די צדקות פונעם אויבערשטן, אז ער באלאסטעט נישט דעם מענטש, ער מאנט נישט פון אים קיין שווערע עבודות און ער מאטערט אים נישט אויס.
און דער מלבי"ם לייגט צו: זע וואס מען האט דיר געזאגט. דאס ערשטע - "מה טוב", וואס עס איז גוט פאר דיר מצד דעם וואס דו ביסט א מענטש, דאס הייסט מצד די מצוות שבין אדם לחבירו, וואס איז גוט פארן מענטש כדי ער זאל לעבן א ריכטיג לעבן. און באמת ווער עס טראכט אריין זעט אז יעדער איינער וואס זיין אויפפירונג איז גוט אין בין אדם לחבירו - זענען זיינע יארן גוט, און ווער ס'איז נעגאטיוו אין בין אדם לחבירו - איז זיין לעבן ביטער. ס'איז נישטא קיין חכמות: דער מענטש איז א באשעפעניש וואס לעבט אין א געזעלשאפט, "מדיני" בלשון די ראשונים, פארבונדן מיט זיין ארומיגער סביבה. א פאזיטיווער מענטש באקומט פאזיטיווע רעאקציעס פון זיין ארומיגער וועלט - פון זיין ווייב און קינדער אין שטוב, אין דער ארבעט, פון די שכנים און פון יעדן וואס קומט מיט אים אין בארירונג; און א נעגאטיווער מענטש באקומט א נעגאטיוון אפקלאנג, און ער ליידט פון זיינע אייגענע מעשים. יעדן מאל וואס ער שעדיגט, טוט וויי אדער פירט זיך אויף אומיושר'דיג - איז ער אליין דער וואס כאפט דערפאר צום סוף. און דאס צווייטע - "ומה ה' דורש ממך", דאס זענען די מצוות שבין אדם למקום, צו טאן דעם ווילן פונעם אויבערשטן.
כקעגן "מה טוב" וואס איז אין בין אדם לחבירו: "עשות משפט". דער משפט היט אויף דער ארדענונג פונעם געזעלשאפטליכן לעבן, און דעריבער זענען אפילו בני נח מצווה צו שטעלן ביי זיך דיינים - איינע פון די שבע מצוות בני נח - ווייל ווען נישט, וואלט איש את רעהו חיים בלעו. ווען עס זענען פאראן דיינים און שופטים, איז נישטא קיין כל דאלים גבר. און אפילו אין פלעצער וואו דער דין איז נישט פונקטליך יושר, איז דאס נאך אלץ בעסער ווי כאאס. קוקט וואס איז געווען אין עיראק פארן פאל פון סאדאם: אוודאי איז נישט געווען גוט, אן עריץ, א מגלומן און א משוגענער הערשער. אבער "לאמיר אלעס צעווארפן" - און היינט איז עס שבעתיים ערגער; לכל הפחות איז געווען א מלך עוצר בעם, עס איז געווען ווער עס זאל היטן דעם סדר און די רואיגקייט און דאס לעבן האט געקענט אנגיין, און היינט לעבט מען דארט אין א טאג-טעגליכן שרעק, וועלכער מארק וועט אויפגעריסן ווערן און וועלכע קאר וועט אויפרייסן נעבן א מעטשעט, סונים קעגן שיעים און שיעים קעגן סונים און מחבלים, און מען ווייסט נישט ווער עס איז קעגן וועמען. איז בעסער א מגלומאנישער הערשער, אבי עס זאל זיין אן ארדענונג. קומט אויס אז אויך א גוי איז געפאדערט צו האבן משפט. דער משפט זארגט אז עס זאל נישט זיין קיין עושק, נישט קיין גזל און נישט קיין פארדרייטע זאכן, און א מענטש ווייסט אז אויב ער וועט עפעס טאן וועט ער באשטראפט ווערן און געבן דין וחשבון. דערפאר איז די לעצטע זאך וואס מען קען מבטל זיין דער משפט, און די ערשטע זאך וואס פעלט זיך אויס פאר א געזונטן לעבן איז "עשות משפט".
