קאפיטל א' אין מיכה הייבט זיך אן מיט א נבואה פון פורענות אויף שומרון און אויף ירושלים, און אינעם חלק פאר אונז גייט דער נביא אריבער פון דער תוכחה צום קלאגגעזאנג (קינה). ביז אהער האט ער גערעדט וועגן שומרון, און אויף שומרון האט ער נישט אויף וואס צו קלאגן - זיי אליין זענען שולדיג אין זייער מצב, זיי האבן שטארק פארפירט און געזינדיגט. פון דא און ווייטער הייבט מיכה אן צו קלאגן און צו יאמערן, ווייל דער נגע האט זיך פארשפרייט און איז אריבער אויך קיין יהודה. און איין נקודה וועט אונז באגלייטן דורכאויס די אלע פסוקים, ווי דער מלבי"ם דרוקט אויס: דער נביא באנוצט זיך דא מיט א מליצה'דיגן לשון פון "לשון נופל על לשון" - עפרה און עפר, צאנן און יצאה, רכש און לכיש, אכזיב און אכזב, יורש און מורשה, עד להם און עדולם.
אלכה שולל וערום - די קינה פונעם נביא
עַל־זֹאת אֶסְפְּדָה וְאֵילִילָה אֵילְכָה שׁוֹלָל וְעָרוֹם אֶעֱשֶׂה מִסְפֵּד כַּתַּנִּים וְאֵבֶל כִּבְנוֹת יַעֲנָה׃ - אויף דעם וועל איך קלאגן און יאמערן, איך וועל גיין צעטומלט און נאקעט, איך וועל מאכן א קלאג ווי די תנים און א טרויער ווי די בנות יענה.
אויף שומרון האבן מיר געזאגט אז עס איז נישטא קיין אבלות און צער, אבער אויף דעם - יא. "אֶסְפְּדָה וְאֵילִילָה", ביז איך וועל גיין "שׁוֹלָל וְעָרוֹם". "שולל" מיינט נישט גערויבטע זאכן (שלל), נאר א מענטש וואס איז משולל מדעתו, א מענטש וואס זיין שכל איז צעטומלט געווארן און ער פארגעסט אלעס, אזוי ווי דער לשון "מוֹלִיךְ יוֹעֲצִים שׁוֹלָל", "אֶשְׁתּוֹלְלוּ אַבִּירֵי לֵב". דאס הייסט: איך קום צו צו א מצב פון א מענטש וואס איז אראפ פון זינען, און אזא איינער גייט אמאל ארום גאר נאקעט.
"אֶעֱשֶׂה מִסְפֵּד כַּתַּנִּים" - ערקלערט דער רד"ק, אז די תנים און די בנות היענה האבן א קול וואס איז ענליך צו א קול פון יאמער און קלאג. דער אויסדרוק איז אונז אלעמען באקאנט אויך פון די קינות פון תשעה באב, וואס איינע פון די פזמונים דארט הייבט זיך אן: "אעשה מספד כתנים ואבל כבנות יענה".
כי אנושה מכותיה - צוויי פירושים
כִּי אֲנוּשָׁה מַכּוֹתֶיהָ כִּי־בָאָה עַד־יְהוּדָה נָגַע עַד־שַׁעַר עַמִּי עַד־יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - ווייל אירע קלעפ זענען ביטער שווער און אומפארצווייפלט, ווייל עס איז געקומען ביז יהודה, עס האט דערגרייכט ביז צום טויער פון מיין פאלק, ביז ירושלים.
אינעם ערשטן פירוש: די מכה איז א חולי אנוש (א שווערע פאטאלע קראנקייט), און די דאזיגע קראנקייט איז אריבערגעגאנגען פון שומרון און אנגעשטעקט יהודה, ווי דער שטייגער פון אן אנשטעקיגער מחלה וואס גייט אריבער פון איין ארט צום צווייטן. און כאטש אין די טעג פון יותם און עוזיהו האט מען אין יהודה נישט געדינט קיין עבודה זרה און אלעס איז געווען מיט קדושה, קום און זע ווי דער שלעכטער קלקול פון שומרון האט זיך באהאפטן אויך אין זיי.
אבער דער מלבי"ם גיט פארצוג פאר אן אנדערן פירוש: "אנושה מכותיה" - די מכות וואס שומרון האט געשלאגן יהודה זענען געווען שרעקליכע, ביטערע מכות. ווי באקאנט איז מער ווי איינמאל געווען אן אנגעצויגנקייט צווישן שומרון און יהודה; דאס זענען ישראל און יענע זענען ישראל, אבער שומרון איז געווען א באזונדערע מלוכה און יהודה א באזונדערע מלוכה. און די מכות זענען געווען אומגעהויער: אין דער צייט פון אחז האט פקח בן רמליהו געהרג'עט אין יהודה הונדערט און צוואנציג טויזנט מענטשן אין איין איינציגן טאג.
