TheWholeTorah.aiBeta

פרק ו - ריב ה' מיט זיין פאלק - חלק ב

לייענען דעם מקור
הקדמה

קאפיטל ו אין ספר מיכה איז א קאפיטל פון א קריג און תוכחה: דער הקדוש ברוך הוא רופט כביכול די בערג און די גבעות צו זיין עדות, און הויבט אן מיט דער טענה "עמי מה עשיתי לך ומה הלאתיך". אין דעם חלק וואס שטייט פאר אונז שטעלן מיר זיך אפ אויף דער דערמאנונג פון בלק און בלעם און פון "מן השיטים עד הגלגל", און אויף דער גרויסער פראגע פונעם זינדיגן מענטש - מיט וואס וועל איך מכפר זיין? - און אויף דעם גרויסן ענטפער וואס דער נביא גיט אינעם באקאנטן פסוק "הגיד לך אדם מה טוב". מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, בעיקר לויטן פירוש פונעם מלבי"ם, און צוזאמען מיט אים רש"י, דער רד"ק און די מדרשים.

"עמי זכור נא מה יעץ בלק" - מן השיטים עד הגלגל
עַמִּי זְכׇר נָא מַה יָּעַץ בָּלָק מֶלֶךְ מוֹאָב וּמֶה עָנָה אֹתוֹ בִּלְעָם בֶּן בְּעוֹר מִן הַשִּׁטִּים עַד הַגִּלְגָּל לְמַעַן דַּעַת צִדְקוֹת יְהֹוָה׃ - מיין פאלק, געדענק דאך וואס בלק מלך מואב האט געראטן, און וואס בלעם בן בעור האט אים געענטפערט, פון די שטים ביזן גלגל, כדי צו וויסן די גערעכטיקייטן פונעם אויבערשטן.

וואס איז געווען די עצה פון בלק? אומצוברענגען כלל ישראל. און וואס האט אים בלעם געענטפערט? "מה אקוב לא קבה אל ומה אזעום לא זעם ה'" - איך האב נישט געצערנט אין יענע אלע טעג. ביז אהער איז פשוט. די שוועריקייט איז אינעם המשך: "מן השיטים עד הגלגל" - וואס איז דער שייכות צווישן שטים און גלגל? שטים איז נאך נאנט צו פרשת בלק, אבער גלגל איז שוין אין ארץ ישראל.

רש"י ערקלערט: מן השיטים, וואו איר האט געזינדיגט פאר מיר, פון דארט זאלט איר זיך לערנען מיינע צדקות - אז הגם איר האט געזינדיגט, האב איך נישט צוריקגעהאלטן פון אייך די הילף, ביז איך האב אייך געברענגט צום גלגל, וואס דאס איז שוין דער אריינגאנג קיין ארץ ישראל. איך וואלט אייך געדארפט לאזן אויסדארן צוליב אייער זינד, אבער אנשטאט דעם האב איך ווייטער פאר אייך געגעבן דעם מן, די באר, און די ענני הכבוד, און איך האב אייך געשפייזט, געשטיצט און געזארגט פאר אייך דעם גאנצן וועג.

דער רד"ק לייגט צו אז דאס דערמאנען דעם גלגל קומט צו דערמאנען דעם נס. דאס הייסט: אין שטים האט איר געזינדיגט און איר זענט געווען מחויב קללה, און איך האב אייך מכפר געווען דורך דעם וואס א טייל זענען געשטארבן אין דער מגפה; און ביים גלגל האב איך געטון פאר אייך א נס ביים אריינגיין אין לאנד, ווען דער ירדן האט זיך געשפאלטן. "למען דעת צדקות ה'" - פון דעם אלעם זאלט איר זיך לערנען און וויסן וויפיל צדקות דער הקדוש ברוך הוא האט געטון מיט אונז. און פון דא נעמט זיך: אויב דו וועסט גיין אויפן גראדן וועג, וועלן די זעלבע צדקות דיך באגלייטן אויך יעצט; און אויב נישט - וועסטו באקומען א שטראף לויט דעם.

"במה אקדם ה'" - דאס געשריי פונעם זינדיגער
בַּמָּה אֲקַדֵּם יְהֹוָה אִכַּף לֵאלֹהֵי מָרוֹם הַאֲקַדְּמֶנּוּ בְעוֹלוֹת בַּעֲגָלִים בְּנֵי שָׁנָה׃ - מיט וואס זאל איך מקדים זיין דעם אויבערשטן, זיך בויגן פארן גאט פון דער הויך? צי זאל איך אים מקדים זיין מיט עולות, מיט יאריקע קעלבער?

דער רד"ק ערקלערט: אויב עס וועט זאגן איינער פון אייך, מיט וואספארא מנחה זאל איך אנטקעגנקומען דעם אויבערשטן? מיט וואס זאל איך זיך בויגן פאר אים? "האקדמנו בעולות בעגלים בני שנה" - צי זאל איך ברענגען פאר אים יאריקע קעלבער, וואס זיי ווערן פאררעכנט פאר די אויסגעוועלטע און יונגסטע?

דער מלבי"ם ערקלערט אז די פסוקים זענען ווי א מאמר מוסגר, און דאס זענען די רייד פון כלל ישראל אליין: נאכדעם וואס זיי זענען דורכגעפאלן אין שטים און מיט בעל פעור, האבן זיי חרטה און פרעגן - מיט וואס זאל איך אנטקעגנקומען דעם אויבערשטן פאר וועמען איך האב יעצט געזינדיגט? "אכף" איז מלשון כפוף (בויגן): מיט וואס זאל איך איינבייגן מיין געשטאלט פאר אים, אזוי ווי ער איז דאך אלוקי מרום. "אלוקים" איז דאך מדת הדין, און ווער עס זינדיגט פאר דעם וואס איז מהווה די גאנצע מציאות איז ראוי צו א גרויסער שטראף. דאס איז נישט ווי איינער וואס דערצערנט א פאטער, א רבי'ן אדער א מלך; דאס איז א גאר אנדערע באציאונג, און א גאנץ אנדערער עונש.