און די ווייטערדיגע זאך: "ואהבת חסד". מען קען נישט שטעלן א געזעלשאפט בלויז אויף משפט; א ריכטיגע געזעלשאפט איז אזא וואס האט אין זיך חסד, לפנים משורת הדין, ארויסצוהעלפן און שטיצן דעם וואס פארמאגט נישט קיין מעגליכקייטן. און אזוי געפינען מיר ביי דוד המלך וואס פלעגט טאן "משפט וצדקה". וואס מיינט דאס? עס פלעגן קומען פאר אים אן עני און אן עשיר, און דער עני ערוועקט רחמנות - "עס קומט זיך מיר, איך בין א נעבעך, פארן עשיר וועט גארנישט פאסירן אויב ער וועט ארויסנעמען נאך צוויי הונדערט שקלים פון קעשענע". אבער דאס איז דאך אן עיוות הדין, און די תורה ווארנט "לא תכירו פנים במשפט". פלעגט דוד פסק'ענען כדין, און אויב דער עני איז ארויס חייב - מוז ער באצאלן. און פון וואו זאל ער באצאלן? פלעגט דוד גיין און געבן אים געלט כדי ער זאל קענען באצאלן. דאס הייסט משפט וצדקה: קודם משפט - דאס וואס דו ביסט אן עני איז נישט קיין סיבה אז דער עשיר זאל דערלייגן, און דאס וואס יענער האט אסאך איז נישט קיין סיבה אוועקצונעמען פון אים שלא כדין; און דערנאך צדקה. נאר דוד האט מורא געהאט אז דא קען זיין א פתח פאר רמאות: צוויי מענטשן וועלן זיך פארשטעלן פאר אן עני און אן עשיר, זיי וועלן קומען צום משפט, דוד וועט מחייב זיין דעם "עני" כדין און וועט אים געבן פון זיין אייגענער קעשענע דעם סכום צו באצאלן - און דער גאנצער משפט איז געווען שקר וכזב, און מען האט בלויז ארויסגענארט געלט פון אים. דעריבער האט ער געבעטן: "בל תניחני לעושקיי" - רבונו של עולם, איך האב ליב צדקה ומשפט, אבער ראטעווע מיך פון שווינדלערס וואס וועלן אויסנוצן מיינע צדקות און ארויסנעמען געלט שלא כדין.
און מיר האבן געלערנט: משפט אליין איז נישט גענוג, מען דארף חסד. און נישט בלויז חסד נאר "אהבת חסד", ווייל דער וואס טוט חסד נאר אויף אן איינמאליגן אופן - ווערט אים גלייך אויס דער כוח; אבער ווער עס האט אין זיך אן אהבת חסד, טוט און קערט זיך צוריק און טוט נאכאמאל, און מיט דעם איז פארזיכערט אז דער חסד וועט בלייבן און וועט זיין תמידי.
און כקעגן "ומה ה' דורש ממך" זאגט ער: "והצנע לכת עם ה' אלוקיך". דאס וואס דו דארפסט גיין מיט דיין ג-ט, אזוי ווי "את האלוקים התהלך נח" - דאס איז וואס דער אויבערשטער פאדערט פון דיר. זאלסט זיין צוגעקלעבט צום הקדוש ברוך הוא, דאס איז דער שורש פון אלע מצוות שבין אדם למקום: אז דער מענטש זאל גיין מיט האלוקים, אין די דרכים פונעם אויבערשטן, און אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אים באגלייטן אויף יעדן טריט און שריט. ווען מען טוט רצונו של מקום - איז מען מיט ה' אלוקיך, "והייתם קדושים כי קדוש אני". און דאס דארף זיין בהצנע, ווייל דאס זענען זאכן שבינך לבין בוראך, און אין זיי פאדערט זיך צניעות.