מיר האבן נישט קיין השגה אין אזא נומער. דאס מיינט אויסמעקן א גאנצע שטאט. כדי לסבר את האוזן: אין אלע מלחמות ישראל פונעם טאג וואס די מדינה איז געגרינדעט געווארן ביז היינט, אריינגערעכנט די קרבנות פון טעראר, זענען אומגעקומען בערך דריי און צוואנציג ביז פינף און צוואנציג טויזנט. און דא רעדט מען פון הונדערט און צוואנציג טויזנט פון די מענטשן פון יהודה אין איין איינציגן טאג! און אין יענער תקופה האבן אויך פלשתים אטאקירט אין די שטעט פון דער שפלה און דעם נגב פון יהודה, איינגענומען דארט שטעט און זיך באזעצט אין זיי, ווי עס ווערט מבואר אין דברי הימים ב' כ"ח.
און אין די טעג פון עוזיהו און יותם איז געווען שלום אין יהודה, דעריבער איז שווער צו פארטייטשן דעם פסוק אויף סנחריב, ווייל ער איז דאך געקומען אין די טעג פון חזקיהו, אין א שפעטערער תקופה. עס לייגט זיך מער אויפן שכל צו טייטשן אויף דער תקופה פון פקח בן רמליהו. "כי באה עד יהודה" - וואס עס זענען דעמאלט באפאלן אפרים, ארם, אדום און פלשתים אויף יהודה, און די זאך האט "נגע עד ירושלים", זיי האבן כמעט איינגענומען אויך איר, נאר צום סוף האבן זיי ירושלים נישט געקענט אייננעמען, ווי מבואר אין ישעיהו פרק ז'.
בגת אל תגידו - וויינען שטילערהייט
בְּגַת אַל־תַּגִּידוּ בָּכוֹ אַל־תִּבְכּוּ בְּבֵית לְעַפְרָה עָפָר הִתְפַּלָּשִׁי׃ - אין גת זאָלט איר ניט דערציילן, וויינען זאָלט איר ניט וויינען; אין בית לעפרה טו זיך וואַלגערן אין שטויב.
נאָכדעם ווי ער האָט געהייסן מאַכן אַ קלאָג ווי תנים, קערט ער זיך צוריק און זאָגט: שווייגט, שרײַט ניט. דער אויסדרוק איז אונדז באַקאַנט פֿון דוד המלכ'ס קינה אין ספר שמואל: "אל תגידו בגת אל תבשרו בחוצות אשקלון", פֿון מורא "פן תשמחנה בנות הערלים". גת איז געווען אַ שטאָט פֿון די פלשתים, און עוזיהו המלך האָט זי אַוועקגענומען פֿון זייערע הענט און זי איז געווען אונטער מלכות יהודה, און די פלשתים האָבן די גאַנצע צײַט געוואַרט זי צוריקצונעמען. דערפֿאַר "בכו אל תבכו" - וויינט ניט אויפֿן קול, כּדי די זאַך זאָל ניט באַקאַנט ווערן בײַ די פלשתים. װאָרום אַז זיי וועלן זען ווי איר וויינט, וועט בײַ זיי אויפֿשטײַגן אַ האָפֿענונג אַז די ערטער װאָס מיר האָבן אײַנגענומען פֿון זיי וועלן צוריקקומען צו זייערע הענט, און זיי וועלן באַקומען מוט און כּוח צו קומען מלחמה האַלטן, און וועלן זיך פֿרייען מיט אונדזער מפלה.
"בְּבֵית לְעַפְרָה עָפָר הִתְפַּלָּשִׁי" - בית לעפרה איז געווען פֿון נחלת בנימין, ווי עס שטייט אין יהושע פרק י"ח פסוק כ"ג, און זי איז ווײַט פֿון די פלשתים. דאָרט וועט איר זיך קענען וואַלגערן אין עפר (שטויב) אָן דעם װאָס די פלשתים זאָלן וויסן און הערן. מיט פּשוטע ווערטער: וויינט אין שטוב, וויינט ניט אין דרויסן. און דאָ הייבט זיך שוין אָן יענער לשון נופל על לשון װאָס מיר האָבן דערמאָנט: אין דעם אָרט װאָס הייסט בית לעפרה - דאָרט זאָלסטו זיך וואַלגערן אין עפר.
שפיר און צאנן - צוויי שטעט, צוויי שטראָפֿן
עִבְרִי לָכֶם יוֹשֶׁבֶת שָׁפִיר עֶרְיָה־בֹשֶׁת לֹא יָצְאָה יוֹשֶׁבֶת צַאֲנָן מִסְפַּד בֵּית הָאֵצֶל יִקַּח מִכֶּם עֶמְדָּתוֹ׃ - גיי פֿאַרבײַ פֿאַר אײַך, באַוואוינערין פֿון שפיר, מיט נאַקעטקייט און בושה; זי איז ניט אַרויסגעגאַנגען, די באַוואוינערין פֿון צאנן; דער מספד פֿון בית האצל וועט צונעמען פֿון אײַך איר שטעלונג.