הֲיִרְצֶה יְהֹוָה בְּאַלְפֵי אֵילִים בְּרִבְבוֹת נַחֲלֵי שָׁמֶן הַאֶתֵּן בְּכוֹרִי פִּשְׁעִי פְּרִי בִטְנִי חַטַּאת נַפְשִׁי׃ - צי וועט דער אויבערשטער וועלן טויזנטער ווידערס, צענדליגער טויזנטער טייכן פון אויל? צי זאל איך געבן מיין בכור פאר מיין זינד, די פרוכט פון מיין בויך פאר דעם חטא פון מיין נשמה?

קעגן "במה אקדם ה'" זאגט ער: אפשר אפילו טויזנטער ווידערס, וואס זיי זענען גרעסער און בעסער פון אייניעריגע קעלבער, און רבבות פליסן פון בוימל צו גיסן אויף די עולות - און אין דעם אלעם איז נאך אלץ נישטא קיין גענוג. און קעגן "אכף לאלוהי מרום" פרעגט ער: "האתן בכורי פשעי" - קעגן א פשע, וואס דאס איז אן עבירה במזיד און מיט א מרד, וואלט איך געדארפט געבן מיין בכור, די טייערסטע זאך וואס איך פארמאג. און קעגן "חטאת נפשי", וואס דאס איז א שגגה און ווייניגער חמור, איז גענוג "פרי בטני", דאס הייסט די איבעריגע קינדער וואס זענען נישט דער בכור. און צי מיט דעם וועל איך מכפר זיין?

"הגיד לך אדם מה טוב" - דער ענטפער
הִגִּיד לְךָ אָדָם מַה טּוֹב וּמָה יְהֹוָה דּוֹרֵשׁ מִמְּךָ כִּי אִם עֲשׂוֹת מִשְׁפָּט וְאַהֲבַת חֶסֶד וְהַצְנֵעַ לֶכֶת עִם אֱלֹהֶיךָ׃ - ער האט דיר אָנגעזאָגט, מענטש, וואָס עס איז גוט, און וואָס דער אויבערשטער פאָדערט פון דיר: נאָר טאָן משפט, און ליב האָבן חסד, און גיין באַשיידן מיט דיין גאָט.

לכאורה איז שווער: צי דארף מען דען הערן פון א מענטש וואס איז גוט? ערקלערט רש"י א וואונדערליכן ביאור, לויטן טעם המפסיק ביים ווארט "לך": "הגיד לך" - ווער האט געזאגט? הקדוש ברוך הוא. "אדם, מה טוב" - הקדוש ברוך הוא זאגט דיר: מענטש, איך לאז דיר וויסן וואס עס איז גוט פאר דיר צו טאן. און וואס איז גוט פאר דיר? "והצנע לכת עם אלוקיך", ווי דער תרגום יונתן טייטשט: "הוי צנוע למהך בדחלתא דאלהך" - זאלסט זיין באשיידן צו גיין מיט יראת ה'.

און נאך א פירוש אין "הצנע לכת": נישט ווי די מדה פון בשר ודם איז די מדה פונעם אויבערשטן. די מדה פון בשר ודם - א מענטש וואס האט מבזה געווען זיין חבר און קומט אים איבערבעטן, זאגט אים דער באליידיגטער: איך ווער נישט איבערגעבעטן ביז עס וועלן קומען פלוני און פלוני פאר וועמען דו האסט מיך מבזה געווען. דו האסט מיך פארשעמט פאר יעדן איינעם? ווארט ביז זיי וועלן זיך צונויפקומען, און דעמאלט בעט מחילה פאר זייערע אויגן. אבער הקדוש ברוך הוא וויל נישט מער ווי "והצנע לכת": טו תשובה צווישן דיר און אים, און דאס איז גענוג. ער פארלאנגט נישט זאלסט מאכן דעם תיקון בפומבי אזוי ווי דו האסט געמאכט דעם קלקול; דו ביסט זיך מתודה בלחש און בעטסט מחילה בסתר - זאגט הקדוש ברוך הוא, דאס איז גענוג.

דער רד"ק ערקלערט אז דער פסוק איז דער ענטפער אויף דער קשיא פונעם מענטש "האתן בכורי פשעי": רבונו של עולם, מיט וואס וועל איך מיר רייניגן פון מיינע חטאים? זאגט הקדוש ברוך הוא - איך באגער נישט קיין עולות. "ומה ה' דורש ממך כי אם עשות משפט ואהבת חסד", אזוי ווי שמואל האט געזאגט פאר שאולן: "הנה שמוע מזבח טוב להקשיב מחלב אילים". "עשות משפט", לייגט דער רד"ק אויס, נעמט אריין אלע מצוות שבין אדם לחברו, ווי למשל נזקי ממון און דאס גלייכן - "ואלה המשפטים אשר תשים לפניהם", וואס דאס זענען דיני ממונות; און עס נעמט אויך אריין דיני עריות - "את משפטי תעשו", און תיכף דערנאך "ערות אביך וערות אמך לא תגלה". קומט אויס אז "עשות משפט" מיינט א זהירות אין עניני ממונות און אין עניני קדושה. "ואהבת חסד" איז א מדרגה העכער פון דעם: משפט איז וואס איך בין מחויב - איך בין מחויב צו באצאלן, באצאל איך; חסד איז צו געבן אפילו ווען איך בין נישט מחויב, צו טאן מער ווי מען דארף.

"והצנע לכת" - די זאכן וואס זענען מסור ללב

"והצנע לכת עם ה' אלוקיך" מיינט ליב צו האבן דעם אויבערשטן בכל לבבך ובכל נפשך. און פארוואס הייסט עס "הצנע"? ווייל דאס זענען באהאלטענע זאכן, זאכן וואס זענען מסור ללב. קיינער ווייסט נישט ווי שטארק זיין חבר איז דבוק אין השם יתברך.

מען האט דערציילט אויפן ראש ישיבה הרב שטיינמאן, אז מען פלעגט אים זען אין פארשידענע מצבים, ביי בדיקות און אין שפיטעלער, ווי ער באוועגט די פינגער, עפנט און פארמאכט די האנט. האבן אים זיינע מקורבים געפרעגט וואס ער טוט, האט ער געזאגט: ווען איך ריר אָן מיט דעם גראבן פינגער דעם קליינעם פינגער - דער קליינער פינגער איז דער קלענסטער, און קעגן אים איז דער קלענסטער אות, דער יו"ד; דערנאך עפן איך די האנט - פינף פינגער, דער אות ה"א; נאכדעם שטעק איך ארויס דעם לאנגן פינגער, וואס איז ענליך צום וָא"ו; און נאכאמאל עפן איך די האנט - ה"א. ווען ער האט נישט געקענט לערנען אדער זיך קאנצענטרירן אויף עפעס אנדערש, איז ער געווען אין א בחינה פון "שיוויתי ה' לנגדי תמיד".

