הקדמה: די נבואה פון אחרית הימים וואס אויך ישעיהו האט נבואה געזאגט
קאפיטל ד' אין מיכה הייבט זיך אן מיט דער נבואה וואס איז אונז באקאנט אויך פון ספר ישעיהו פרק ב', מיט געוויסע שינויי לשון. דער באקאנטער כלל איז דאך אז "אין שני נביאים מתנבאים בסגנון אחד", און דערפאר געפינען מיר דא חילוקים אינעם נוסח, וואס אויף א טייל פון זיי שטעלט זיך דער מלבי"ם אפ און ערקלערט זיי, און דורך דעם וועלן מיר פארשטיין פארוואס דער נביא האט זיך אויסגעדרוקט אזוי און יענער אויף אן אנדערן אופן. (דעם אויספירלעכן ביאור לויטן מלבי"ם אין ישעיהו פרק ב' האבן מיר שוין געלערנט אויף זיין ארט.)
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער קאפיטל איז א דירעקטער המשך פונעם פריערדיגן קאפיטל. דער פריערדיגער פרק האט זיך געענדיגט מיט "לכן בגללכם ציון שדה תחרש וירושלים עיין תהיה והר הבית לבמות יער" - א באשרייבונג פונעם הווה, אלס א תוצאה פון די עבירות פון כלל ישראל. יעצט זאגט דער נביא: דאס איז דער מצב איצט, אבער ס'איז פאראן א ציל אויף אחרית הימים. ירושלים וועט צוריק אויפגעבויט און געגרינדעט ווערן, דורך דעם וואס מיר וועלן גיין בשם ה' אלוקינו און אוועקווארפן פון זיך די שלעכטע מעשים, ווי מיר וועלן זען ווייטער אינעם קאפיטל.
"נכון בראש ההרים" - הויכקייט אדער כבוד?
וְהָיָה בְּאַחֲרִית הַיָּמִים יִהְיֶה הַר בֵּית־יְהֹוָה נָכוֹן בְּרֹאשׁ הֶהָרִים וְנִשָּׂא הוּא מִגְּבָעוֹת וְנָהֲרוּ עָלָיו עַמִּים׃ - און עס וועט זיין אין אחרית הימים, וועט דער בארג פון בית ה' זיין געשטעלט אין שפיץ פון די בערג, און ער וועט זיין דערהויבן איבער די גבעות, און פעלקער וועלן שטראמען צו אים.
דאס ארט אויף וועלכן דער בית המקדש וועט שטיין וועט זיין געשטעלט אין שפיץ פון די בערג, און דערהויבן פון דער כח פון די גבעות אונטער אים - א בארג אויף גבעות, און דערפאר נאך העכער. און לכאורה, אנצוקומען צו א הויכן פלאץ איז שווערער, און דאך זאגט דער נביא "ונהרו עליו עמים". אויף א נאטירלעכן אופן פליסט און ציט א טייך אראפ צו א נידעריגן ארט, אבער דא, כאטש דער בארג איז הויך און דערהויבן, וועלן די פעלקער שטראמען צו אים - נישט ווי א טייך וואס ציט צו א נידעריג פלאץ, נאר זיי ווערן געצויגן צו א הויכן ארט.
דער רד"ק ערקלערט אז די כוונה איז נישט אז דער בארג וועט פיזיש העכער ווערן, נאר דאס איז א מליצה: די גוים וועלן דערהויבן און מכבד זיין דעם בית ה' און וועלן קומען דינען דארט. די הויכע בערג און גבעות זענען געווען די ערטער וואו די גוים פלעגן אויפשטעלן זייער עבודה זרה, און יעצט וועלן זיי פארלאזן אלע יענע בערג, און אין זייערע אויגן וועט דער הר בית ה' זיין בראש ההרים און דערהויבן איבער אלע גבעות - פיל מער חשוב און דערהויבן פון יענע אלע גבעות. די כוונה איז מצד דעם כבוד וואס זיי וועלן געבן צום הר בית ה' און צום בית המקדש, און נישט א פיזישע הויכקייט.
"ויורנו מדרכיו ונלכה באורחותיו"
וְהָלְכוּ גּוֹיִם רַבִּים וְאָמְרוּ לְכוּ וְנַעֲלֶה אֶל־הַר־יְהֹוָה וְאֶל־בֵּית אֱלֹהֵי יַעֲקֹב וְיוֹרֵנוּ מִדְּרָכָיו וְנֵלְכָה בְּאֹרְחֹתָיו כִּי מִצִּיּוֹן תֵּצֵא תוֹרָה וּדְבַר־יְהֹוָה מִירוּשָׁלָ͏ִם׃ - און פילע פעלקער וועלן גיין און זאגן, קומט און לאמיר ארויפגיין צום בארג פון ה' און צום בית אלוקי יעקב, און ער וועט אונז לערנען פון זיינע וועגן און מיר וועלן גיין אין זיינע שטעגן, ווייל פון ציון וועט ארויסגיין תורה און דאס ווארט פון ה' פון ירושלים.
די פעלקער וועלן זאגן איינער צום צווייטן: קומט און לאמיר ארויפגיין צום בארג פון ה', און פון דארט צום בית המקדש. דער מלבי"ם ערקלערט אין עטליכע פלעצער דעם חילוק צווישן "דרך" און "אורח": א דרך איז דער הויפט וועג, און אן אורח איז א שמאלער וועג וואס צעצווייגט זיך דערפון ("ילכו אורחות עקלקלות"). דערפאר: "ויורנו מדרכיו" - מ'וועט אונז לערנען דעם הויפט וועג, די שורשים פונעם דת און אירע יסודות; "ונלכה באורחותיו" - די פרטים, די צווייגן און סעיפים, וועלן מיר שוין אליין לערנען און מקיים זיין.
און פארוואס דאס אלעס? "כי מציון תצא תורה" - דארט זיצן די סנהדרין, און פון דארט וועט ארויסגיין תורה פאר דער גאנצער וועלט. "ודבר ה' מירושלים" - דאס מיינט נבואה, און וויבאלד די נביאים זענען נישט געווען דוקא אינעם בית המקדש נאר צעשפרייט אין דער גאנצער שטאט, דעריבער גייט דבר ה' ארויס פון גאנץ ירושלים.
"עמים" און "גויים" - פארוואס האט מיכה פארקערט דעם סדר
דער מלבי"ם שטעלט זיך דערויף, אז ביי ישעיהו שטייט "ונהרו אליו כל הגוים והלכו עמים רבים", בעת וואס ביי אונז שטייט פארקערט: "ונהרו עליו עמים" און "והלכו גוים רבים". און דאס איז נישט אומזיסט. דער מלבי"ם בלייבט געטריי צו זיין פירוש אין עטליכע פלעצער, אז ס'איז פאראן א חילוק צווישן גוים און עמים: "עמים" זענען מסודר'דיגע אומות, מיט געזעץ און משפט און אן ארדענטליכע רעגירונגס־סיסטעם; "גוים" זענען נידעריקערע אומות, א בחינה פון אן ערב רב. אויפ'ן היינטיגן לשון: אייראפע קעגן לענדער פונעם דריטן וועלט, וואס אפילו דארט איז פאראן א סארט הערשאפט, אבער למעשה איז ווי ס'איז נישטא קיין הערשאפט.