אַ גאָר שווערער פסוק פֿון אַ גראַמאַטישן שטאַנדפּונקט, און מיר וועלן אים פֿאַרטײַטשן לויטן מלבי"ם. עס רעדט זיך וועגן צוויי שטעט. די ערשטע שטאָט, שפיר: ווען דער שׂונא איז אָנגעקומען צו איר, האָבן זיי ניט געקעמפֿט קעגן אים, און ער האָט יעדן איינעם אויסגעטאָן נאַקעט און זיי איבערגעלאָזט ביים לעבן, ווײַל זיי האָבן זיך ניט געשלעגט מיט אים. קומט אויס אַז זיי האָבן געהאַט אַ גרויסן ביזיון ביים אָנקומען פֿונעם שׂונא. ווידער די שטאָט צאנן: זי האָט געהאַט מויערן פֿון אַרום, און ווען דער שׂונא איז אָנגעקומען האָבן זיי זיך ניט איבערגעגעבן צו אים ווי די לײַט פֿון שפיר, נאָר זענען אַרויס מלחמה האַלטן. און כאָטש דער שׂונא האָט געהרגעט אַלע באַוואוינער פֿון די הײַזער װאָס זענען געווען אינדרויסן פֿון דער חומה, האָבן זיי ניט געעפֿנט די טויערן און זענען פֿאַרבליבן באַפֿעסטיקט. דעריבער, ווען דער שׂונא האָט סוף־כּל־סוף באַוויזן אײַנצונעמען צאנן, האָט ער זיך ניט באַגנוגנט מיט ביזיון און רויב, נאָר ער האָט יעדן איינעם געהרגעט.
לויט דעם זאָגט דער נביא בלשון מליצה: "עברי, עריה בושת, לכם יושבת שפיר". "עריה בושת" איז גילוי ערווה, װאָס דאָס אַליין איז די בושה, און דער נביא באַשרײַבט עס ווי אַ געשטאַלט, אַן אַבסטראַקטע באַשעפֿעניש צו וועלכער מען קען זיך ווענדן און באַפֿעלן. גלײַך ווי אַ מענטש קען זיך ווענדן צו דער צרה און איר זאָגן: ביטע, צרה, גיי פֿאַרבײַ פֿון גת קיין עזה, און פֿון עזה צו די פלשתים, און פֿון די פלשתים קיין מצרים. כאָטש די צרה איז ניט קיין באַשעפֿעניש, דאָך רעדט דער נביא צומאָל צו איר ווי צו אַ געשטאַלט און באַפֿעלט איר אַריבערצוגיין פֿון איין אָרט צום צווייטן און דאָרט פּועלן.
און אַזוי זאָגט ער: דו, בושה, גיי אַדורך אין שפיר - דאָרט וועט מען זיך באַגנוגענען מיט דער שטראָף פֿון ביזיון און זיי וועלן גיין נאַקעט. אָבער גיי ניט קיין צאנן, װאָרום דאָרט וועט מען זיך ניט באַגנוגענען מיט דער שטראָף פֿון בושה, נאָר אַלע וועלן אויסגעהרגעט ווערן. "לא יצאה יושבת צאנן" - זי איז גאָרניט אַרויס פֿון דער חומה; און וווּהין איז זי ניט אַרויס? "מספד בית האצל" - כאָטש אַלע הײַזער װאָס זענען געווען נעבן איר, אַרום דער שטאָט, האָבן געמאַכט אַ גרויסן מספד אויף זייערע הרוגים, װאָרום דער שׂונא האָט ערשט געהרגעט די װאָס האָבן געוואוינט אינדרויסן, דאָך זענען די לײַט פֿון צאנן ניט אַרויס צום מספד, און האָבן זיך פֿאַרשלאָסן צווישן זייערע מויערן פֿאַר שרעק פֿונעם שׂונא.
"יִקַּח מִכֶּם עֶמְדָּתוֹ" - דערפֿאַר וועט דער מספד נעמען זײַן אָרט פֿון שטיין בײַ אײַך. דער זעלבער מספד װאָס איז געווען אינדרויסן וועט באַשטימען זײַן אָרט אינעווייניק אין שטאָט, אין דער גאַס פֿון צאנן; דאָרט וועט שטיין דער מספיד און קלאָגן אויף די הרוגים אין שטאָט, ווײַל דער שׂונא וועט אַרײַנדרינגען אינעווייניק און אויסהרגענען יעדן איינעם.