און ביים בית יוסף איז אונז שוין נתגלה געווארן נאך מער. מען דערציילט אז איין נאכט האט זיך דער מלאך המגיד נישט באוויזן צו אים. האט ער אים געפרעגט דעם צווייטן טאג וואס איז געשען, האט אים דער מלאך געזאגט: נעכטן ביסטו געגאנגען אויפן מארק און דו האסט אויפגעהויבן דיין פוס צו טאן א טריט, און יענע רגע האסטו נישט געטראכט פון יחוד השם - דערפאר ביסטו יענעם טאג נישט געווען ראוי עס זאל זיך אנטפלעקן צו דיר א מגיד. פון דער מעשה לערנען מיר ווי שטארק ער איז געווען דבוק אינעם רבונו של עולם: ער פלעגט נישט אויפהייבן קיין האנט אדער א פוס אן טראכטן פונעם אויבערשטן. און פון דעם פארשטייען מיר אז נישט אומזיסט איז מען זוכה צו אזא מדריגה, צו זיין דער רבן של כל ישראל און דער פוסק וואס יעדער פסק'נט ווי אים; עס זענען געווען אנדערע גדולי הדור אין זיין דור, און דער אויבערשטער האט אויסגעוועלט דווקא אים - ווייל עס רעדט זיך דא פון הויכע און דערהויבענע מעלות, און זיי זענען בצנעה, און מען קען זיי נישט דערקענען ווי אזוי זיי זענען באמת.

אמאל האט מען געפרעגט דעם גאון רבי שלמה זלמן אויערבאך: אמאל פלעגן צו זיין צדיקים נסתרים - חייקל דער בעל עגלה, וואס מען האט שפעטער געפונען ביי אים זעק פול מיט כתבי קבלה אין הויכע און הייליגע ענינים; א סטאלער אדער א וואסער-טרעגער וואס עס האט זיך ארויסגעשטעלט אז ער קען גאנץ ש"ס, און ווען איינער פלעגט אריינקומען פלעגט ער פארמאכן דעם ספר כדי מען זאל נישט מיינען אז ער לערנט, און זיי האבן געמאכט פון זיך א פנים פון פשוט'ע מענטשן. וואו זענען פאראן היינט אזעלכע צדיקים? האט ער זיי געענטפערט: ס'איז נישטא. האבן זיי אים געפרעגט: עס שטייט דאך אז אין יעדן דור זענען פאראן ל"ו צדיקים נסתרים! האט ער זיי געזאגט: וויסן זאלסטו, אז אין אונזער דור זענען די אפענע צדיקים אויך די נסתרים. האבן זיי געפרעגט: ווי אזוי? זיי זענען דאך אפען און באקאנט! האט ער געזאגט: מען ווייסט קיינמאל נישט ווי ווייט ער איז באמת א צדיק. ווען זעט מען עס? נאך דער פטירה, ווען מען הערט מעשיות און עס ווערט נתגלה זאכן וואס מען האט נישט משער געווען און נישט געוואוסט אז זיי זענען אויף אזא שטאפל - שטעלט זיך ארויס אז ער האט מגלה געווען א טפח און פארדעקט צוויי טויזנט. קומט אויס אז דער צדיק הנגלה איז אויך דער נסתר. און דאס איז "והצנע לכת עם אלוקיך": ווי ווייט א מענטש איז באמת "עם אלוקיך" - דאס איז א באשיידענע זאך, מסור ללב, און עס דערקענט זיך נישט אויף דער אויסערליכקייט.

דער מדרש חז"ל: הוצאת המת און הכנסת כלה

חז"ל דרשנ'ען: "עשות משפט" - דאס זענען די דינים; "ואהבת חסד" - דאס איז גמילות חסדים; "והצנע לכת עם אלוקיך" - דאס איז הוצאת המת און הכנסת כלה. און לכאורה איז שווער: א לוויה בצנעה? ס'הענגען דאך מודעות אין דער גאנצער שטאט. הכנסת כלה? מען שיקט הזמנות, און מען שרייבט אין דער צייטונג פאר ווער ס'האט נישט באקומען קיין הזמנה. וואו איז דא הצנע לכת?

אויב מען רעדט וועגן דער לוויה פונעם הרב שטיינמן - דארט האט ער באמת דאס געבעטן: בלויז צען מענטשן, אן קיין רמקולים און אן פרסום. אגב די רמקולים, איינער איז געקומען פרעגן וויפיל עס קאסט אויסצורופן אין שטאט וועגן דער פטירה פון זיין קרוב. האט מען אים געפרעגט: מיט שוקו אדער אן שוקו? האט ער געזאגט: וואס הייסט שוקו, איז דאס א קייטנה? האט ער אים געזאגט: אויב ס'איז "שוקו השמש בצהריים, הלווייתו של הרב הצדיק" - איז עס איין פרייז; אן שוקו - איז עס א צווייטער פרייז.

נאר דער מדרש זאגט: די זאכן זענען דאך א קל וחומר. אויב אויף זאכן וואס דער שטייגער איז נישט זיי צו טון בצנעה, האט די תורה געזאגט "והצנע לכת" - אויף זאכן וואס דער שטייגער איז יא זיי צו טון בצנעה, על אחת כמה וכמה. דאס הייסט, אפילו ביי זאכן פון פרסום איז די צניעות באליבט פאר'ן אויבערשטן, און כל שכן ביי זאכן וואס מען טוט פון דער נאטור בצנעה.