"נהירה" מיינט א נאטירליכע ציאונג, ווי וואסער וואס פליסט פון זיך אליין, אן קיין הכנה. "הליכה" איז א פלאנירטע זאך, וואו מען קומט זיך צוזאמען איינער מיט'ן צווייטן און מ'זאגט "לכו ונעלה", און וויבאלד זיי האבן א מלך, איז זייער גיין אויף אן אופן פון א מסודר'דיגע הנהגה צוזאמען מיט זייער מלך. דערפאר שטייט אין ישעיהו: די נידעריגערע גוים וועלן שטראמען פון זיך אליין, און די חשוב'ע עמים וועלן גיין מיט א פלאנירטן גאנג. זאגט מיכה: דאס איז ריכטיג ביים אנפאנג, אבער שפעטער וועלן אויך די חשוב'ע עמים שטראמען און נאכגעצויגן ווערן בטבע, און דערפאר שטייט דא "ונהרו עליו עמים"; און אויך די נידעריגערע גוים וועלן זיך צונויפקומען און גיין כדי צו לערנען די דרכי ההנהגה. און מער פון דעם: מיכה זאגט "ונהרו עליו" - אויפ'ן בארג אליין, וואס דאס איז מער ווי בלויז א ציאונג צו אים, און דאס איז שוין נאך א מדריגה אין דער דערנענטערונג פון די גוים צו עבודת ה'.
ביטול סיבות המלחמה
וְשָׁפַט בֵּין עַמִּים רַבִּים וְהוֹכִיחַ לְגוֹיִם עֲצֻמִים עַד־רָחוֹק וְכִתְּתוּ חַרְבֹתֵיהֶם לְאִתִּים וַחֲנִיתֹתֵיהֶם לְמַזְמֵרוֹת לֹא־יִשְׂאוּ גּוֹי אֶל־גּוֹי חֶרֶב וְלֹא־יִלְמְדוּן עוֹד מִלְחָמָה׃ - און ער וועט משפט'ן צווישן פילע פעלקער, און רעכט מאכן פאר מעכטיגע גוים ביז ווייט אוועק, און זיי וועלן צעשלאגן זייערע שווערדן אויף אייזנס פאר פלאגן און זייערע שפיזן אויף צווייג-שניידערס, א פאלק וועט נישט אויפהייבן קיין שווערד קעגן א פאלק, און זיי וועלן מער נישט לערנען מלחמה.
ווער איז דער שופט? זיין נאמען ווערט נישט דערמאנט, און די כוונה איז אויף מלך המשיח. רש"י ערקלערט אז דער משפט דא איז אויפ'ן באדייט פון תוכחה - ער וועט מוסר'ן די פעלקער אויף זייערע הנהגות. דער מלבי"ם איז מסביר אז דורך מלך המשיח וועלן בטל ווערן די סיבות צוליב וואס עס זענען געווען מלחמות צווישן די אומות, און ממילא וועלן בטל ווערן די מלחמות אליין. און יעצט לייגט דער מלבי"ם אויס וויאזוי.
די קלאסישע סיבה צו מלחמות איז דער חילוק אין דת און אמונה. מיר וואלטן געמיינט אז רעליגיע־קריגן געהערן צו פאגאנישע תקופות פון עובדי אלילים, און אז אינעם 21'סטן יארהונדערט וועט דער כאראקטער פון מלחמות זיין אן אנדערער. אבער די מציאות ווייזט גאר אנדערש: די הויפט מלחמה וואס בוזשעוועט היינט אין דער וועלט, מיט אלע אירע פארצווייגונגען, איז א מלחמת הדת - די מלחמה פון די מוסולמענער קעגן די כופרים און נוצרים, סיי איראן קעגן די וועלט־מאכטן און סיי פראקציעס אינאיינעם אין סיריע. און נישט אומזיסט איז אייראפע אזוי שטארק קעגן ישראל: עס איז פאראן דארט א טיפע שנאת הדת קעגן אידן, און מיר געדענקען דאס פון די צייטן פון די פאגראמען און רציחות, וואו די האנט פון די גלחים איז שטענדיג געווען אין דעם - אלס מסיתים און הויפט שותפים, ווייל זיי האבן געזען א פליכט צו נוקם זיין די מיתה פון אותו האיש. די קריסטליכע השקפה איז פיל מער א רעליגיעזע ווי ביי אנדערע אומות, און דערפאר טראגט אויך די מלחמה דארט א רעליגיעזן כאראקטער. די דאזיגע סיבה וועט בטל ווערן: "כי מציון תצא תורה" - עס וועט זיין איין תורה פאר דער גאנצער וועלט, נישט פאר דעם אזא תורה און פאר יענעם אן אנדערע תורה, און ממילא ווערט בטל די הויפט סיבה צו מלחמה.
א צווייטע סיבה: אמאל ברעכט אויס א מלחמה צוליב א דין ודברים צווישן איין אומה און דער צווייטער, און דער פסק ווערט געגעבן מיט'ן כח פונעם שווערד - דער שווערד מאכט אויס ווער עס איז גערעכט אדער ווער ס'איז שטארקער. אויף דעם שטייט "ושפט בין עמים רבים": אין יעדן ענין וואס ס'איז פאראן א דין ודברים - איבער טעריטאריע אדער איבער טויזנט און איין אנדערע זאכן - וועט נישט דער שווערד מכריע זיין, נאר מלך המשיח וועט משפט'ן און פסק'ענען ווער ס'איז גערעכט.
א דריטע סיבה: א מרידה אינאיינעם אין דער מדינה אליין (ווי למשל סיריע). אויף דעם זאגט דער פסוק "והוכיח לגוים עצומים" - משיח וועט זיי מוסר'ן און אויסגלייכן זייערע וועגן דורך זיין תוכחה. און פון דעם "וכתתו חרבותיהם לאתים" - די שווערד וואס איז באשטימט געווען צו הרג'ענען וועט גענוצט ווערן פאר ארבעט, ווי אן את און א מעדער. "ולא ילמדון עוד מלחמה" - מען וועט בטל מאכן אלע מוסדות און אקאדעמיעס וואו מ'לערנט מלחמה־טאקטיקן און אירע כללים, ווייל ס'וועט שוין בכלל נישט זיין קיין מלחמה.
עס האט שוין איינער באמערקט אין דער צייט: א חלק פונעם אפמאך צווישן די פאראייניגטע שטאטן און סיריע איז געווען דאס צענעמען די וואפן, און ס'איז דארט געווען א ריזיגע מאס פון טייערע און פארגעשריטענע מעטאלן פון וואס מען האט געמאכט ראקעטן - טיטאניום און נאך. און וואס האט מען געטאן מיט זיי? מען האט געמאכט דערפון פעדערס, פארקער פעדערס וכדומה. און יענער האט געזאגט אז דאס איז א פארווירקליכונג פון דער נבואה "וכתתו חרבותם לאתים" - פון די שווערדן האט מען געמאכט פעדערס.
"איש תחת גפנו" - ביטול פון דער עקאנאמישער מלחמה
וְיָשְׁבוּ אִישׁ תַּחַת גַּפְנוֹ וְתַחַת תְּאֵנָתוֹ וְאֵין מַחֲרִיד כִּי־פִי יְהֹוָה צְבָאוֹת דִּבֵּר׃ - און זיי וועלן זיצן איטלעכער אונטער זיין וויינשטאק און אונטער זיין פייגנבוים, און קיינער וועט נישט שרעקן, ווארום דאס מויל פון ה' צבאות האט גערעדט.
דא ווערט בטל נאך א סיבה: קריגערייען און מחלוקת מחמת חסרון לחם. עס מאכט זיך אז איין אומה באזיגט אן אנדערע צוליב עקאנאמישע סיבות - ווי איראק וואס האט זיך אריינגעלאזט אין אן אוואנטורע קעגן קווייט צוליב די אויל־פעלדער. און די פאראייניגטע שטאטן וואס האט זיך געאיילט צו פארטיידיגן די קווייטישע, נישט צוליב גרויס ליבשאפט צו זיי, נאר פון מורא אז די פרייזן פון אויל וועלן ארויפשיסן. דער אמעריקאנער איז גרייט אז דו זאלסט אים אנרירן אלעס, נאר נישט אין קעשענע; ס'איז דארט פאראן אן אפגאט וואס הייסט אלוהי כסף ואלוהי זהב, און דאס איז דער אמעריקאנער גאט. פאר אים איז אמעריקע געווען גרייט צו פארגיסן דאס בלוט פון אירע זעלנער און זיך וואלגערן, און זי וואלגערט זיך נאך אלץ אין יעדן פלאץ וואו זי האט מורא פון אן עקאנאמישן שאדן.