דער מלבי"ם ברענגט אויך דעם פּירוש פֿון רש"י ווי אַן הוספה: "שפיר" איז אויך אַ לשון פֿון ערווה, ווי "שפיר ושליא", און קומט אויס אַז דער נביא באַשרײַבט זיי ווי די בײַ וועמען עס איז געווען דער ביזיון און די בושה - "שפיר עריה בושת", אַלע זענען לשונות פֿון גילוי ערווה און ביזיון: איר וועט דערנידעריקט ווערן נאַקעט מיט גילוי ערווה. און ווידער באַטאָנט דער מלבי"ם אַז דורכאויס דעם גאַנצן משל ניצט דער נביא לשון נופל על לשון: עפרה - עפר; "לא יצאה יושבת צאנן" (און דאָס איז די שטאָט צנן אין יהושע ט"ו ל"ז) - צאנן און יציאה; רכש און לכיש; אכזיב און אכזב; יורש און מורשה; עד להם און עדולם.
יושבת מרות - די אַנטוישטע האָפֿענונג
כִּי־חָלָה לְטוֹב יוֹשֶׁבֶת מָרוֹת כִּי־יָרַד רָע מֵאֵת יְהֹוָה לְשַׁעַר יְרוּשָׁלָ͏ִם׃ - װאָרום זי האָט געהאָפֿט אויף גוטס, די באַוואוינערין פֿון מָרוֹת, װאָרום אַ בייז האָט אַראָפּגענידערט פֿון השי"ת צום טויער פֿון ירושלים.
דער רד"ק טייטשט אפ "חלה" אלס א לשון פון ווייטאג, ווי "תָּחִיל כַּיּוֹלֵדָה", חיל ורעדה. און ער קלאגט: דאס וואס עס האט געדארפט זיין א בחינה פון גוטס, איז פארוואנדלט געווארן אין שמערץ און פחד פאר דער באוואוינערין פון מָרוֹת, און "ירד רע מאת ה'" ביז צו די טויערן פון ירושלים.
דער מלבי"ם ערקלערט דעם פסוק אלס א דירעקטע המשכה צום פריערדיגן, און פארענטפערט דערמיט די קשיא: פארוואס איז די באוואוינערין פון צַאֲנָן נישט ארויסגעגאנגען? פארוואס איז זי געבליבן פארשפארט אין איר שטאט אונטער מויער און ריגל און איז נישט ארויס מלחמה האלטן? אויף וועמען האט זי זיך פארלאזט אז זי וועט קענען זיין באשיצט צווישן די מויערן? דער ענטפער איז: "חלה לטוב יושבת מרות" - "חלה" איז דא מלשון להוחיל און האפן, האפענונג. די דאזיגע איינוואוינערין, וואס זיצט אין א שטאט וואס איז ממרה דעם אויבערשטנ'ס ווארט, האט געהאפט אויף גוטס - אז ס'וועט קומען א חיל פון ירושלים און זיי העלפן ניצול ווערן פונעם פיינט. און צוליב דער דאזיגער האפענונג האט זי זיך נישט געוואלט אונטערגעבן אין די הענט פונעם שונא.
און וואס איז די סיבה אז צום סוף זענען זיי נישט געהאלפן געווארן, און די קלאגעניש איז אריין טיף אין דער שטאט אריין? "כי ירד רע מאת ה' לשער ירושלים" - בהשגחה מאת ה' איז געקומען אויף זיי א שלעכטס אין ירושלים, און זיי האבן נישט געקענט שיקן קיין חיל צו העלפן די בני צאנן.
רתום המרכבה לרכש - דער אנהויב פונעם חטא אין לכיש
רְתֹם הַמֶּרְכָּבָה לָרֶכֶשׁ יוֹשֶׁבֶת לָכִישׁ רֵאשִׁית חַטָּאת הִיא לְבַת־צִיּוֹן כִּי־בָךְ נִמְצְאוּ פִּשְׁעֵי יִשְׂרָאֵל׃ - שפאן אן דעם וואגן צום פלינקן רֶכֶשׁ, דו באוואוינערין פון לכיש, זי איז דער אנהויב פון זינד פאר בת ציון, ווייל אין דיר זענען געפונען געווארן די זינד פון ישראל.
קודם כל, וואס מיינט "רכש"? זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז נישט קיין געווענליך פערד, נאר א בהמה וואס לויפט זייער גרינג און שנעל. דערפאר געפינען מיר תמיד "הרצים רוכבי הרכש והאחשתרנים" - די לויפערס זענען געלאפן אויף א רֶכֶשׁ, א לייכטע בהמה וואס איז נישט קיין סוס, מיט וועלכער מ'לויפט מיט גרויס איילעניש.