און פארוואס פעלט זיך אויס דווקא צניעות? ערקלערט דער מלבי"ם: כדי מען זאל זיך נישט גרויסהאלטן אין די ענינים פון חקירה באלוקות און מען זאל נישט קומען זיך קלוגן איבער זיינע מצוות, נאר מען זאל גיין בהצנע לכת מיט זיין באשעפער. אין יענע צייטן פלעגט דער דרך צו משיג זיין ידיעת ה' זיין דורך חקירה - מען פלעגט פארשן, מעיין זיין און מברר זיין מיט פילאזאפישע ראיות און באווייזן איבער מציאות ה' - און דערין ליגט א גרויסע סכנה, ווייל דער וואס הייבט אן מיט פילאזאפיע קען חלילה פארשלעפט ווערן צו פאלשע מסקנות. און דער יעב"ץ שרייבט שוין, אז אין דער תקופה פון דער אינקוויזיציע זענען די וואס האבן מוסר נפש געווען מיט פשטות אויף קידוש השם געווען דער המון העם; בעת די קלוגע און די פילאזאפן, די וואס זענען לכאורה אנגעקומען צו השגות אין פארשטיין דעם מציאות האלוקים, פון זיי דווקא זענען געווען די אנוסים, השם ירחם. ווער עס פארמאגט אן אמונה תמימה ופשוטה מאכט נישט קיין חשבונות און מאכט נישט קיין קלוגשאפטן, און דאס איז די העכסטע מדרגה; אבער ווען מען הייבט אן מיט חשבונות - גיי ווייס וואו מען וועט ענדיגן.
און נאך מער: ווען א מענטש איז פארקערט פון "הצנע", ווען ער שפירט אז ער איז א "מציאות", הייבט ער אן אליין אפצושאצן צי עס פאסט יעצט מקיים צו זיין די מצווה, ער וועגט אלעס אפ אויף די וואגשאלן פון זיין שכל און באשליסט - און ער האט נישט קיין ביטול. און ווען א מענטש פארמאגט ביטול צום קודשא בריך הוא, איז ער זוכה צו א גאנצע דבקות; אבער ווען ער האט נישט קיין ביטול, קומט מען צו אלערליי חקירות, שאלות און הרהורים. דערפאר, וואס פאדערט דער אויבערשטער פון דיר: "והצנע לכת" - זאלסט שפאנען מיט אים מיט תמימות און מיט צניעות.
איינמאל האט מען געפרעגט רבי רפאל מברשיד, אן אלטער איד, במה הארכת ימים? האט ער געענטפערט: מיינע אלע יארן האב איך קיינמאל נישט געפרעגט און נישט אפגעפרעגט קיין שום קשיא אויף דער הנהגה פונעם בורא עולם. אלעס וואס דער אויבערשטער טוט, פלעג איך אלעמאל זאגן: יישר כח ריבונו של עולם, אלעס וואס דער טאטע טוט איז צום גוטן. און ער האט צוגעלייגט: איך ראט אייך אויך נישט צו האבן קיין קשיות און נישט צו פרעגן קיין שאלות אויפן הקדוש ברוך הוא, ווייל דער וואס פרעגט שאלות - רופט אים דער הקדוש ברוך הוא ארויף און וויל אים געבן תירוצים. איך האב נישט געפרעגט - האט מען מיך געלאזט דא.
און א מענטש דארף וויסן: "תמים תהיה עם ה' אלוקיך". דו פארשטייסט נישט? ווען דו וואלסט ווען פארשטאנען אלעס וואס דער אויבערשטער טוט, וואלסטו דאך געווען דער ריבונו של עולם. דער עצם פאקט אז איך פארשטיי נישט ווייזט אז עס איז נאך דא א ווייטקייט צווישן אונז און דעם הקדוש ברוך הוא. און ווי די ווערטער פון רב סעדיה גאון, תכלית הידיעה שלא נדע: ווען א מענטש קומט אן צום שפיץ פון זיין ידיעה און מיינט אז ער ווייסט שוין אלעס, הייבט ער פלוצים אן צו פארשטיין וויפיל ער ווייסט נישט. ווער עס מיינט אז ער פארשטייט - ער איז דער וואס פארשטייט באמת נישט. קוק אויף א מענטש אויפן גאס וואס זאגט "איך האב געלערנט, כבוד הרב", און "שניים אוחזין בטלית" איז דאס איינציגסטע וואס ער קען, און דארט איז ער שטעקן געבליבן - און ער איז זיכער אז ער האט געלערנט. אבער קעגנאיבער אים נעם אן אדם גדול, פרעג אים: האסטו געלערנט? וועט ער דיר זאגן: וואס האב איך דען געלערנט? עס איז דאך דא דא א גאנצע ספרים-שאפע, און וואס ווייס איך שוין פון דעם? אן אדם גדול ווייסט וויפיל ער ווייסט נישט.