און ביי הכנסת כלה איז דאס א וואונדערבארע דוגמא. מיר קענען דאך די מציאות: עס איז דא אזא איינער וואס זיין זון אדער טאכטער טוט חתונה האבן, און ער פירט נישט דורך סתם א חתונה נאר פראדוצירט אן אירוע - ער ברענגט א מפיק אירועים, מיט דער גאנצער פארגעשריטענער פירוטעכניק, כדי צו מאכן דעם "אירוע פונעם יאר". איינער האט דערציילט אז פון דער בר מצוה פון זיין בכור איז ער פארבליבן מיט חובות אויף פיר יאר, און ביי די אנדערע קינדער איז ער שוין געווען מער באזעצן. אויף וועמען גייסטו מאכן א רושם? פאר וועמען שטעכסטו די אויגן? מאך א פאסיגע שמחה, שיין און איינגענעם. מען זאגט נישט אז ס'איז אסור; ס'איז דא ווער ס'קען ברענגען מענטשן אויך "כיד אליעזר" - רבקה האט דאך באקומען תכשיטים פון אליעזר'ס האנט, און דאס איז נישט געווען קיין קלייניקייט. און ס'איז דא וואס דארפן באמת א מכובד'יגן ארט פאר חשוב'ע לייט. אבער עס צו מאכן אויף אן אופן וואס שטעכט אין די אויגן - וואס גיט דאס? "והצנע לכת עם ה' אלוקיך" איז געזאגט געווארן אויך אויף דעם.

ביאור המלבי"ם: מן השיטים עד הגלגל - דאס לערנען תורה פון משה

דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק איז מסביר דאס וואס עס שטייט פריער: "ומה הלאתיך" - צי האב איך דיך אויסגעמאטערט מיט מצוות? אויף דעם זאגט דער פסוק: געדענק דאך וואס בלק האט גע'עצה'ט, און וואס בלעם האט אים געענטפערט. בלעם האט געענטפערט אז ס'איז בעסער אין די אויגן פונעם אויבערשטן זיי דווקא צו בענטשן, ווייל די השגחה איז באהאפטן צו כלל ישראל און דער הקדוש ברוך הוא לאזט זיי נישט אפ. און מכח דעם האט בלעם גע'עצה'ט זיי צו מאכן זינדיגן, ווייל אלוקיהם של אלו שונא זימה, און ער האט זיי מכשיל געווען מיט בנות מואב - כדי די השגחה זאל זיך אפטון פון זיי. ווייל כל זמן די השגחה איז מיט זיי קען מען זיי גארנישט טון, אבער "כי יראה בך ערות דבר ושב מאחריך", און אויב די השגחה וועט זיך אפטון - וועט מען זיי קענען בייקומען. און דער הקדוש ברוך הוא זאגט: פון דעם אליין וועסטו זען אז איך האב דיך נישט פארמוטשעט, נאר פארקערט, איך האב געשוינט און רחמנות געהאט אויף דיר אויך דעמאלט.

און דא ברענגט דער מלבי"ם דעם ראיה: "מן השיטים עד הגלגל". לכאורה זענען השיטים און דער גלגל צוויי באזונדערע ערטער, און די מעשה פון בלק און בלעם האט זיך נישט געצויגן פון די שיטים ביז'ן גלגל. נאר, זאגט דער מלבי"ם, דארף מען לערנען דעם פסוק אזוי: "מן השיטים עד הגלגל... הגיד לך אדם מה טוב", בשעת די פסוקים פון "במה אקדם ה'" און "הירצה ה' באלפי אילים" זענען א מאמר מוסגר אינדערמיט.

און דער ענין איז אזוי: נאכדעם וואס כלל ישראל האט געזינדיגט אין שיטים האבן זיי חרטה געהאט, און געוואלט וויסן מיט וואס דער אויבערשטער וועט זיי מוחל זיין און מיט וואס ער וועט זיך איבערבעטן לכפר פשע ולהתם חטאת. האבן זיי געטראכט אז כדי אים איינצושטילן דארף מען גרויסע קרבנות, און אפשר אפילו "האתן בכורי", "פרי בטני" - איך וועל מקריב זיין דעם בכור פאר'ן אויבערשטן פאר א כפרה. און אויף דעם קומט דער ענטפער: "מן השיטים עד הגלגל - הגיד לך אדם מה טוב". אין יענער צייט, פון די שיטים ביז'ן גלגל, האט אונז משה רבינו געלערנט וואס דער אויבערשטער פארלאנגט פון אונז, און אז דער הקדוש ברוך הוא פארלאנגט נישט קיין קרבנות כדי צו פארגעבן, נאר עשות משפט ואהבת חסד והצנע לכת.

און ווער איז דער וואס האט געלערנט? דא האט דער מלבי"ם א חידוש'דיגן ביאור: די צייט אין וועלכער משה האט עוסק געווען אין מסביר זיין די תורה איז געווען מן השיטים ועד הגלגל - דאס זענען די טעג אין וועלכע ער האט זיי געלערנט ספר דברים, משנה תורה, וואס משה האט געזאגט מפי עצמו, אוודאי אלעס על פי ה', און פארשריבן פאר זיי משנה התורה הזאת. און ווער ס'פארטיפט זיך דארט וועט זען אז משה רבינו לערנט אונז וואס איז גוט. חומש דברים איז א ספר פון תוכחות, וואו ער ווייזט זיי אז דער הקדוש ברוך הוא פאדערט נישט פון זיי קיין שווערע עבודות, קרבנות און זבחים - אין משנה תורה ווערן דאך כמעט נישט דערמאנט קיין קרבנות - נאר אז דו זאלסט טון משפט און טון חסד.

"עד הגלגל" - ביז זיי זענען אנגעקומען צום גלגל, וואו משה האט זיך געזעגנט פון זיי און יהושע איז דער וואס ברענגט זיי אריין אין לאנד. און דארט ביים גלגל זענען געשען פאר זיי ניסים: דער ירדן האט זיך געשפאלטן און איז געשטיגן ביז'ן הימל, און כלל ישראל איז אריבערגעגאנגען אויף דער טרוקעניש, און מען זעט ווי דער הקדוש ברוך הוא קערט זיך צוריק זיי צו באגלייטן; און דארט רעדט דער אויבערשטער צו יהושע און באפעלט אויף שמירת התורה והמצוות. און דער פסוק האט מדייק געווען "עד הגלגל": ביז'ן גלגל האב איך אייך נישט פארמוטשעט מיט קיין שווערע עבודה, אבער ביים גלגל איז שוין געווען א שווערע עבודה - דארט זענען זיי באפוילן געווארן צו מל'ענען, "ומול את בני ישראל שנית גבעת הערלות" (ווער עס וויל קען הערן די שיעורים אויף ספר יהושע), און דארט זענען זיי באפוילן געווארן צו מאכן דעם קרבן פסח. ווייל די גאנצע צייט וואס זיי זענען געווען אין מדבר האבן זיי נישט געמאכט קיין פסח, וויבאלד ס'האט נישט געבלאזן ביי זיי קיין רוח צפונית, וואס האט בכח אוועקצונעמען דעם וואלקן און צו היילן די גע'מל'עטע, און דערפאר זענען זיי געווען ערלים, און "כל ערל לא יאכל בו". די צוויי זאכן - מילה און פסח - זענען א שווערע עבודה. אבער "מן השיטים עד הגלגל" האב איך פון דיר גארנישט געבעטן וואס ברענגט א טרחא, נאר "עשות משפט ואהבת חסד". "למען דעת צדקות ה'" - דורך דעם וועסטו וויסן די צדקות פונעם אויבערשטן, אז ער באמוטשעט נישט דעם מענטש און פאדערט נישט פון אים קיין שווערע עבודות און מאטערט אים נישט אויס.