און פארוואס דווקא לכיש? זאגט דער מלבי"ם: אין לכיש האט מען צום ערשט אנגעהויבן צו דינען עבודה זרה, דאס איז געווען דער ערשטער פלאץ. ווייל אמציה מלך יהודה, וואס האט אנגעהויבן צו דינען די געטער פון שׂעיר, האבן זיינע קנעכט געמאלדעט א מרידה קעגן אים, און וואו איז ער אנטלאפן? קיין לכיש. דערפון לערנסטו אויס וואו ער האט געמיינט ער וועט געפינען א באשיצונג - אין לכיש. און דארט האט ער געקעניגט צוועלף יאר, בשעת עוזיהו האט געקעניגט אין ירושלים. זעט מען דערפון אז אין ירושלים זענען געווען מער קנאים, כוהנים וואס האבן געקנאט די קנאת ה' אויף דעם וואס ער האט געדינט עבודה זרה, און דערפאר האט ער נישט געהאט קיין ברירה נאר צו אנטלויפן קיין לכיש. און אין לכיש האט מען אים אויפגענומען מיט ברייטע הענט - ס'האט זיי נישט געארט זיין עבודה זרה, ווייל מצא מין את מינו וניעור; זיי אויך זענען געווען עובדי עבודה זרה און זענען געווען גרייט אים צו אקצעפטירן אלס קעניג פאר צוועלף יאר, ביז די איינוואוינער פון ירושלים האבן זיך צום סוף געשטארקט און אים געהרג'עט.
און דארט שטייט געשריבן "וישאו אותו על הסוסים ויקבר בירושלים". און לכאורה, וואס גייט מיר אן אויף וואס מ'האט אים געטראגן? זאגט דער מלבי"ם א וואונדערבארן געדאנק: ס'איז דא דא א באזונדערע כוונה. דער הויפט פון זייער עבודה זרה יענע צייטן איז געווען די זון, וואס זיי האבן געהאלטן אלס די קעניגין פונעם הימל וואס הערשט אויבן און זי איז דער עיקר, און מ'האט מייחד געווען פאר איר אן עבודה דורך פערד און א וואגן. אין עטליכע פלעצער אין די כתובים זעט מען אז ווען די זון פלעגט אויפשיינען, פלעגן זיי ארויסגיין איר מקבל פנים זיין מיט א וואגן און פערד צו דער מזרח-זייט, און פונקט ווי די זון גייט ארום אין א ראד ווי ס'איז מבואר אין די היסטאריע פון אלטע צייטן, אזוי פלעגן זיי ארויספארן מיט א וואגן איר אקעגן. און ווי עס שטייט אין מלכים ב': "וישבת את הסוסים אשר נתנו מלכי יהודה לשמש ואת מרכבות השמש שרף באש" - זעט מען דאך אז ס'זענען געווען באזונדערע פערד און וועגנער פאר דער דאזיגער עבודה.
און די עבודה פון דער זון איז געווען דורך פייער, ווייל די זון אליין איז א סארט פייער. דערפאר זענען ביי אמציה אין לכיש געווען באזונדערע פערד פאר דער עבודה פונעם זון, און ווען די עבדי ה' האבן זיך געשטארקט און אים געהרג'עט, האבן זיי געטראגן זיין קערפער אויף די זון-פערד צו שפאט און צו שאנד: אט דאס איז וואס דו האסט דיר אויסגעוועלט, דאס זענען די פערד מיט וועלכע דו האסט געדינט די זון, און אט יעצט ליגט דיין פגר אויף זיי, און זיי מיט זייער עבודה האבן דיר נישט געקענט ראטעווען.
נאך זאגט דער מלבי"ם, אז זייער שטייגער איז געווען צו מאכן די וועגנער פון רתמים-האלץ, וואס זייער מעלה איז אז זיי האלטן אן די היץ פונעם פייער א לאנגע צייט. די גמרא זאגט אז ווער ס'איבערהאקט מיט רעדן ביים לערנען, חלילה, מאכילין אותו גחלי רתמים; און פארוואס גחלי רתמים? ווייל ס'איז מבואר וועגן איינעם פון די חכמים וואס איז דורכגעגאנגען א פלאץ און געזען גליענדיגע קוילן, און א יאר שפעטער איז ער ווידער דורכגעגאנגען דארט און די זעלבע קוילן האבן נאך אלץ געגליט. דאס זענען באזונדערע קוילן וואס זייער ברען-קראפט האלט אן זייער לאנג. דעריבער פלעגן זיי מאכן דעם וואגן פון דעם בוים, וואס דאס דרוקט אויס די געוואלדיגע כוח פון דער זון וואס ברענט א לאנגע צייט, און מיט דעם איז כביכול געווען א רמז צו ציען דעם כוח פון דער זון וואס איר פייער איז א תמידית'דיגע פייער.
נאך דער דאזיגער הקדמה וועלן מיר פארשטיין דעם פסוק: "רתום המרכבה" איז נישט מלשון אנבינדן, נאר מלשון איבערדעקן מיט רֹתֶם-האלץ. אזוי ווי אויב מ'וויל זאגן איבערצוציען מיט זעפט זאגט מען "זַפֵּת דעם דאך", אזוי אויך איבערדעקן מיט רותם - "רְתֹם די מרכבה", דאס הייסט: באדעק דעם באקאנטן וואגן, דעם וואגן פון דער זון, מיט רתמים-האלץ. אבער "לרכש" - שפאן אים נישט אן צו די באזונדערע פערד פון דער זון, נאר דווקא צום רֶכֶשׁ. און פארוואס? אנצוהערן פאר זיי אז דער רכש איז פלינק אויף די פיס, און דער אומגליק וואס שטייט פאר דער טיר וועט זיין אזוי גרויס אז זיי וועלן דארפן אנטלויפן שנעל פארן שונא, און געווענליכע פערד וועלן זיי נישט קלעקן.