און אזוי איז אויך אין ענינים פון נסתרות: דער וואס רעדט ווייסט נישט, און דער וואס ווייסט רעדט נישט. אלע וואס רעדן אין עניני סוד ווייסן נישט באמת, און די וואס ווייסן - שווייגן. ווער האט אמאל געהערט הרב מוצפי רעדן אין ענינים פון קבלה און סוד? ער האט א ישיבה, און דארט אין ישיבה יא, אבער דער וואס ווייסט באמת רעדט נישט. און פארקערט, יעדער איינער עפנט א שיעור אין קבלה און חכמת הנסתר, און טייל לערנען אפילו פאר פרויען, און "נערות זוהר" און ענליכע זאכן, השם ירחם. ווער עס ווייסט נישט - פלאפלט אן א שיעור; און ווער עס ווייסט - האלט פארמאכט דאס מויל און רעדט נישט.
און עס איז פאראן א ביאור פונעם בעל "מסגרת השער": אסאך מאל געפינט זיך א מענטש אין א ספק און ווייסט נישט וואס עס איז גוט צו טאן, וואס איז די פאסיגע הנהגה און וואס איז דער ריכטיגער דרך. און אמאל אפילו צווישן איין מצווה און א צווייטער: וועלכע מצווה זאל ער יעצט פארציען, צו וועלכער שמחה זאל ער גיין, צו א בית האבל אדער צו א בית השמחה, צו מאכן יעצט צו די גמרא און גיין צי נישט.
איך האב אמאל געליינט אז איינער האט געפרעגט דעם הגרש"ז אויערבאך וועגן א חתונה פון קרובים - ווי לאנג צו זיין דארט, און דאס קומט דאך אויפן חשבון פון סדר שלישי און ער פארלירט דעם כולל ערב. האט דער רב אים געזאגט: אין דיין עלטער בין איך נישט געגאנגען צו קיין שמחות, און צוליב דעם היינט, אין מיין עלטער, איז מיר גענוג צו קומען צו א שמחה אויף צוואנציג סעקונדן און איך האב שוין געמאכט פאר זיי די שמחה און איך קען גיין אהיים. דאס איז געווען זיין עצה: אין די יונגע יארן זאלסטו זיין א מתמיד, און ווען דו וועסט עלטער ווערן וועסטו קענען קומען אויף א האלבע מינוט און ארויסגיין. דער הגרש"ז קומט דאך צו א חתונה, טאנצט מיטן חתן, מען זינגט אים, ער גייט ארויס נאך א האלבע מינוט - און גענוג. קיינער פארלאנגט נישט פון אים ער זאל זיצן צוויי שעה און עסן א פערטל הינדל.
וואו ליגט די פראבלעם ביים מכריע זיין? אז דער וואס דארף מכריע זיין בין איך, און איך האב א נגיעה אינעם ענין. אמאל האב איך א צד צו גיין צו א שמחה ווייל איך האב דאס ליבערשט ווי עפעס אנדערש, און אמאל האב איך א צד נישט צו גיין. אמאל האב איך געזען א שכן נעמט ארויס א בריוו פון דער פאסט-קאסטן און זאגט מיר: קוק, איך האב באקומען א שטראף-צעטל (דו"ח). האב איך געקוקט - אן הזמנה צו א חתונה. עס זענען דא מענטשן וואס פאר זיי איז אן הזמנה ווי א קנס פון פיר הונדערט שקל, יעדער איינער לויט זיין ענין.