זאָגט דער נביא: דאָס וועט אויך מער נישט זײַן קיין סיבה אַז זיי זאָלן זיך אָנשליסן אין גדודים און גיין אין מלחמה פֿאַר רויב - אַזוי ווי מיר געפֿינען בײַ דוד המלך, אַז ווען מען האָט אים געזאָגט "עמך ישראל צריכים פרנסה", האָט ער זיי געענטפֿערט "פשטו ידיכם בגדוד". און פֿאַרוואָס נישט? "וישבו איש תחת גפנו ותחת תאנתו ואין מחריד" - אַז יעדער איינער האָט שפֿע און פרנסה, איז ממילא נישטאָ קיין שרעק, עס איז פֿאַראַן גענוג פֿאַר יעדן און ס'איז נישטאָ איבער וואָס זיך צו קריגן.
און לאָמיר באַמערקן דעם דיוק הלשון: "ושפט בין עמים רבים והוכיח לגויים עצומים". די "עמים" זענען פֿעלקער מיט אַ מלך, מיט אַ הערשאַפֿט פֿון געזעץ און משפט-אינסטיטוציעס, און לכאורה דאַרפֿן זיי נישט דעם משפט פֿון מלך המשיח און וועלן אים נישט פֿאָלגן - און דאָך שטייט "ושפט בין עמים רבים", הגם זיי זענען אַן אָרגאַניזירטע מלוכה, וועט ער משפט'ן צווישן זיי. און די נידעריקערע גוים הערן נישט קיין מוסר און נעמען נישט אָן קיין תוכחה - און דאָך שטייט "והוכיח לגויים עצומים", אויך די נידעריקע וועלן אָננעמען די תוכחה. דאָס איז דאָך פֿאַרקערט פֿונעם נאַטור.
"ואנחנו נלך בשם ה' אלוקינו" - אונדזער זכות אויף לעתיד לבוא
כִּי כׇּל־הָעַמִּים יֵלְכוּ אִישׁ בְּשֵׁם אֱלֹהָיו וַאֲנַחְנוּ נֵלֵךְ בְּשֵׁם־יְהֹוָה אֱלֹהֵינוּ לְעוֹלָם וָעֶד׃ - וואָרום אַלע פֿעלקער וועלן גיין יעדער אינעם נאָמען פֿון זײַן גאָט, און מיר וועלן גיין אינעם נאָמען פֿון ה' אונדזער גאָט אויף אייביק און שטענדיק.
רש"י טײַטשט "ילכו איש בשם אלוהיו" - זיי וועלן גיין צום אונטערגאַנג פֿאַר דעם וואָס זיי האָבן געדינט עבודה זרה, און אַזוי אויך דער תרגום יונתן: זיי וועלן גיין אין גיהנום פֿאַר דעם וואָס זיי זענען געגאַנגען אין נאָמען פֿון זייערע געטשקעס. אָבער מיר וועלן גיין בשם ה' אלוקינו - מיר האָבן נצחיות, לעולם ועד.
דער מלבי"ם לערנט דאָס אָפּ אויף אַן אַנדער אופֿן: דער פּסוק קומט צו דערקלערן מיט וואָס פֿאַר אַ זכות מיר וועלן זוכה זײַן צו דעם גאַנצן שפֿע לעתיד לבוא. דער ענטפֿער איז: ווײַל דורכאויס דעם גאַנצן גלות, בשעת אַלע פֿעלקער גייען איש בשם אלוהיו, יעדע אומה מיט איר עבודה זרה און מיט אירע אידעאָלאָגיעס - גייען מיר אינעם נאָמען פֿון ה' אלוקינו לעולם ועד, אויף אַן אייביקן אופֿן, און מיר האָבן דײַנע מצוות נישט פֿאַרגעסן. צוליב דעם וועלן מיר זײַן ראוי צו דעם גאַנצן גרויסן כבוד. און ווי דער לשון פֿונעם רד"ק: הגם ער האָט חרובֿ געמאַכט דאָס בית המקדש און אונדז פֿאַרטריבן פֿון זײַן לאַנד, וועלן מיר נישט בײַטן אונדזער גאָט אויף קיין אַנדער גאָט, נאָר מיר וועלן גיין אין זײַן נאָמען אַלע טעג, ווי עס שטייט "אם שכחנו שם אלוהינו ונפרוש כפינו לאל זר" - מיר האָבן נישט פֿאַרגעסן דעם נאָמען פֿון אונדזער גאָט, וואָס פֿאַר אים ווערן מיר געהרגעט דעם גאַנצן טאָג. און דערפֿאַר וועט אין אחרית הימים אַרויסגיין די תורה און דבר ה' פֿון ירושלים צום גאַנצן וועלט.
"אוספה הצולעה והנדחה אקבצה" - עשרת השבטים קעגן יהודה
בַּיּוֹם הַהוּא נְאֻם־יְהֹוָה אֹסְפָה הַצֹּלֵעָה וְהַנִּדָּחָה אֲקַבֵּצָה וַאֲשֶׁר הֲרֵעֹתִי׃ - אין יענעם טאָג, זאָגט ה', וועל איך אײַנזאַמלען די הינקעדיקע, און די פֿאַרטריבענע וועל איך צונויפֿנעמען, און די וואָס איך האָב שלעכטס געטאָן צו זיי.
דער מלבי"ם האָט שוין מסביר געווען אין ישעיהו קאַפּיטל י"א, "ואסף נדחי ישראל ונפוצות יהודה יקבץ", אַז עס איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן יהודה און ישראל. יהודה זענען די צוויי שבטים, יהודה און בנימין וואָס זענען געווען אין ירושלים (און אויך שבט לוי), און מיר אַלע זענען הײַנט מיוחס צו זיי. קעגן דעם זענען די עשרת השבטים פֿאַרגלאָלט געוואָרן אינעם ערשטן גלות, גלות שומרון, קיין חלח און חבור און נהר גוזן, צו ערטער וואָס זענען ווײַטער פֿון די הרי חושך, און מיר האָבן הײַנט נישט קיין שום ידיעה וווּ זיי געפֿינען זיך. וואָס ס'איז קלאָר: זיי זענען נישט צעשפּרייט געוואָרן איבער דער גאַנצער וועלט, זיי זענען צוזאַמענגענומען. אָבער גלות יהודה, גלות ירושלים וואָס איז געווען יאָרן שפּעטער, האָט זיך צעשפּרייט איבער דער גאַנצער וועלט, און ביז הײַנט קען מען טרעפֿן ייִדן ביזן עק וועלט - און דאָס איז פֿונעם צווייטן גלות. עס איז פֿאַראַן אַ דעה אַז עשרת השבטים וועלן נישט צוריקקומען, אָבער די אָנגענומענע דעה בײַ אונדז איז אַז זיי זענען עתיד צוריקצוקומען.
פֿון דאַנען שטאַמט דער חילוק אינעם לשון: "אסיפה" זאָגט מען אויף עמעצן וואָס איז נישט צעשפּרייט אויף אַ גרויסן אופֿן, נאָר בלויז אָפּגעשטויסן פֿון זײַן אָרט און מען דאַרף אים אַרײַננעמען אַהין - ווי "ויאסוף רגליו אל המיטה" בײַ יעקב אבינו. "קיבוץ" זאָגט מען אויף עפּעס וואָס איז צעשפּרייט אויף אַ סך שטיקלעך און פֿיל חלקים. דערפֿאַר "אוספה הצולעה" - דאָס זענען די עשרת השבטים, וואָס דאַרפֿן נישט קיין קיבוץ נאָר בלויז אַן אסיפה.