"רֵאשִׁית חַטָּאת הִיא לְבַת־צִיּוֹן" - לכיש איז דער ערשטער פלאץ אין מלכות יהודה וואו מ'האט אנגעהויבן מיט דעם חטא פון עבודת השמש, ווי מיר האבן מסביר געווען אז אהין איז אמציה אנטלאפן און דארט געקעניגט צוועלף יאר. "כִּי־בָךְ נִמְצְאוּ פִּשְׁעֵי יִשְׂרָאֵל" - ישראל מיינט דא די עשרת השבטים, און זייער זינד איז געווען די עבודה צום זון. און ווי מיר האבן געזען אין יחזקאל, אז דער אויבערשטער נעמט אים פון בבל און ברענגט אים קיין ירושלים, און ווייזט אים אינעם בית המקדש ווי די שרים און חשוב'ע לייט גייען ארויס אקעגן דער זון, אחוריהם אל היכל ה' ופניהם קדמה צו בוקן זיך צו דער זון, רחמנא ליצלן. זעט מען דאך אז ס'איז אויך געווען עבודת השמש אין ירושלים. און פון וואו איז דאס געקומען? "כי בך נמצאו פשעי ישראל" - פון די עשרת השבטים האסטו איבערגענומען די דאזיגע מנהגים און זיך אויסגעלערנט פון זיי צו דינען די זון.
שילוחים אויף מורשת גת
לָכֵן תִּתְּנִי שִׁלּוּחִים עַל מוֹרֶשֶׁת גַּת בָּתֵּי אַכְזִיב לְאַכְזָב לְמַלְכֵי יִשְׂרָאֵל׃ - דערפאר וועסטו געבן שילוחים וועגן מורשת גת, די הייזער פון אכזיב וועלן זיין צו אן אנטוישונג פאר די מלכי ישראל.
דער מלבי"ם ערקלערט: גת האט באלאנגט צו ישראל נאך פון די צייטן פון דוד המלך, וועלכער האט גענומען מתג האמה פון דער האנט פון די פלשתים - דאס איז די שטאט גת, איינע פון די פלשת'ישע שטעט: אשקלון, גת, אשדוד, עזה. שפעטער האט רחבעם זי אויפגעבויט אלס א פעסטונגס-שטאט, ווי עס ווערט געברענגט אין דברי הימים ב'. נאכדעם זענען די פלשתים צוריקגעקומען און זי צוגענומען פון ישראל, און עוזיהו מלך יהודה האט זי ווידער איינגענומען פון זיי און איינגעבראכן אירע מויערן.
און אין די טעג פון רחבעם איז די שטאט מורשה געבויט געווארן נעבן גת, כדי זי זאל דינען אלס א פעסטונגס-שטאט וואס שיצט אויף גת - אז אויב מען וועט וועלן אטאקירן גת, זאל מורשה דינען אלס שוץ. און ווען דער מויער פון גת איז איינגעבראכן געווארן, האט מורשה געשיצט אויף גת אז די פלשתים זאלן נישט קומען און זי צוריקנעמען. און דערפאר האט זי געהייסן אויף איר נאמען "מורשת גת", דאס הייסט די שטאט וואס איז סמוך צו גת און געהערט צו איר, ווייל זי איז דער שוץ פאר איר.
ווען די פלשתים האבן ארומגעפאלן די בערג פון דער שפלה אין די טעג פון אחז, האבן זיי געוואלט אייננעמען מורשת גת, ווארום זייער ענדגילטיגער ציל איז געווען גת, און זיי האבן פארשטאנען אז קודם מוזן זיי זיך שלאגן מיט מורשה. און אין יענער צייט האט אויך פקח בן רמליהו מלך ישראל געקעמפט קעגן יהודה - נישט בלויז א מלחמה פון אינדרויסן, נאר אויך א מלחמה פון אינעווייניג. און די מענטשן פון לכיש, כדי אנצוהאלטן די דאזיגע שטעט, זענען געווען גרייט צו מאכן א פשרה מיט אים און אים געבן אכזיב, וואס איז געווען נאנט צו מורשה ווי עס שטייט אין יהושע ט"ו מ"ד, אנשטאט מורשה און גת - אבי עס זאל בלייבן אין זייער האנט מורשה וואס שיצט אויף גת זי זאל נישט אריינפאלן אין די הענט פון די פלשתים.