"מה טוב" און "מה ה' דורש" - צוויי מערכות

און דער מלבי"ם לייגט צו: זע וואס ער האט דיר אנגעזאגט. דאס ערשטע - "מה טוב", וואס ס'איז גוט פאר דיר מצד דעם וואס דו ביסט א מענטש, דהיינו מצד די מצוות שבין אדם לחברו, וואס ס'איז גוט פאר'ן מענטש כדי ער זאל לעבן א ריכטיג לעבן. און באמת דער וואס פארטיפט זיך זעט אז יעדער וועמענס התנהגות איז גוט אין בין אדם לחברו - זענען זיינע יארן גוט, און ווער ס'איז נעגאטיוו אין בין אדם לחברו - איז זיין לעבן שלעכט. ס'איז נישטא דא קיין חכמות: דער מענטש איז א באשעפעניש פון א געזעלשאפט, "מדיני" בלשון הקדמונים, באהאפטן צו זיין סביבה. א פאזיטיווער מענטש באקומט א פאזיטיוון ענטפער פון זיין ארומיגער סביבה - פון זיין ווייב און זיינע קינדער אין דער נאנטער סביבה, פון דער ארבעט, פון די שכנים און פון יעדן וואס קומט מיט אים אין בארירונג; און א נעגאטיווער מענטש באקומט א נעגאטיוון ענטפער, און ליידט פון זיינע אייגענע מעשים. יעדעס מאל וואס ער שעדיגט, טוט וויי אדער האנדלט נישט ערליך - צום סוף ליידט ער אליין דערפון. און דאס צווייטע - "ומה ה' דורש ממך", דאס זענען די מצוות שבין אדם למקום, צו טון דעם רצון ה'.

לעקאחן צו "מה טוב" וואס באלאנגט צו בין אדם לחברו: "עשות משפט". דער משפט היט אויף דער ארדענונג פון מענטשליכן לעבן, און דעריבער זענען אפילו בני נח מצווה אויפצושטעלן ביי זיך דיינים - איינע פון די שבע מצוות בני נח - ווייל ווען נישט דעם, וואלט איש את רעהו חיים בלעו. ווען ס'איז פאראן דיינים און שופטים, איז נישטא קיין כל דאלים גבר. און אפילו אויף ערטער וואו דער דין איז נישט פונקטליך יושר, איז עס נאך אלץ בעסער ווי כאאס. קוקט וואס איז געווען אין עראק פאר דעם פאל פון סאדאם: זיכער איז דאס נישט געווען גוט, אן עריץ, א מגלומן און א משוגענער. אבער "לאמיר אלעס צעווארפן" - און היינט איז עס ערגער שבעתים; כאטש איז געווען א מלך וואס האט געהאלטן די צוימען איבער'ן פאלק, ס'איז געווען ווער ס'האלט סדר און שטילקייט און דאס לעבן האט געקענט אנגיין, און היינט לעבט מען דארט אין א טעגליכן שרעק, וועלכער מארק וועט אויפגעריסן ווערן און וועלכע קאר וועט עקספלאדירן לעבן א מעטשעט, סוניס קעגן שיאיטן און שיאיטן קעגן סוניס און טעראריסטן, און מ'ווייסט נישט ווער קעגן וועמען. איז בעסער א הערשער א מגלומן, אבי ס'זאל זיין סדר. קומט אויס אז אפילו א גוי ווערט געפאדערט אויף משפט. דער משפט זארגט אז ס'זאל נישט זיין קיין עושק, נישט קיין גזל און נישט קיין פארדרייטע זאכן, און א מענטש ווייסט אז אויב ער וועט עפעס טאן וועט ער באשטראפט ווערן און געבן דין וחשבון. דעריבער איז די לעצטע זאך וואס מ'קען בטל מאכן דער משפט, און די ערשטע זאך וואס פעלט אויס פאר א נארמאל לעבן איז "עשות משפט".

און די ווייטערדיגע זאך: "ואהבת חסד". מ'שטעלט נישט אויף קיין געזעלשאפט נאר אויף משפט אליין; א געזונטע געזעלשאפט איז א געזעלשאפט וואס פארמאגט חסד, לפנים משורת הדין, צו העלפן און שטיצן דעם וואס האט נישט קיין כח אדער מעגלעכקייט. און אזוי געפינען מיר ביי דוד המלך וואס פלעגט טאן "משפט וצדקה". וואס מיינט דאס? ס'פלעגן קומען פאר אים אן עני און אן עשיר, און דער עני וועקט רחמנות - "ס'קומט זיך מיר, איך בין א נעבעך, פאר'ן עשיר וועט גארנישט פאסירן אויב ער וועט ארויסנעמען נאך צוויי הונדערט שקל פון טאש". אבער דאס איז דאך אן עיוות הדין, און די תורה ווארנט "לא תכירו פנים במשפט". דוד פלעגט פסק'ענען כדת וכדין, און אויב דער עני איז ארויס חייב - איז ער מחויב צו באצאלן. און פון וואו זאל ער באצאלן? פלעגט דוד גיין און אים געבן געלט כדי ער זאל קענען באצאלן. דאס איז משפט וצדקה: קודם כל משפט - דאס וואס דו ביסט אן עני איז נישט קיין סיבה אז דער עשיר זאל דערלייגן, און דאס וואס ער האט אסאך איז נישט קיין היתר אים צו צונעמען שלא כדין; און נאכדעם צדקה. נאר דוד האט מורא געהאט אז דא קען זיין א פתח פאר שווינדלערייען: צוויי מענטשן וועלן זיך פארשטעלן פאר אן עני און אן עשיר, זיי וועלן קומען צום דין תורה, דוד וועט מחייב זיין דעם "עני" כדין און וועט אים געבן פון זיין אייגענעם טאש דעם סכום ער זאל באצאלן - און דער גאנצער משפט איז שקר וכזב, און מ'האט בלויז ארויסגענארט פון אים געלט. דעריבער האט ער געבעטן: "בל תניחני לעושקיי" - רבונו של עולם, איך האב ליב צדקה ומשפט, אבער ראטעווע מיך פון מענטשן פון קאמבינאציעס וואס וועלן אויסנוצן מיינע צדקות און ארויסנעמען געלט שלא כדין.