און פֿאַרוואָס ווערן זיי אָנגערופֿן "צולעה" (הינקעדיק)? ווי אַ שאַף וואָס הינקט אויף איר פֿוס. דער וואָס הינקט שטייט נישט פעסט, ער וואַקלט זיך די גאַנצע צײַט, און זײַנע פֿיס שטייען נישט גלײַך אינעם דרך פֿון דת און אמונה. די עשרת השבטים זענען נישט געבליבן צוגעקלעפּט צו דער תורת ה' - זיי האָבן געדינט עבודה זרה, געמאַכט די קעלבער און אַלע תועבֿות, און דערפֿאַר זענען זיי פֿאַרטריבן געוואָרן אין גלות, און דעריבער הייסן זיי "צולעה". לעומת זה יהודה און בנימין, וואָס דאָס זענען מיר, זענען מיר געבליבן צוגעקלעפּט צו דער תורת ה' און צו די מצוות.
נאָך אַן הסבר אויפֿן נאָמען "צולעה": ווײַל זיי געפֿינען זיך אין אַ "צלע" פֿונעם ערד-קוגל, און מען ווייסט נישט וווּ זייער אָרט איז. "צלע" באַטײַט אַ ווינקל, ווי צלעות המשכן, און זיי געפֿינען זיך אין עפּעס אַ ווינקל וואָס מיר ווייסן נישט וווּ ער איז - און ווען משיח וועט קומען וועט ער אונדז דאָס אַנטפּלעקן. און פֿרעג נישט: הײַנט ווייסן דאָך די אַנטראָפּאָלאָגן און פֿאָרשער אַלץ - דאָס איז אַן אילוזיע. ווען משיח וועט קומען און וועט דאָס אויפֿדעקן, וועט מען פּלוצעם זען וויפֿיל זיי האָבן נישט געוווּסט. אין דער פֿאָרשונג פֿון בעלי חיים למשל, וואָס אַ סך מיינען אַז מען ווייסט שוין אַלץ, האָט מען ערשט מיט עטלעכע יאָר צוריק געפֿונען אַ פֿיש וואָס איז געווען אינגאַנצן נײַ פֿאַר די פֿאָרשער, צום ערשטן מאָל וואָס זיי האָבן אַזאַ פֿיש געזען - עס זענען דאָ חידושים אויך פֿאַר די פֿאָרשער. און דער קלאַסישער בײַשפּיל איז גן עדן: אדם הראשון איז געווען אויף דער ערד, גן עדן התחתון איז נישט אין הימל, און אַפֿילו נאָכדעם וואָס ער איז פֿאַרטריבן געוואָרן האָט מען געדאַרפֿט דעם להט החרב המתהפכת צו פֿאַרזיכערן אַז ער זאָל נישט צוריקקומען אַהין. און וווּ איז ער? ער איז פֿאַרהוילן פֿון אונדזערע אויגן. נישט יעדע זאַך וואָס עקזיסטירט דאָ מוז מען דאַווקע זען. אַזוי אויך די עשרת השבטים - זיי עקזיסטירן, און מיר ווייסן נישט וווּ. וועט קומען משיח און אײַנזאַמלען די "צולעה", סײַ די וואָס הינקען פֿון אַ גײַסטיקער בחינה און סײַ די וואָס געפֿינען זיך אין אַ "צלע" פֿון דער וועלט. און אַזוי שטייט אויך אין צפניה "והושעתי את הצולעה", און דאָרט רעדט זיך וועגן דער ישועת הנפש - אַז זיי זענען ווײַט פֿון אַ רוחניות'דיקער בחינה און ער וועט זיי מושיע זײַן און זיי צונויפֿנעמען.
לעומת דעם זענען יהודה און בנימין צעשפּרייט געוואָרן צו די פיר ווינטן פון הימל, און אויף זיי ווערט געזאָגט "והנדחה אקבצה" - זיי דאַרף מען צונויפנעמען, ווייל קיבוץ ווערט תמיד געזאָגט אויף אַ זאַך וואָס איז צעוואָרפן און צעשפּרייט אויף שטיקלעך. "ואשר הרעותי" - שבט יהודה איז דורכגעגאַנגען פיל שלעכטס און צרות אין די לענדער פון זייער צעשפּרייטונג: רדיפות, רציחות, פּאָגראָמען, אויטאָ-דאַ-פע, גירושים. דאָס שלעכטס ביים צווייטן בית המקדש דורך די יוונים (וואָס די עשרת השבטים זענען דאָך נישט אַרויפגעקומען צום בית שני), און דערנאָך דורך די רומיים ביים חורבן, און שפּעטער דורכאויס דער גאַנצער לאַנגער גלות. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: דאָס גאַנצע פאַרטריבענע פאָלק פון יהודה, וואָס זענען פאַרטריבן געוואָרן צו די עקן פון דער וועלט, וועל איך צונויפזאַמלען, איינס פון אַ שטאָט און צוויי פון אַ משפּחה, ביז זיי וועלן צוריקקערן צו זייער לאַנד.
"ושמתי את הצולעה לשארית"
וְשַׂמְתִּי אֶת־הַצֹּלֵעָה לִשְׁאֵרִית וְהַנַּהֲלָאָה לְגוֹי עָצוּם וּמָלַךְ יְהֹוָה עֲלֵיהֶם בְּהַר צִיּוֹן מֵעַתָּה וְעַד־עוֹלָם׃ - און איך וועל מאַכן די הינקעדיקע פאַר אַן איבערבלייב, און די פאַרטריבענע פאַר אַ מעכטיק פאָלק, און ה' וועט קעניגן איבער זיי אויפן באַרג ציון פון איצט און ביז אייביק.
דער רד"ק ערקלערט "לשארית" - אַז זיי זאָלן נישט אונטערגיין אין גלות, עס וועט בלייבן פון זיי אַן איבערבלייב און זיי וועלן צוריקקומען צו זייער לאַנד. און "הנהלאה" איז די נדחה וואָס מיר האָבן דערמאָנט, מלשון אַז מען האָט זיי פאַרטריבן ווייטער (הלאה), און ווי דער תרגום: הנהלאה איז ווי הנדחה, מבדרא - די צעשפּרייטע וואָס מען האָט פאַרטריבן.
דער רד"ק ברענגט אַ פירוש אין נאָמען פון זיין פאָטער, אַז "הנהלאה" באַצייכנט די שטאַרקע און פעטע אינעם עדר. דער פּאַסטעך פלעגט שטעלן אין שפּיץ פונעם עדר אַ שטאַרקע, געזונטע ציג וואָס זאָל שלעפּן נאָך זיך דעם גאַנצן עדר. (און אין זיין צייט, ווען הגאון הרב עובדיה יוסף זצ"ל האָט געוואָלט שאַרף קריטיקירן דעם ראש הממשלה, האָט ער געזאָגט אַז ווען אַ פּאַסטעך האָט עפּעס קעגן דעם עדר, שטעלט ער זיי אין שפּיץ אַ בלינדע ציג - און דער כינוי איז געבליבן צוגעקלעפּט.) לויט דעם: די הינקעדיקע וואָס קען נישט גיין - וועל איך שטאַרקן; און די הנהלאה וואָס איז שוין שטאַרק און מאַרשירט אין שפּיץ - וועל איך צוגעבן צו איר כוח און איר מאַכן פאַר אַ גוי עצום, אַ מעכטיק פאָלק.