טא וואס איז די עצה? "הגיד לך אדם מה טוב" - זאלסט נישט מכריע זיין אליין, ווייל דו ביסט א נוגע בדבר. און דערפאר האבן זיי געזאגט "עשה לך רב" - כדי זאלסט ארויסגיין פון ספק. און אויב האב איך נישט קיין רב צום האנט? גיי איך דען א גאנצן טאג מיט א רב לעבן מיר? מען האט דאך דערציילט פונעם בריסקער רב, וואס איז געווען א ירא הוראה, און יעדער שאלה פלעגט ער שיקן צו רבי זעליג, דער בריסקער דיין. אמאל האט אים איינער געזאגט מיט ציניזם און א ביסל חוצפה: דער רב דארף האבן רבי זעליג אין קעשענע ער זאל ענטפערן אויף די שאלות - כאילו צו זאגן אז דער רב קען נישט דעם ענין. גלייך האט דער רב אנגעהויבן אויסרעכענען פאר אים די גאנצע סוגיא, און געברענגט אלעס וואס ווערט געזאגט אין דעם ענין ביז ער איז צוגעקומען מיט אים צום מסקנת ההלכה - דאס הייסט: איך האב מורא צו פסק'ענען און דערפאר שיק איך דיך, אבער זאלסט חלילה נישט טראכטן אז דער רב איז אן עם הארץ.
און דערפון קומט אויס: נישט שטענדיג דארף מען א רב. אמאל איז גענוג א בר דעת, א בן תורה, וואס זאל אויסהערן די שאלה און מכריע זיין פאר דיר, און פאר דעם ענין איז ער בעסער פון דיר. און אויב וועסטו זאגן: איך פארשטיי דאך מער פון אים - ריכטיג, דיינע מעלות האט ער נישט, אבער ער האט איין יתרון: ער איז נישט קיין נוגע בדבר. דו, ווען דו ביסט אין א ספק, האסטו א נגיעה אהין אדער אהער; און ער איז ריין. "הגיד לך אדם מה טוב" - דו ווילסט וויסן וואס איז גוט? פרעג א מענטש.
און אויב איז איצט נישטא קיין מענטש וועמען צו פרעגן? מיר האבן שוין גערעדט וועגן דעם אין אונזערע שיעורים אויף מגילת רות, אויף "ותרא כי מתאמצת היא ללכת". זאגט דער גר"א: קוק וואוהין דו ווערסט מער צוגעצויגן צווישן די צוויי צדדים - און טו פארקערט. און פארוואס? ווייל אויף א נאטירלעכן אופן ווערן מיר צוגעצויגן צום יצר הרע און נישט צום יצר הטוב. דער יצר הטוב קומט ערשט ביי די דרייצן יאר, בעת וואס דער יצר הרע איז שוין איינגעבאקן אין אונז פון ווען מען גייט ארויס פון דער מוטערס טראכט, אן אלטער חבר. "יצר לב האדם רע מנעוריו", און "עיר פרא אדם יולד" - דער מענטש ווערט געבוירן א ווילדער אייזל, און פון דעם דארף ער געבוירן א מענטש. דערפאר, ווען דו ווייסט נישט וואס צו טון, איז מסתמא דיין נאטירלעכע נטיה צום שלעכטן - און טו פארקערט.