לויט דעם: "לכן תתני שילוחים על מורשת גת" - צוליב מורשת גת וועסטו געבן שילוחים, מתנות פון פרידה, און וואס האסטו געגעבן? "בתי אכזיב", אלס באצאלונג כדי עס זאל בלייבן אין דיין האנט מורשת גת. "לאכזב למלכי ישראל" - פאר אן איש כזב, א פאלשן מענטש; דו האסט געגעבן די הייזער פון אכזיב אלס מתנה פאר די מלכי ישראל וואס זענען פאלש מיט זייערע רייד. ווארום די מלכי ישראל זענען אלע געווען רשעים, להבדיל פון די מלכי יהודה וואס א טייל פון זיי זענען געווען צדיקים; די מלכי ישראל זענען אלע געווען מענטשן פון ליגן און פאלשקייט. און ווידער א לשון נופל על לשון: בתי אכזיב פאר א מלך אכזב.
עוד היורש אביא לך
עֹד הַיֹּרֵשׁ אָבִי לָךְ יוֹשֶׁבֶת מָרֵשָׁה עַד־עֲדֻלָּם יָבוֹא כְּבוֹד יִשְׂרָאֵל׃ - נאך אן יורש וועל איך ברענגען אויף דיר, באוואוינערין פון מרשה, ביז עדולם וועט קומען דער כבוד פון ישראל.
זאגט דער נביא: דו האסט דערמיט גארנישט פארדינט. ווייל די מלכי ישראל זענען געווען פאלש ווי אן אכזב און האבן נישט געהאלטן זייער צוזאג. דו האסט זיי געגעבן אכזיב כדי זיי צו בארואיגן, אז זיי זאלן דיר איבערלאזן מרשה און מורשת גת, און אט צום סוף: "עוד היורש אביא לך יושבת מרשה" - לכתחילה האבן בלויז די פלשתים געוואלט מרשה, און יעצט וועל איך ברענגען אויף דיר נאך אן יורש וואס גלוסט אויך צו צונעמען מרשה, אז אויך די מלכי ישראל זענען געקומען זי איבערצונעמען.
און דאס איז א באקאנטער כלל: ווען מען גיט נאך שטחים בארואיגט מען נישט, נאר מען פארגרעסערט בלויז דעם אפעטיט. איר האט געמיינט אז איר האט אים געגעבן אכזיב און דערמיט וועט איר האבן רואיגקייט, און פלוצלונג שטעלט זיך ארויס אז נישט נאר די פלשתים ווילן מרשה, נאר אויך מלך ישראל וויל זי און באגענוגנט זיך נישט מיט אכזיב וואס מען האט אים געגעבן. און אויך דערמיט וועט ער זיך נישט באגענוגענען: "עד עדולם יבוא כבוד ישראל" - פקח מלך ישראל וועט קומען און אנקומען ביז עדולם, וואס איז געווען א שכן צו די דאזיגע שטעט, און עס ווערט געברענגט אז פקח האט צוגענומען פון זיי מורשה און עדולם. און ווער איז דער יורש? "כבוד ישראל" - דער לאגער פון כלל ישראל און זיין כבוד, זיי זענען די וואס וועלן ארויפגיין ירש'ענען עדולם נאכדעם וואס זיי האבן גע'ירש'נט מרשה.
דער רד"ק ווידעראום טייטשט אז דער יורש איז מלך אשור, ווייל סנחריב איז ארויפגעגאנגען אויף אלע שטעט פון יהודה, און אויף דעם זאגט דער נביא אז מלך אשור וועט ארויפקומען און אייננעמען אלץ וואס איר פארמאגט.
און רש"י ברענגט א מדרש אגדה בשם רבי מנחם: ראוי זענען געווען די בני עילם צו ירש'ענען ארץ ישראל, ווייל עילם איז געווען דער בכור פון בני שם, און דאס לאנד איז געגעבן געווארן אלס ירושה פאר בני שם. וואס האט דער הקדוש ברוך הוא געטאן? צוליב זיין ליבשאפט צו אברהם האט ער געגעבן דאס לאנד אלס ירושה פאר זיינע קינדער, פאר בני ארפכשד, און אפגעווארפן עילם. און אויף דעם שטייט "עוד היורש אביא לך" - איך וועל ברענגען דעם באקאנטן יורש, די כשדים און בני עילם, וואס האבן די טענה פון "היורש". און די זאך איז פארשטענדליך: דאס לאנד איז אונז געגעבן געווארן ווען מיר גייען אין דרך ה' און פירן ווייטער דעם וועג פון די אבות, אבער אויב מען פירט נישט ווייטער דעם דרך האבות - האט דאך שוין די תורה צוגעזאגט אז דאס לאנד וועט זיי אויסשפייען, און ווער קומט דעמאלט? דער ארגינעלער יורש. איך האב אים דאך אוועקגעשטופט און אים נישט געגעבן דאס וואס קומט אים צוליב חיבת האבות, און אויב איר האט פארמיאוסט דעם דרך האבות - וועל איך ברענגען יענעם יורש ער זאל צוריקקומען און נעמען דאס זייניגע.