דער מלבי"ם טייטשט לויטן מהלך וואָס מיר האָבן ערקלערט: די עשרת השבטים זענען די הינקעדיקע (הצולעה), וואָס זענען פאַרפאַלן געוואָרן פון אונדז אינגאַנצן און זעען אויס ווי זיי עקזיסטירן מער נישט און זענען געוואָרן ווי אַלע פעלקער - זיי וועל איך מאַכן פאַר אַ שארית, אַז זיי וועלן זיך אַנטפּלעקן און עס וועט בלייבן פון זיי אַן איבערבלייב. און די הנהלאה איז שבט יהודה, וואָס איז שוין אַ שארית ישראל און עקזיסטירט, נאָר ער איז פאַרטריבן ווייטער, געוואַלגערט פון פאָלק צו פאָלק און פון אָרט צו אָרט, אָפּגעשוואַכט און געשלאָגן מיט גירושים, מיט שמדות און מיט רציחות - און אים וועל איך מאַכן פאַר אַ גוי עצום. "ומלך ה' עליהם": ערשטנס, זיי וועלן זיין אונטער דער מלכות פונעם אויבערשטן און זיין השגחה; צווייטנס, די מלוכה וועט זיין אין הר ציון; דריטנס, דאָס וועט זיין אַן אייביקע מלוכה - פון דער צייט פון דער גאולה און ביז אייביק, זיי וועלן מער נישט גיין אין גלות.
"מגדל עדר" - די שלבים פון דער גאולה
וְאַתָּה מִגְדַּל־עֵדֶר עֹפֶל בַּת־צִיּוֹן עָדֶיךָ תֵּאתֶה וּבָאָה הַמֶּמְשָׁלָה הָרִאשֹׁנָה מַמְלֶכֶת לְבַת יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - און דו, טורעם פונעם עדר, פעסטונג פון דער טאָכטער ציון, צו דיר וועט קומען, און עס וועט קומען די ערשטע הערשאַפט, די קעניגרייך פאַר דער טאָכטער ירושלים.
אויף וועמען רעדט דער נביא? עס זענען דאָ דאָ עטלעכע ביאורים. תרגום יונתן טייטשט: "ואת משיחא דישראל דטמיר מן קדם חובכן דכנשתא דציון" - דו, משיח ישראל, וואָס ביסט באַהאַלטן און פאַרהוילן צוליב די עבירות פון כנסת ציון. "עופל" איז ווי אופל, און ווי דער רד"ק שרייבט מלשון באַהאַלטן, טמיר ונעלם.
רש"י ברענגט נאָך אַ פירוש: "מגדל עדר" איז דער בית המקדש, און "עופל" איז אַ פעסטונג-טורעם ("עופל ובוחן") - דער בית המקדש וואָס איז פאַר אונדז אַ שטאַרקער טורעם, וואָס דאָרט דינען מיר דעם הקדוש ברוך הוא און זענען באַשיצט אונטער די פליגלען פונעם אויבערשטן ברוך הוא. "ובאה הממשלה הראשונה" - עס וועט קומען די פולקאָמענע הערשאַפט אינגאַנצן קיין ירושלים אַזוי ווי זי איז געווען פון אָנהייב, "ממלכת לבת ירושלים" - ווי די הערשאַפט פון בית דוד, וואָס וועט צוריקקומען און ווידער אויפגעריכט ווערן.
דער רד"ק ערקלערט אַז "מגדל עדר" באַצייכנט מגדל דוד, און עס ווערט אַזוי גערופן ווייל כלל ישראל ווערן צוגעגליכן צו אַ שאַף-עדר, ווי מען געפינט אין עטלעכע ערטער אַז עם ישראל זענען אַ שאַף-עדר וואָס דער אויבערשטער וועט זיי צונויפנעמען; און ציון מיט ירושלים זענען דער אָרט וואָס גאַנץ כלל ישראל פלעגט זיך דאָרט צונויפקלייבן דריי מאָל אַ יאָר, און זענען דאָרט געווען ווי אַן עדר אינעם דיר.
דער מלבי"ם ערקלערט אַז "מגדל עדר" איז הר ציון: דו, הר ציון, וועסט לכתחילה זיין ווי אַ טורעם פונעם עדר - יענער עדר פון דער הינקעדיקער און דער פאַרטריבענער וואָס מען זאַמלט איין. אַ שאַף-טורעם איז נישט קיין מעכטיקע פעסטונג, אָבער אַזוי וועט עס אָנהייבן; און שפּעטער וועסטו ווערן אַ "עופל", אַ פעסטע שלאָס. און אין דעם זענען מרומז די שטופעס ווי דער אור הגאולה שיינט אויף אין דריי מדרגות: קודם "בת ציון עדיך תאתה" - די גלויות וועלן זיך אָנהייבן צונויפנעמען, גלות יהודה און בנימין וואָס ווערן אָנגערופן בת ציון, די וואָס זענען פאַרטריבן געוואָרן פונעם צווייטן בית המקדש. דערנאָך "ובאה הממשלה הראשונה" - אַ קליינע ממשלה, אַ ביסל הנהגה, ווי עס איז געווען ביי כלל ישראל פאַר עס האָט געקעניגט אַ מלך, אין דער תקופה פון די שופטים ווען די שופטים האָבן זיי אָנגעפירט. און בפשטות רעדט ער אויף אונדזער תקופה; און גיט אַכט אַז דער מלבי"ם האָט דאָס געשריבן פאַר קרוב צו 150 ביז 200 יאָר צוריק, און שוין דעמאָלט האָט ער גערעדט וועגן אַ לאַנגזאַמען אָנהייב, אַ קליינע ממשלה פון שופטים און פירער. און אינעם דריטן שלב "ממלכת לבת ירושלים" - שוין נישט קיין פּשוטע ממשלה נאָר אַ ממלכה, אַ פולקאָמענע מלוכה, מלכות בית דוד, און מלך המשיח וועט קעניגן מיט אַ שלום-פולער און גאַנצער מלוכה, ווי געברענגט אין יחזקאל קאַפּיטל ל"ד. מלכות בית דוד וועט זיך אַנטפּלעקן שטאַפּלווייז, די גאולה קומט קמעא קמעא, ווי איילת השחר וואָס גייט און שיינט אַלץ מער און מער: לכתחילה בלויז אין דער מדרגה פון אַ שופט, ביז זיי וועלן זוכה זיין צו דער פולער מלוכה.
און דער מלבי"ם לייגט צו א דיוק בלשון: עס זענען דא דא צוויי אויסדרוקן פון קומען - "תאתה" און "ובאה" ("אתא", "אתת", ווי דער ארמישער לשון "אזל ואתא", און אזוי אויך "יאתיו חשמנים מני מצרים"). "תאתה" דרוקט אויס אן ענדגילטיג קומען, און "באה" א ביאה וואס איז נישט גאנץ. דערפאר "בת ציון עדיך תאתה" - אן ענדגילטיגע ביאה; בעת די ממשלה וועט קומען צוביסלעך, יעדעס מאל מער און מער, ביז זי וועט זיין בגדר מלכות. און דאס איז דער חילוק צווישן "באה" און "וּבָאָה": "באה" אין עבר, "ובאה" - זי גייט און קומט. און דערפאר איז דער טעם פון דעם ווארט "ובאה" מלרע, דיר צו זאגן אז די ממשלה וועט קומען מיט א לאנגזאמער ביאה, נישט אויף איינמאל און נישט מיט איין מעשה.
צוריק צום הוה: "למה תריעי רע"
עַתָּה לָמָּה תָרִיעִי רֵעַ הֲמֶלֶךְ אֵין־בָּךְ אִם־יוֹעֲצֵךְ אָבָד כִּי־הֶחֱזִיקֵךְ חִיל כַּיּוֹלֵדָה׃ - יעצט, פארוואס שרייסטו מיט א געשריי? צי איז דען נישטא קיין מלך אין דיר, צי איז דיין יועץ אומגעקומען, אז עס האט דיך אנגעכאפט א ציטער ווי א יולדת?