און מיר האבן געלערנט: משפט איז נישט גענוג, מ'דארף חסד. און נישט בלויז חסד נאר "אהבת חסד", ווייל דער וואס טוט חסד נאר איינמאליג - האט שוין גלייך מער נישט קיין כח; אבער דער וואס האט אין זיך אן אהבת חסד, טוט און קערט זיך צוריק און טוט ווידער, און מיט דעם איז פארזיכערט אז דער חסד וועט בלייבן און זיין תמידי.

"והצנע לכת עם ה' אלוקיך" - דער שורש פון בין אדם למקום

און קעגן "ומה ה' דורש ממך" זאגט ער: "והצנע לכת עם ה' אלוקיך". דאס וואס דו דארפסט גיין מיט דיין גאט, אזוי ווי "את האלקים התהלך נח" - דאס איז וואס דער אויבערשטער פארלאנגט פון דיר. זאלסט זיין צוגעקלעבט צום קדוש ברוך הוא, דאס איז דער שורש פון אלע מצוות שבין אדם למקום: דער מענטש זאל גיין מיט'ן אויבערשטן, אין די וועגן פון דעם אייבערשטן, און דער קדוש ברוך הוא זאל אים באגלייטן אויף יעדן טריט און שריט. ווען מ'טוט דעם רצון פון בורא עולם - ביסטו מיט ה' אלוקיך, "והייתם קדושים כי קדוש אני". און דאס דארף זיין בהצנע, ווייל דאס זענען ענינים צווישן דיר און דיין באשעפער, און דערין פאדערט זיך צניעות.

און פארוואס פעלט אויס דווקא צניעות? ערקלערט דער מלבי"ם: כדי דער מענטש זאל נישט הייבן זיין הארץ אין חקירה איבער אלקות און זאל זיך נישט קלוגן איבער זיינע מצוות, נאר ער זאל גיין בהצנע לכת מיט זיין באשעפער. אין יענע צייטן פלעגט דער וועג צו משיג זיין ידיעת ה' זיין דורך חקירה - מ'פלעגט פארשן און אריינטראכטן און מברר זיין מיט פילאסאפישע ראיות און באווייזן איבער דער מציאות ה' - און דערין ליגט א גרויסע סכנה, ווייל דער וואס פאנגט אן מיט פילאסאפיע קען פארשלעפט ווערן צו פאלשע מסקנות. און דער יעב"ץ האט שוין געשריבן, אז אין די צייטן פון דער אינקוויזיציע זענען די וואס האבן מוסר נפש געווען מיט פשטות אויף קידוש השם געווען די פשוט'ע המון עם; בעת די קלוגע לייט און די פילאסאפן, די וואס זענען לכאורה אנגעקומען צו השגות אין פארשטיין מציאות האלקים, פון זיי זענען גאר געווען די אנוסים, השם ירחם. ווער ס'האט א תמימות'דיגע און פשוט'ע אמונה מאכט נישט קיין חשבונות און קלוגט זיך נישט אפ, און דאס איז די העכסטע מדרגה; אבער ווען מ'הייבט אן מיט חשבונות - גיי ווייס וואו דו וועסט אנקומען.

און נאך מער: ווען א מענטש איז פארקערט פון "הצנע", ווען ער שפירט אז ער איז א "עפעס", הייבט ער אן אפצואוועגן ביי זיך צי ס'איז פאסיג צו מקיים זיין די מצווה יעצט, ער וועגט אפ יעדן ענין אויף די וואגשאלן פון זיין שכל און באשליסט - און ער פארמאגט נישט קיין התבטלות. אבער ווען א מענטש האט התבטלות פאר'ן קודשא בריך הוא, איז ער זוכה צו א גאנצע דבקות; און ווען ער האט נישט קיין התבטלות, קומט מען צו אלערליי חקירות, קשיות און הרהורים. דעריבער, וואס פארלאנגט דער אויבערשטער פון דיר: "והצנע לכת" - זאלסט שפאנען מיט אים מיט תמימות און מיט צניעות.

איינמאל האט מען געפרעגט רבי רפאל מברשיד, א מופלג בזקנה, במה הארכת ימים? האט ער געענטפערט: מיין גאנץ לעבן האב איך נישט געפרעגט און נישט אפגעפרעגט קיין שום קשיא אויף דער הנהגה פונעם בורא עולם. אלעס וואס דער אויבערשטער טוט, פלעג איך תמיד זאגן: א דאנק דיר רבונו של עולם, אלעס וואס דער טאטע טוט איז צום גוטן. און ער האט צוגעלייגט: איך ראט אייך אויך נישט צו פרעגן און נישט צו האבן קיין קשיות אויפ'ן קדוש ברוך הוא, ווייל דער וואס פרעגט שאלות - רופט אים דער קדוש ברוך הוא צו זיך און וויל אים געבן תירוצים. איך האב נישט געפרעגט - האבן זיי מיך געלאזט דא.