און ווי אזוי איז מען בוחן א מענטש? אהרן הכהן קען מען נישט בוחן זיין בכוסו (ביי זיין כוס), ווייל כהנים זענען געווארנט נישט צו טרינקען קיין וויין; און מען קען אים נישט בוחן זיין בכיסו (ביי זיין געלט-בייטל), ווייל ער האט נישט קיין פריוואטע פארמעגנס נאר אלעס פון דעם וואס מען גיט אים. בלייבט איבער אים צו בוחן זיין בכעסו (ביי זיין כעס): קלאגט אויף אים און דעררעגט אים - און איר וועט זען אז ער ווערט נישט אין כעס. מיט דעם וועט איר וויסן ווער עס איז אהרן און וואס איז זיין מעלה. און אזוי אויך ביי אונזער ענין: דער אמת'ער פארהער פון "והצנע לכת עם אלוקיך" איז ביי הוצאת המת און ביי הכנסת כלה, וואס דארט קוקט מען צי דער מענטש פירט זיך מיט צניעות - נישט נאר ביי א לוויה, נאר אויך ביי שמחות, ער זאל נישט מאכן קיין שמחות העכער זיינע כוחות, נאר אויך דאס זאל ער טון בצנעה.
בדרך רמז: האבן חז"ל געזאגט אין דער גמרא, יעדער מענטש וואס האט אין זיך גסות הרוח, זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך און ער קענען נישט וואוינען צוזאמען אויף דער וועלט. און פארוואס? ווייל דער וואס איז זיך מתגאה פארנעמט פלאץ, און דערמיט שטופט ער די פיס פון דער שכינה, ווייל מלא כל הארץ כבודו, און ער מיט זיין גאווה פילט אן דעם חלל. און דאס איז "והצנע לכת עם אלוקיך": ווער עס פירט זיך מיט ענווה און צניעות איז זוכה צו זיין צוזאמען מיטן הקדוש ברוך הוא, ווייל עס איז פאראן פלאץ אויך פארן הקדוש ברוך הוא; און ווער עס פירט זיך מיט גאווה איז נישט "עם אלוקיך", נאר דערווייטערט זיך פונעם הקדוש ברוך הוא.
און נאך אן הסבר: "עם אלוקיך" - אלוקים איז מדת הדין. ווער עס פירט זיך מיט צניעות און מיט ענווה איז זוכה אז דער הקדוש ברוך הוא זאל זיין מיט אים אפילו ווען ער זיצט אויפן כסא דין, און וועט אים נישט פארלאזן. און פארוואס? אזוי ווי דו פירסט זיך מיט חסד און לפנים משורת הדין, ווי מיר האבן געזען ביי "אהבת חסד", אזוי זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אויך איך וועל זיך פירן מיט דיר לפנים משורת הדין. "והצנע לכת" - דו פירסט זיך מיט צניעות און מיט ענווה, און דעמאלט אפילו ווען איך בין "אלוקיך", בין איך נאך אלץ מיט דיר.
דער הקדוש ברוך הוא טענה'ט קעגן כלל ישראל: געדענקט די עצה פון בלק און דעם ענטפער פון בלעם, און געדענקט וואס איך האב געטון פאר אייך פון השיטים ביזן גלגל - אז אפילו נאך וואס איר האט געזינדיגט האב איך נישט צוריקגעהאלטן קיין חסד פון אייך, און איך האב אייך אויסגעהאלטן ביז איך האב אייך געברענגט קיין ארץ ישראל. כלל ישראל, אין זייער חרטה, פרעגן מיט וואס זיי זאלן מכפר זיין: מיט עולות? מיט טויזנטער ווידערס? אפשר מיט א בכור און פרי הבטן? און אויף דעם קומט דער ענטפער פונעם נביא: "הגיד לך אדם מה טוב" - דער הקדוש ברוך הוא האט דיר שוין געלאזט וויסן, און משה רבינו האט דיך געלערנט אין משנה תורה פון השיטים ביזן גלגל, אז דער אויבערשטער פארלאנגט נישט פון דיר קיין שווערע עבודות און קרבנות, נאר דריי זאכן: עשות משפט - דער יסוד פון אן ארנטלעכן געזעלשאפטלעכן לעבן; ואהבת חסד - א קביעות אין טון גוטס לפנים משורת הדין; והצנע לכת עם אלוקיך - אן אינערלעכע און באשיידענע דביקות, מיט תמימות און אן קיין גאווה און אן קיין חכמות. און ווער עס גייט אזוי, איז זוכה אז דער הקדוש ברוך הוא גייט מיט אים אפילו אין דער שעה פון דין.