נאכדעם וואס ער האט מודיע געווען וואס עס וועט זיין באחרית הימים, זאגט דער מלבי"ם, קערט זיך דער נביא צוריק צו רעדן פון דעם מיט וואס ער האט געענדיגט דעם פריערדיגן פרק: "בגללכם ציון שדה תחרש". און אזוי זעען מיר אסאך אין דברי הנביאים - דברי תוכחה און דברי נחמה לסירוגין, קלעפ און גלעטן. און דאס איז כדי צו געפינען אן אפענעם אויער ביים עם, זיי זאלן זיך נישט צוברעכן. דאס איז אויך א ריכטיגער חינוך-וועג: א שמאל דוחה אליין איז נישט קיין דרך, עס מוז אויך זיין א ימין מקרבת - צו זאגן פאר א מענטש אויב דו וועסט גיין אויף דעם וועג וועסטו האבן אזא און אזא הפסד, און פון דער צווייטער זייט, זע וואס פאר א ייעודים און הבטחות עס ווארטן אויף דיר און ווי כדאי עס איז דיר.
יעצט זעט דער נביא אין זיין נבואה וואס עס וועט פאסירן אין די טעג פון יהויקים און צדקיהו, וואס זענען נאך נישט געווען, וויאזוי זיי גייען אין גלות קיין בבל. "עתה למה תריעי רע" - מלשון להתרועע, א תרועת שבר. צי איז דען נישטא אין דיר קיין מלך? צי איז דען דיין יועץ פארלוירן געגאנגען? דו האסט דאך נאך אלץ א מלך און דו האסט נאך אלץ יועצים - און פונדעסטוועגן "החזיקך חיל כיולדה". א יולדת, אין דער שעה וואס דער ולד דארף ארויסגיין פון איר בויך, כאפן איר אן ציטערנישן און חבלים: "חיל" מלשון חלחלה און שרעק, און "חבלים" זענען די יולדה-שמערצן, און דאס זענען נישט קיין "חבלים נפלו לי בנעימים". און דער נמשל: זי איז כביכול גרייט צו דער געבורט, און וואס איז די געבורט? אז מען וועט עפענען די טויערן פון דער שטאט און מען וועט ארויסגיין אין גלות. און אזוי ווי ווען דאס קינד קומט ארויס גייט ארויס מיט אים אסאך בלוט, אזוי וועט חלילה זיין א גרויסע שפיכות דמים אין שטאט ווען זיי וועלן ארויסגיין אין גלות. זאגט זיי דער נביא: דו האסט דאך א מלך, דו האסט יועצים - אדרבה, טוט תשובה און פארריכט אייערע וועגן, און עס וועט נישט פאסירן דאס שלעכטס.
"ובאת עד בבל שם תנצלי"
חוּלִי וָגֹחִי בַּת־צִיּוֹן כַּיּוֹלֵדָה כִּי־עַתָּה תֵצְאִי מִקִּרְיָה וְשָׁכַנְתְּ בַּשָּׂדֶה וּבָאת עַד־בָּבֶל שָׁם תִּנָּצֵלִי שָׁם יִגְאָלֵךְ יְהֹוָה מִכַּף אֹיְבָיִךְ׃ - ציטער און בייג דיך, בת ציון, ווי א יולדת, ווארום יעצט וועסטו ארויסגיין פון דער שטאט און רוען אין פעלד, און דו וועסט קומען ביז בבל, דארט וועסטו געראטעוועט ווערן, דארט וועט דיך ה' אויסלייזן פון דער האנט פון דיינע פיינט.
"חולי" מלשון חלחלה. "וגוחי" - רש"י טייטשט מלשון כריעה און בייגן, ווי דער לשון "כותל הגוחה לרבים". דער מלבי"ם ערקלערט לויטן משל פונעם ארויסגיין פונעם ולד פון דער מוטערס בויך, מלשון גחון. (און עס איז נישט אזוי קלאר פארוואס ער האט דאס מגדיר געווען ווי איינע וואס ליגט אויף איר בויך, ווארום א פרוי וואס געבערט ליגט דאך נישט אויפן בויך; מעגליך אז זיין כוונה איז אויפן ולד וואס ליגט אויף זיין גחון, אדער ווי דער פירוש פון רש"י אז זי בייגט זיך איין.)
"כי עתה תצאי מקריה" - פונקט ווי דאס ארויסגיין פונעם ולד פונעם בויך, אזוי וועט איר פארטריבן ווערן פון דער שטאט. "ושכנת בשדה" - ווען דער נביא האט זיי געזאגט זיך אונטערצוגעבן אונטער דער האנט פון מלך בבל, דאס הייסט נישט צו קעמפן קעגן אים, האבן זיי נישט צוגעהערט צו אים; א טייל פון זיי זענען געגאנגען קיין מצרים און צו די איבעריגע פעלקער ארום כדי זיך צו ראטעווען, און דאס זענען די וואס "האבן גערוהט אין פעלד". "ובאת עד בבל" - דאס איז די צווייטע גרופע, וואס זענען דא געבליבן און צום סוף זענען זיי פארוגלט געווארן קיין בבל. "שם תנצלי" - דווקא דארט, ווייל די וואס האבן גערוהט אין פעלד זענען געהרגעט געווארן דורך די כשדים, און ווער עס איז געראטעוועט געווארן זענען געווען די וואס האבן געהאלטן דעם ווארט פונעם נביא און זענען אין גלות געגאנגען קיין בבל, אזוי ווי ער האט זיי געזאגט אז זיי וועלן דארט האבן א קיום. "שם יגאלך ה' מכף אויביך" - ווייל די גולי בבל, ווען כורש האט געגעבן רשות אויפצוצובויען דעם בית המקדש, זענען צוריקגעקומען און זענען אויסגעלייזט געווארן; בעת די גולי מצרים, וואס האבן געמיינט צו אנטלויפן פון דער גזירה פונעם אויבערשטן, האבן די פיינט זיי פארכאפט אין פעלד און די כשדים האבן זיי אומגעברענגט.
און דער מלבי"ם לייגט צו: אסאך מאל געפינען מיר דעם לשון פון לידה כדי אויסצומאלן דאס איינברעכן די שטאט. פונקט ווי ביי א געבורט ברעכט דאס קינד דורך און גייט ארויס פון די ווענט ארום אים, אזוי אויך ביים בקיעת העיר ברעכט דאס פאלק דורך און גייט ארויס פון די מויערן ארום זיי; און פונקט ווי ביי א געבורט איז דא ארויסגיין פון אסאך בלוט, אזוי אויך אסאך מאל ווערן די מויערן איינגעבראכן און דאס פאלק גייט ארויס אין גלות מיט א גרויסער שפיכות דמים.
"נאספו עלייך גויים רבים"
וְעַתָּה נֶאֶסְפוּ עָלַיִךְ גּוֹיִם רַבִּים הָאֹמְרִים תֶּחֱנָף וְתַחַז בְּצִיּוֹן עֵינֵינוּ׃ - און יעצט האבן זיך איינגעזאמלט אויף דיר פילע פעלקער, וואס זאגן: זאל זי פארשוועכט ווערן, און אונזערע אויגן זאלן צוקוקן אויף ציון.
דער אבן עזרא ברענגט אז עס זענען דא וואס זאגן אז דאס גייט אויף לעתיד לבוא אין דער צייט פון משיח, און ער ברענגט בשם רבי משה הכהן אז די זאכן גייען אויף בית שני, און דער מושל פון וועמען עס רעדט זיך איז זרובבל. אויך דער מלבי"ם ערקלערט אז עס רעדט זיך פון בית שני: נאך זייער גאולה אין די טעג פון כורש און זייער צוריקקער צו בויען דעם בית המקדש, האבן זיך פארזאמלט אויף זיי פילע פעלקער - ווי די יונים, בערך אינמיטן די יארן פון בית שני וואס האט אנגעהאלטן ארום 420 יאר, און דערנאך רומי וואס האט לסוף חרוב געמאכט דעם בית המקדש. און דערנאך, דורכאויס דעם גאנצן גלות, האבן זיך פארזאמלט אויף אונז פילע פעלקער, ביז דער לעצטער פארזאמלונג וואס וועט אלעס חותם זיין - מלחמת גוג, ראש משך ותובל ותירס. דאס אלעס איז נכלל אין "ועתה נאספו עליך גוים רבים": עטליכע מאל וועלן זיי זיך צונויפנעמען קעגן אונז.