און א מענטש דארף וויסן: "תמים תהיה עם ה' אלוקיך". דו פארשטייסט נישט? ווען דו וואלסט ווען יא פארשטאנען אלעס וואס דער אויבערשטער טוט, וואלסטו דאך געווען דער רבונו של עולם. דער עצם פאקט אז איך פארשטיי נישט ווייזט אז ס'איז נאך אלץ פאראן א ווייטקייט צווישן אונז און דעם קדוש ברוך הוא. און ווי די ווערטער פון רב סעדיה גאון, תכלית הידיעה שלא נדע: ווען א מענטש קומט אן צום שפיץ פון זיין ידיעה און מיינט אט ווייס איך שוין, הייבט ער פלוצים אן צו כאפן וויפיל ער ווייסט נישט. ווער ס'מיינט אז ער פארשטייט - דער פארשטייט טאקע בכלל נישט. קוק אויף א מענטש אויפ'ן גאס וואס זאגט "איך האב געלערנט, כבוד הרב", און "שנים אוחזין בטלית" איז דאס איינציגע וואס ער קען, און דארט איז ער שטעקן געבליבן - און ער איז זיכער אז ער האט שוין געלערנט. אבער קעגן אים נעם א גרויסן מענטש, פרעג אים: האסטו געלערנט? וועט ער דיר זאגן: וואס האב איך דען געלערנט? ס'איז דאך דא דא א גאנצע ביבליאטעק, און וואס ווייס איך דערפון? א גרויסער מענטש ווייסט וויפיל ער ווייסט נישט.

און אזוי איז אויך אין ענינים פון נסתר: דער וואס רעדט ווייסט נישט, און דער וואס ווייסט רעדט נישט. אלע די וואס רעדן אין ענינים פון סוד ווייסן נישט באמת, און די וואס ווייסן - שווייגן. ווער האט אמאל געהערט הרב מוצפי רעדן אין ענינים פון קבלה און סוד? א ישיבה פארמאגט ער, און דארט אין דער ישיבה רעדט ער יא דערפון, אבער ווער ס'ווייסט באמת רעדט נישט איבעראל. און ווידערקערליך, היינט עפנט יעדער איינער א שיעור אין קבלה און חכמת הנסתר, און ס'איז אפילו פאראן אזעלכע וואס לערנען פאר פרויען, און "נערות זוהר" און ענליכע זאכן, השם ירחם. ווער ס'ווייסט נישט - פלאפלט אן א שיעור; און ווער ס'ווייסט - פארמאכט דאס מויל און רעדט נישט.

"הגיד לך אדם" - פסק'ן נישט אליין

און ס'איז פאראן א ביאור פונעם בעל "מסגרת השער": א סך מאל געפינט זיך א מענטש אין א ספק און ווייסט נישט וואס ס'איז גוט צו טאן, וואס איז די ריכטיגע הנהגה און וואס איז דער גלייכער וועג. און אמאל אפילו צווישן איין מצווה און א צווייטער: וועלכע מצווה זאל ער יעצט פארציען, צו וועלכער שמחה זאל ער גיין, צו א בית האבל צי צו א בית השמחה, זאל ער יעצט צומאכן די גמרא און גיין צי נישט.

איך האב אמאל געלייענט אז איינער האט געפרעגט דעם הגרש"ז אויערבאך וועגן גיין צו א חתונה פון קרובים - ווי לאנג צו בלייבן דארט, וויבאלד דאס קומט דאך אויפן חשבון פון סדר שלישי און ער פארלירט כולל ערב. האט דער רב אים געזאגט: אין דיין עלטער בין איך נישט געגאנגען צו קיין שמחות, און צוליב דעם היינט, אין מיין עלטער, איז מיר גענוג צו קומען צו א שמחה אויף צוואנציג סעקונדעס און איך האב זיי שוין משמח געווען און איך קען גיין אהיים. דאס איז געווען זיין עצה: אין א יונגן עלטער זיי מתמיד, און ווען דו וועסט עלטער ווערן וועסטו קענען קומען אויף א האלבע מינוט און אוועקגיין. דער הגרש"ז קומט דאך צו א חתונה, טאנצט מיטן חתן, מ'זינגט אים, ער גייט ארויס נאך א האלבע מינוט - און גענוג. קיינער בעט נישט פון אים ער זאל זיצן צוויי שעה און עסן א פערטל הינדל.

וואו איז די פראבלעם ביים מכריע זיין? אז דער וואס דארף מכריע זיין בין איך, און איך האב א נגיעה אין דער זאך. אמאל האב איך א צד צו גיין צו דער שמחה ווייל איך האב דאס ליבערשט ווי עפעס אנדערש, און אמאל האב איך א צד נישט צו גיין. אמאל האב איך געזען א שכן נעמט ארויס א קאנווערט פונעם בריווקאסטן און זאגט מיר: קוק, איך האב באקומען א קנס (דו"ח). האב איך געקוקט - א הזמנה צו א חתונה. ס'זענען פאראן מענטשן ביי וועמען אן הזמנה איז א קנס פון פיר הונדערט שקל, יעדער לויט זיין ענין.

טא וואס איז די עצה? "הגיד לך אדם מה טוב" - זאלסט נישט מכריע זיין אליין, ווייל דו ביסט א נוגע בדבר. און דערפאר האבן זיי געזאגט "עשה לך רב" - כדי פטור צו ווערן פונעם ספק. און אויב האב איך נישט קיין רב גרייט? צי וועל איך דען גיין מיט א רב צוזאמען א גאנצן טאג? מען האט שוין דערציילט וועגן דעם בריסקער רב, וואס ער איז געווען א ירא הוראה, און יעדער שאלה פלעגט ער שיקן צו רבי זעליג, דער דיין פון בריסק. איין מאל האט אים איינער געזאגט מיט ציניזם און א ביסל חוצפה: דער רב דארף רבי זעליג אין קעשענע, ער זאל ענטפערן אויף די שאלות - כאילו צו זאגן אז דער רב קען זיך נישט אויס. גלייך האט דער רב אנגעהויבן אויסרעכענען פאר אים די גאנצע סוגיא, און געברענגט אלעס וואס ווערט געזאגט אין דעם ענין ביז ער איז אנגעקומען מיט אים צום מסקנת ההלכה - דאס הייסט, איך האב מורא צו פסק'ענען און דערפאר שיק איך דיך, אבער מיינט נישט חלילה אז דער רב איז אן עם הארץ.