קרחי וגוזי - די קינה פונעם לאנד
קׇרְחִי וָגֹזִּי עַל־בְּנֵי תַּעֲנוּגָיִךְ הַרְחִבִי קׇרְחָתֵךְ כַּנֶּשֶׁר כִּי גָלוּ מִמֵּךְ׃ - רייס אויס דיינע האר און שער אפ דיין קאפ אויף דיינע פארגעניגליכע קינדער, מאך ברייט דיין קארכקייט אזוי ווי דער נשר, ווייל זיי זענען פארטריבן געווארן אין גלות פון דיר.
דער מלבי"ם ערקלערט: רייס אויס די האר פון דיין קאפ און שער אפ דיינע האר. און דער רד"ק זאגט אז דאס איז על דרך משל, וואס דער נביא רעדט צום לאנד און נישט צו אירע איינוואוינער, און דערפאר איז מדויק "כי גלו ממך" - ווייל אויב וואלט ער גערעדט צו די איינוואוינער פונעם לאנד, וואס מיינט "גלו ממך"? נאר ער זאגט צום לאנד: דיינע איינוואוינער זענען פארטריבן געווארן פון דיר אין גלות.
"קרחי" באדייט אויסרייסן די האר, "וגוזי" באדייט שערן מיט שערלעך, און ביידע זענען אויסדרוקן פון אבלות, וויבאלד דער אבל פלעגט אויסרייסן זיינע האר און זיי אפשערן, אזוי ווי עס שטייט געשריבן "ויגז את ראשו". און אזוי זאגט ער צו איר: שער אפ דיין קרוין און ווארף עס אראפ אויף דיינע באליבטע תענוג-קינדער, דאס זענען די איינוואוינער פונעם לאנד וואס זענען פארטריבן געווארן אין גלות, און קלאג אויף זייער גלות.
און וואס מיינט "הרחיבי קרחתך כנשר"? דער רד"ק ערקלערט: דער נשר פליט העכער פון אלע עופות, און איינמאל אין צען יאר פליט ער זייער הויך, ביזן אויבערשטן לופט נעבן גלגל האש, און צוליב זיין גרויסער היץ רייסן זיך אויס זיינע פליגלען און עס פאלן אראפ זיינע פעדערן. און דער מלבי"ם לייגט צו, אז די רויב-פויגלען האבן א חולי פון אויספאלן די פעדערן, בפרט דער נשר, ביז עס גייען אים צום סוף אויס אלע פעדערן און ער שטארבט דערפון.
און דער מלבי"ם ערקלערט נאך א דקדוק אינעם פסוק: ערשטנס "קרחי וגוזי על בני תענוגייך" - בשעת די תענוגים זענען נאך ביי דיר; ווייל דורך די תענוגים זינדיגסטו צום אויבערשטן, דעריבער זאלסטו קארח'ן און שערן אלס א צייכן פון צער און אבלות בעת דו האלטסט נאך אן אלע תענוגים און עבירות אין וועלכע דו ביסט פארזונקען. און דערנאך "הרחיבי קרחתך כי גלו ממך" - דעמאלט וועט דער צער ווערן נאך פיל גרעסער, ווייל אויך די תענוגים אליין וועלן פארטריבן ווערן און זיך אויפהערן, און וואס וועט בלייבן אין דיין האנט איז בלויז דער עונש, און דאן איז דער ווייטאג פילפאכיג גרעסער.
צום סך-הכל:
אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייט מיכה אריבער פון דער תוכחה אויף שומרון צו דער קינה אויף יהודה: די קראנקהייט און די מכות וואס האבן זיך פארשפרייט ביז צום טויער פון ירושלים, דער באפעל צו וויינען שטילערהייט כדי די פלשתים זאלן זיך נישט פרייען, דער גורל פון שפיר און צאנן - די איינע מיט בזיון און די צווייטע מיט הריגה, די אנטוישטע האפענונג פון דער איינוואוינערקע פון מרות אויף הילף פון ירושלים, לכיש וואס איז ראשית החטאת פון וואו עס איז אריינגעקומען די עבודה זרה פון דער זון קיין בת ציון, די דורכגעפאלענע פשרות איבער מורשת גת און אכזיב וואס האבן בלויז פארגרעסערט דעם אפעטיט פונעם שונא, און צום סוף דער רוף פון אבלות צום לאנד אליין איבערן גלות פון אירע קינדער. און דער נביא פארנעמט דאס אלעס מיט א מליצה'דיגן לשון פון לשון נופל על לשון, פון וואס עס קומט ארויס איין קלארער מסר: די פורענות איז נישט קיין צופאל נאר א דירעקטע תוצאה פונעם חטא, און קיין שום תחבולה און קיין שום פאליטישע פשרה קען נישט שטיין אנשטאט תשובה.