און וואס זאגן זיי? דער מלבי"ם ערקלערט אז די דאזיגע פארזאמלונגען זענען געווען אויף צוויי אופנים. טיילמאל האבן זיי געוואלט אונז נעמען פאר קנעכט און אונז משעבד זיין צו זיי, אז מיר זאלן זיין אונטערווארפן אונטער זיי ווי א קנעכט וואס חנפ'עט זיין האר - און דאס איז "האומרים תחנף", אז מיר זאלן זיך חנפ'נען צו זיי און זיין זייערע עבדים, ווי אין די טעג פון די יונים און אין די טעג פון רומי וואס האבן געוואלט אז עם ישראל זאל זיין פאר זיי למס עובד. און טיילמאל קומען זיי מיט דער טענה פון "ותחז בציון עינינו": זיי זענען זיכער אז דאס וואס די נביאים האבן געזען אין זייערע נבואות איז געזאגט געווארן אויף זיי. די ישמעאלים זענען זיכער אז די גאולה און אלעס ארום איז געזאגט געווארן אויף זיי, און ביי זיי אין די כתבים שטייט עקידת יצחק ווי עקידת ישמעאל, און אנשטאט הר בית ה' דארף אוודאי שטיין א מעטשעט, ווייל מוחמד האט לויט זייער דעה באקומען תיקונים און חידושים צו תורת משה און זיי זענען די עכטע ממשיכים. און פונקט אזוי האבן געטראכט און טראכטן נאך אלץ די נוצרים: דער אויבערשטער האט אפגעמעקט עם ישראל און זיי ארויסגעווארפן פון זייער לאנד, און די ריכטיגע ממשיכים זענען מיר. און צוליב דעם וועלן זיי קומען אייננעמען ירושלים, ווייל זיי זענען זיכער אז עס קומט זיך פאר זיי, און אזוי וועט אויך קומען דאס חיל פון גוג ומגוג - זיי זענען זיכער אז די מראות וואס די נביאים האבן געזען זענען געזאגט געווארן אויף זיי.
"לא ידעו מחשבות ה' ולא הבינו עצתו"
וְהֵמָּה לֹא יָדְעוּ מַחְשְׁבוֹת יְהֹוָה וְלֹא הֵבִינוּ עֲצָתוֹ כִּי קִבְּצָם כֶּעָמִיר גֹּרְנָה׃ - און זיי האבן נישט געוואוסט די מחשבות פונעם אויבערשטן און נישט פארשטאנען זיין עצה, ווייל ער האט זיי צונויפגעקליבן ווי גארבן צום שייער (גורן).
די אלגעמיינע כוונה איז: זיי פארשטייען נישט אז זייער גאנצער קומען צו דער מלחמה איז נישט כדי איינצונעמען און מצליח צו זיין, נאר אזוי ווי דער פסוק זאגט "ושמתי חחים בלחייך" - דער קדוש ברוך הוא האט זיי אהערגעשלעפט כדי זיי דא אומצוברענגען. זיי ווייסן נישט אז דער גאנצער פלאן איז באשטימט זיי צו שאטן; זיי זענען זיכער אז זיי קומען מקיים זיין אין זיך די רייד פון די נביאים אדער אונז משעבד צו זיין, און זיי פארשטייען נישט אז בכלל נישט דאס איז דער ענין.
און דא איז דער מלבי"ם מדייק א וואונדערבארן דקדוק אין לשון הקודש, וואס ער ערקלערט עס אין עטליכע ערטער. עס איז דא א חילוק צווישן "מחשבה" און "עצה", און עס איז דא א חילוק צווישן "ידיעה" און "הבנה". "עצת ה'" איז די תכלית - וואוהין מען וויל אנקומען, וואס עס וועט זיין דער סך הכל. "מחשבות ה'" זענען די אמצעים (מיטלען) מיט וועלכע דער קדוש ברוך הוא פירט אויס כדי צו ברענגען די תכלית. די גוים וואס פארזאמלען זיך אויף ציון פארשטייען נישט אז דאס וואס זיי קומען זיך צונויף איז פון די מחשבות ה', אז דאס איז דער מיטל אנצוקומען צו דער תכלית, "ולא הבינו עצתו" - זיי פארשטייען נישט אז דאס אלעס איז כדי עס זאל נתקיים ווערן די עצה פונעם קדוש ברוך הוא באחרית הימים.
און וואס איז זיין עצה? אז דער אויבערשטער וועט זיי משפט'ן פאר זייערע מעשים און זיי דן זיין אויף אלעם וואס זיי האבן גערודפ'ט עם ישראל; און דארט אין ארץ ישראל וועלן זיי דערקענען די דת האמת און זיך צוריקקערן צום ריכטיגן און גראדן וועג. דורך די אותות ומופתים, וועלן די וואס וועלן איבערבלייבן פון גוג און פון די אומות וואס קומען מלחמה האלטן, תשובה טון און צוריקקומען צו דער אמת'ער אמונה; און די רשעים, ווי דער לשון פונעם מלבי"ם, וועלן פארלעשט ווערן ווי מוץ וואס ווערט פארבלאזן פונעם גורן.
און וואס איז דער חילוק צווישן ידיעה און הבנה? ידיעה איז א זאך וואס ווערט דערגרייכט מיט די חושים - איך האב געזען מיט די אויגן, און דערפאר האב איך א קלארע ידיעה. הבנה איז אינעם שכל. דעריבער: ווער עס ווייסט די אמצעים קען פארשטיין די תכלית, און ווער עס ווייסט נישט די אמצעים קען נישט פארשטיין די תכלית. א משל: ווען מען זעט א קעניג וואס פארזאמלט זיין מיליטער צו א געוויסן ריכטונג פונעם גרעניץ - די פלענער אליין ווייסט מען נישט, אבער די מחשבות, די אמצעים, ווייסט מען מיט די חושים, ווייל מען האט דאך געזען דאס מיליטער זיך צונויפקלייבן. און דעמאלט קען מען פארשטיין מיטן שכל וואס די תכלית איז: איינצונעמען די שכינות'דיגע מדינה. ער האט גארנישט געזאגט, אפשר איז דאס בלויז אן איבונג - אבער מען פארשטייט אליין וואס די תכלית איז. און דא: "המה לא ידעו מחשבות ה'", און ממילא "לא הבינו עצתו" - זיי האבן נישט פארשטאנען מיט זייער שכל וואוהין דאס אלעס פירט.
"כי קיבצם כעמיר גורנה" - זיי האבן נישט פארשטאנען אז ער האט זיי צונויפגעקליבן ווי גארבן צום גורן. אזוי ווי מען קלייבט צונויף די גארבן אין גורן כדי אראפצונעמען דערפון דעם מוץ און די שאלעכץ און איבערלאזן די תבואה, דעם בר, דעם משובח'דיגן טייל - אזוי האט דער אויבערשטער זיי צונויפגענומען צום גורן כדי זיי דארט צו דרעשן, און דורך דעם וועט אפגעטיילט ווערן פון זיי דער מוץ, "והרשעים כמוץ" דער לייכטער, און די תבואה וועט אויסגעלייטערט ווערן: פון זיי וועלן ארויסקומען גרי צדק און אזעלכע וואס וועלן מודה זיין אין דער דת האמת און זאגן "לכו ונעלה אל הר ה'", ווי מיר האבן געזען ביים אנהייב פונעם קאפיטל.