און דערפון קומט אויס: נישט אלעמאל דארף מען א רב. אמאל איז גענוג א בר דעת, א בן תורה, וואס זאל אויסהערן די שאלה און מכריע זיין פאר דיר, און פאר דעם ענין איז ער בעסער פון דיר. און אויב וועסטו זאגן: איך פארשטיי דאך בעסער פון אים - ריכטיג, דיינע מעלות האט ער נישט, אבער ער האט איין מעלה: ער איז נישט קיין נוגע בדבר. דו, ווען דו ביסט אין א ספק, האסטו א נגיעה אהין אדער אהער; און ער איז ריין. "הגיד לך אדם מה טוב" - דו ווילסט וויסן וואס ס'איז גוט? פרעג א מענטש.

און אויב איז איצט נישטא קיין שום מענטש וועמען צו פרעגן? מיר האבן שוין גערעדט דערפון אין די שיעורים אויף מגילת רות, אויף "ותרא כי מתאמצת היא ללכת". זאגט דער הגר"א: זע צו וועלכן צד דו ציסט מער פון די צוויי צדדים - און טו פארקערט. און פארוואס? ווייל בטבע ווערן מיר צוגעצויגן צום יצר הרע און נישט צום יצר הטוב. דער יצר הטוב קומט ערשט אין עלטער פון דרייצן יאר, בעת דער יצר הרע איז שוין איינגעבאקן אין אונז פון ווען מ'גייט ארויס פון מוטערס טראכט, אן אלטער חבר. "יצר לב האדם רע מנעוריו", און "עיר פרא אדם יולד" - דער מענטש ווערט געבוירן אן עיר פרא, און פון דעם דארף ער געבוירן אן אדם. דערפאר, ווען דו ווייסט נישט וואס צו טון, מסתמא איז דיין נאטירליכע נטיה צום שלעכטן - און טו פארקערט.

מיט וואס פרואווט מען אויס א מענטש

און ווי אזוי פרואווט מען אויס א מענטש? אהרן הכהן קען מען נישט אויספרואוון "בכוסו", ווייל כהנים זענען דאך געווארנט נישט צו טרינקען קיין וויין; און מען קען אים נישט אויספרואוון "בכיסו", ווייל ער פארמאגט נישט קיין פריוואטע פארמעגן נאר אלעס איז פון דעם וואס מען גיט אים. בלייבט נאר איבער אים אויסצופרואוון "בכעסו": רעדט קעגן אים און רייצט אים אויף - וועט איר זען אז ער ווערט נישט אין כעס. מיט דעם וועט איר וויסן ווער עס איז אהרן און וואס איז זיין מעלה. און אזוי אויך ביי אונז: דער אמת'ער פראבע פון "והצנע לכת עם אלוקיך" איז ביי הוצאת המת און ביי הכנסת כלה, וואו דארט זעט מען אויב א מענטש פירט זיך בצניעות - נישט נאר ביי א לוויה, נאר אויך ביי שמחות, אז ער זאל נישט מאכן שמחות העכער זיינע כוחות, נאר אויך דאס זאל ער טון בצנעה.

צוויי רמזים אין "והצנע לכת עם אלוקיך"

בדרך רמז: האבן חז"ל געזאגט אין דער גמרא, כל אדם שיש בו גסות הרוח, אמר הקדוש ברוך הוא אין אני והוא יכולים לדור בעולם. און פארוואס? ווייל דער בעל גאוה פארנעמט פלאץ, און מיט דעם שטופט ער אוועק די פיס פון דער שכינה, ווייל מלא כל הארץ כבודו, און ער מיט זיין גאווה פילט אן די חללים. און דאס איז "והצנע לכת עם אלוקיך": דער וואס פירט זיך מיט ענווה און צניעות איז זוכה צו זיין צוזאמען מיט דעם הקדוש ברוך הוא, ווייל ס'איז דא פלאץ אויך פארן הקדוש ברוך הוא; און ווער ס'פירט זיך מיט גאווה איז נישט "עם אלוקיך", נאר ער דערווייטערט זיך פונעם הקדוש ברוך הוא.

און נאך א ביאור: "עם אלוקיך" - אלוקים איז מדת הדין. ווער עס פירט זיך מיט צניעות און ענווה איז זוכה אז דער הקדוש ברוך הוא זאל זיין מיט אים אפילו ווען ער זיצט אויפן כסא דין, און ער וועט אים נישט פארלאזן. און פארוואס? פונקט ווי דו פירסט זיך מיט חסד און לפנים משורת הדין, ווי מיר האבן געזען ביי "אהבת חסד", אזוי זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך וועל זיך אויך פירן מיט דיר לפנים משורת הדין. "והצנע לכת" - דו פירסט זיך מיט צניעות און מיט ענווה, און דעמאלט אפילו ווען איך בין "אלוקיך", בין איך נאך אלץ עמך.

צום סך-הכל:

דער הקדוש ברוך הוא טענה'ט קעגן כלל ישראל: געדענקט די עצה פון בלק און די תשובה פון בלעם, און געדענקט וואס איך האב געטאן פאר אייך מן השטים ועד הגלגל - אז אפילו נאכדעם וואס איר האט געזינדיגט האב איך נישט צוריקגעהאלטן פון אייך קיין חסד, און איך האב אייך אויסגעהאלטן ביז איך האב אייך אריינגעברענגט אין לאנד. כלל ישראל, מיט זייער חרטה, פרעגן מיט וואס זיי וועלן מכפר זיין: מיט עולות? מיט טויזנטער ווידערס? צי אפשר מיטן בכור און מיטן פרי הבטן? און אויף דעם קומט דער ענטפער פונעם נביא: "הגיד לך אדם מה טוב" - דער הקדוש ברוך הוא האט דיר שוין מודיע געווען, און משה רבינו האט דיר געלערנט אין משנה תורה מן השטים ועד הגלגל, אז דער אייבערשטער פארלאנגט נישט פון דיר קיין שווערע עבודות און קיין קרבנות, נאר דריי זאכן: עשות משפט - דער יסוד פון אן ארנטליכן געזעלשאפטלעכן לעבן; ואהבת חסד - א קביעות אין טון גוטס לפנים משורת הדין; והצנע לכת עם אלוקיך - אן אינערליכע און באשיידענע דביקות, מיט תמימות און אן קיין גאווה און אן קיין חכמות. און ווער עס גייט אזוי, איז זוכה אז דער הקדוש ברוך הוא גייט מיט אים אפילו אין דער שעה פון דין.