"קומי ודושי בת ציון" - מלחמת גוג ומגוג
קוּמִי וָדוֹשִׁי בַת־צִיּוֹן כִּי־קַרְנֵךְ אָשִׂים בַּרְזֶל וּפַרְסֹתַיִךְ אָשִׂים נְחוּשָׁה וַהֲדִקּוֹת עַמִּים רַבִּים וְהַחֲרַמְתִּי לַיהֹוָה בִּצְעָם וְחֵילָם לַאֲדוֹן כׇּל־הָאָרֶץ׃ - שטיי אויף און דרעש, טאכטער פון ציון, ווייל דיין הארן וועל איך מאכן פון אייזן און דיינע קלאען וועל איך מאכן פון קופער, און דו וועסט צעטרעטן פילע פעלקער, און איך וועל מחרים זיין צום אויבערשטן זייער רויב און זייער פארמעגן צום האר פון דער גאנצער ערד.
איצט רעדט דער נביא וועגן מלחמת גוג ומגוג. נאכדעם וואס ער האט צונויפגעקליבן די גוים ווי גארבן צום שייער, ווי תבואה צום גורן כדי אפצושיידן דעם מוץ פונעם בר, באפעלט ער פאר בת ציון, פאר עם ישראל, צו דרעשן - אזוי ווי אן עגלה דשה (א קו וואס דרעשט). דאס דרעשן די תבואה איז געטאן געווארן מיט א מורג (דרעש-שליטן) וואס איז געווען צוגעבונדן צו דער בהמה, וואס האט געקייקלט די ווייץ אויף דער ערד, זיך געריבן און אראפגענומען איר שאלעכץ; און נאכן רייבן און אפטיילן פלעגט מען עס אויפהייבן און צעבלאזן פארן ווינט, און דער לייכטער מוץ צעשפרייט זיך, "כמוץ יסוער מגורן", און די תבואה פאלט אראפ צו דער ערד.
"כי קרנך אשים ברזל" - דו וועסט קענען מנצח זיין מיטן הארן און שטעכן דעם המון גוג. "ופרסותייך אשים נחושה" - לצורך דעם דרעשן, כדי מברר צו זיין די תבואה פון דעם מוץ, וועסטו האבן שטארקע קופערנע טריט (פרסות). "והדיקות עמים רבים" - כדי אראפצונעמען פון זיי די קליפה דארף מען צעטרעטן און צעמאלן, מלשון הידוק און דקדוק, ווי א טרעטן אויף פילע פעלקער ביז עס בלייבט ריין מעל.
"והחרמתי לה' בצעם" - דער גאנצער גזל וואס זיי האבן געראבעוועט ביז היינט, אלעס וואס זיי האבן צוגענומען און געגזלט פון כלל ישראל דורכאויס אלע דורות, וועט ווערן חרם און הקדש לה', ווי ממון הקדש, בבחינת "קודש ישראל לה'". "וחילם לאדון כל הארץ" - און אויך דאס פארמעגן וואס זיי האבן נישט געגזלט פון עם ישראל, הגם עס וועט נישט זיין בגדר חרם, וועט עס אבער געהערן צום אויבערשטן מצד דעם וואס ער איז אדון כל הארץ און אלעס באלאנגט צום רבונו של עולם. און דער מלבי"ם ערקלערט דעם חילוק: "בצע" איז וואס א מענטש פארדינט שלא במשפט, ווי עס שטייט "כן אורחות כל בוצע בצע", וואס מען האט גענומען שלא כדין און אומגערעכט; און "חיל" איז וואס מען האט צונויפגעקליבן כדין ובצדק.
"בת גדוד" - גמול פאר די בזיונות
עַתָּה תִּתְגֹּדְדִי בַת־גְּדוּד מָצוֹר שָׂם עָלֵינוּ בַּשֵּׁבֶט יַכּוּ עַל־הַלְּחִי אֵת שֹׁפֵט יִשְׂרָאֵל׃ - איצט זאלסטו זיך צונויפזאמלען אלס גדוד, טאכטער פונעם גדוד; ער האט געלייגט א באלאגערונג אויף אונז, מיט א שטעקן שלאגן זיי אויפן באק דעם שופט פון ישראל.
אינעם פסוק וואס פארשליסט דעם קאפיטל באשרייבט דער נביא ווער עס זענען די אומות וואס וועלן זיך צונויפקלייבן אויף ירושלים און וועמען כלל ישראל וועט צעטרעטן און דרעשן. דער גדוד וואס וועט קומען אויף ירושלים אין אחרית הימים זענען די קינדער פון די אומות וואס האבן באלאגערט ירושלים און איר חרוב געמאכט אין די פריערדיגע צייטן - די קינדער פון אשור, פון בבל, פון רומי. "עתה תתגודדי בת גדוד" - די טאכטער פון יענעם גדוד, זייערע נאכקאמען, וועלן זיך איצט צונויפזאמלען צו קומען מלחמה האלטן קעגן אונז. זיי זענען די וואס "מצור שם עלינו" אין די פריערדיגע צייטן, און איצט וועלן זיי זיך צונויפנעמען אינעם חיל פון גוג ומגוג.
און ווער איז יענער גדוד און וואס האט ער דעמאלטס געטאן? "בשבט יכו על הלחי את שופט ישראל" - זייערע עלטערן האבן געשלאגן די שופטי ישראל מיט א שטעקן אויפן באק. זאגט דער מלבי"ם: א קלאפ אויפן באק איז א בזיון, און א שלאג מיט א שטעקן איז אויך א בזיון - צו שלאגן א מענטש מיט א שטעקן איז א בזיון. און ווען מען שלאגט מיט א שטעקן אויפן באק, איז דאס א דאפלטער בזיון: סיי מיט א שטעקן און סיי אויפן באק. און דאס האבן זיי געטאן פאר די שופטי ישראל, און כל שכן צום המון העם.
און מיט פשוטע ווערטער: איצט איז געקומען די צייט זיך אפצורעכענען פאר די קלעפ און בזיונות וואס מיר האבן געליטן פון די פעלקער. אט איז "בת הגדוד" - זייער טאכטער, און בדרך הפשט איז דאס א גלגול פון זיי, די זעלבע אומות און די זעלבע מענטשן אליין, וואס איצט ביי דער מלחמת גוג וועלן זיי באצאלן דעם פרייז און דעם פארדינטן גמול פאר אלע זייערע שלעכטע מעשים.
צום סך-הכל:
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיטן חזון פון אחרית הימים: הר בית ה' איז דערהויבן און געערט אין די אויגן פון אלע פעלקער, גוים און אומות שטראמען און גייען אהין צו לערנען די יסודות התורה מציון, און מלך המשיח באזייטיגט אלע סיבות פון מלחמה - חילוקי דתות, סכסוכים צווישן אומות, אינעווייניגסטע אויפשטאנדן און עקאנאמישע נויט - ביז "וישבו איש תחת גפנו ותחת תאנתו ואין מחריד". און אונזער זכות צו דעם אלעם איז: ווייל אין גאנצן גלות, בשעת אלע פעלקער גייען איש בשם אלוהיו, זענען מיר געגאנגען בשם ה' אלוקינו לעולם ועד. דערנאך פארזיכערט דער נביא אן אסיפה פאר דער צולעה (די עשרת השבטים) און א קיבוץ פאר דער נדחה (גלות יהודה), און ער באשרייבט די גאולה וואס קומט שטאפלווייז: מגדל עדר, עופל, א קליינע ממשלה, און צום סוף א פולקאמע מלוכה פון בית דוד. פון דא קערט זיך דער נביא צוריק צום הוה - די חבלי הגלות קיין בבל און די ישועה דוקא דארט - און צו די אסיפות פון די אומות קעגן אונז דורכאויס די דורות, ביז צו דער לעצטער אסיפה פון גוג ומגוג, וואס דער אויבערשטער האט זיי צונויפגעקליבן ווי גארבן צום שייער (כעמיר גורנה): צו דרעשן, מברר צו זיין, איבערצולאזן גרי צדק און פארטיליקן די רשעים ווי מוץ, און זיך אפצורעכענען מיט די קינדער פון די זעלבע גדודים וואס האבן מבזה געווען און געשלאגן די שופטי ישראל. כן יסייענו ה' במהרה תחזינה עינינו, אמן ואמן.