קאפיטל י' אין ספר מלכים ב' איז דער קאפיטל פונעם גרויסן אונטערגאנג: יהוא בן נמשי ענדיגט צו די מלאכה פון פארטיליקן בית אחאב, און דערנאך ווענדט ער זיך אויסצוראטן די עבודה זרה פון בעל פון כלל ישראל. צום סוף פונעם קאפיטל ווערט אנטפלעקט די צווייטע זייט פונעם מטבע: דער זעלבער יהוא, וואס האט מקנא געווען פאר'ן אויבערשטן און אויסגעראטן דעם בעל, נעמט נישט אוועק די עגלי ירבעם, און מיט דעם איז פארזיגלט געווארן זיין גורל און דער גורל פון זיין בית המלוכה. מיר וועלן נאכגיין די פסוקים אין ליכט פון די פירושים פונעם מלבי"ם, און לערנען פון זיי מוסר השכל וואס רירט אן אויך צו אונזערע טעג.
וַיִּקְבֹּץ יֵהוּא אֶת־כָּל־הָעָם וַיֹּאמֶר אֲלֵהֶם אַחְאָב עָבַד אֶת־הַבַּעַל מְעָט יֵהוּא יַעַבְדֶנּוּ הַרְבֵּה׃ - און יהוא האט צוזאמגענומען דאס גאנצע פאלק, און האט צו זיי געזאגט: אחאב האט געדינט דעם בעל א ביסל, יהוא וועט אים דינען פיל.
יהוא וויל יעצט זיך אויך נוקם זיין אין אלע עובדי הבעל. ער ווייסט גוט אז אויב ער וועט זיי רופן אפן כדי זיי צו הרג'ענען, וועלן אסאך פון זיי פשוט נישט קומען. דערפאר איז דער ריכטיגער וועג אין זיינע אויגן זיי צו פארבעטן צו א גרויסער שמחה, זיי אפנארן, און אזוי ארום זיי אריינשלעפן אין א פאסטקע. גיט א קוק אויף זיין לשון: אחאב איז געשטארבן ווייל דער בעל האט מקפיד געווען אויף אים, כביכול, וויבאלד ער האט אים געדינט נאר א ביסל, ער איז נישט געווען גענוג א "צדיק" אין עבודת הבעל. אבער איך, זאגט יהוא, וועל אים דינען ווי עס דארף צו זיין.
און קוקט מדייק צו זיין אין זיין לשון: ער האט נישט געזאגט "יהוא יעבוד את הבעל הרבה", נאר "יֵהוּא יַעַבְדֶנּוּ הַרְבֵּה" - וועמען? דעם הקדוש ברוך הוא. ער האט נישט מפרש געווען וועמען ער גייט דינען. זיי האבן פארשטאנען אז די כוונה גייט צוריק צום בעל, בשעת זיין אינעווייניגסטע כוונה איז געווען צו עבודת ה'. שפעטער וועלן מיר זען אז דאס דאפעלטע לשון איז אים נישט אזוי בייגעשטאנען צום גוטן.
וְעַתָּה כָל־נְבִיאֵי הַבַּעַל כָּל־עֹבְדָיו וְכָל־כֹּהֲנָיו קִרְאוּ אֵלַי אִישׁ אַל־יִפָּקֵד כִּי זֶבַח גָּדוֹל לִי לַבַּעַל כֹּל אֲשֶׁר־יִפָּקֵד לֹא יִחְיֶה וְיֵהוּא עָשָׂה בְעָקְבָּה לְמַעַן הַאֲבִיד אֶת־עֹבְדֵי הַבָּעַל׃ - און יעצט רופט צו מיר אלע נביאים פונעם בעל, אלע זיינע קנעכט און אלע זיינע כהנים, קיינער זאל נישט פעלן, ווארום א גרויסער זבח האב איך פאר'ן בעל, יעדער וואס וועט פעלן וועט נישט לעבן; און יהוא האט עס געטאן מיט באהאלטענער עקמומיות, כדי אומצוברענגען די עובדי הבעל.
יהוא לאדנט איין יעדן איינעם אן קיין אויסנאם: די נביאי הבעל, זיינע דינער און זיינע כהנים. "אִישׁ אַל־יִפָּקֵד" - קיין איינציגער מענטש זאל נישט פעלן פונעם גרויסן זבח, און ווער עס וועט פעלן וועט נישט בלייבן לעבן. דער פסוק אליין אנטפלעקט אונז אז דאס גאנצע זאך איז געווען א שווינדל: "וְיֵהוּא עָשָׂה בְעָקְבָּה", א לשון פון ליסט און חכמה, ווי "וַיַּעְקְבֵנִי זֶה פַעֲמַיִם", און דאס אלעס כדי אומצוברענגען די עובדי הבעל.
און אויך דא איז פאראן א דאפעלטער באדייט. כפשוטו זאגט ער: איך וויל מקריב זיין א גרויסן קרבן פאר'ן בעל. אבער זיין אינעווייניגסטע כוונה איז געווען גאר אן אנדערע: א גרויסער זבח, א גרויסע שחיטה, האב איך פאר'ן בעל - דאס הייסט פאר די עובדי הבעל. זיי האבן פארשטאנען א קרבן פאר'ן בעל, בשעת ער האט געמיינט צו קוילענען און שחט'ן זיינע דינער, און אזוי האט ער טאקע געטאן.
וַיֹּאמֶר יֵהוּא קַדְּשׁוּ עֲצָרָה לַבַּעַל וַיִּקְרָאוּ׃ - און יהוא האט געזאגט: באשטימט א יום טוב'דיגע פארזאמלונג פאר'ן בעל, און זיי האבן עס אויסגערופן.
ער באפעלט צו באשטימען א באשטימטן טאג, אן "עצרה" - א טאג וואס מען טאר נישט טאן קיין מלאכה אזוי ווי א יום טוב, און עס אויסרופן אין אלע גאסן פון די שטעט: א יום טוב פאר'ן בעל.
וַיִּשְׁלַח יֵהוּא בְּכָל־יִשְׂרָאֵל וַיָּבֹאוּ כָּל־עֹבְדֵי הַבַּעַל וְלֹא־נִשְׁאַר אִישׁ אֲשֶׁר לֹא־בָא וַיָּבֹאוּ בֵּית הַבַּעַל וַיִּמָּלֵא בֵית־הַבַּעַל פֶּה לָפֶה׃ - און יהוא האט געשיקט אין גאנץ ישראל, און עס זענען געקומען אלע עובדי הבעל, און עס איז נישט געבליבן קיין איינער וואס איז נישט געקומען, און זיי זענען געקומען אינעם בית הבעל, און דער בית הבעל איז אנגעפילט געווארן פונעם עק ביז'ן עק.
יעדער האט געהערט פון אזא זאך און אלע זענען געקומען. "פֶּה לָפֶה" - "פה" מיינט דער עפענונג, דער טיר פונעם הויז, דאס הייסט דער בית האט זיך אנגעפילט פון איין טיר ביז דער אנדערער.
וַיֹּאמֶר לַאֲשֶׁר עַל־הַמֶּלְתָּחָה הוֹצֵא לְבוּשׁ לְכֹל עֹבְדֵי הַבָּעַל וַיֹּצֵא לָהֶם הַמַּלְבּוּשׁ׃ - און ער האט געזאגט צום ממונה אויפן קליידער-קאמער, נעם ארויס לבושים פאר אלע דינער פונעם בעל, און ער האט זיי ארויסגענומען די לבושים.
"מלתחה" איז דער פלאץ וואו מען לייגט אוועק די קליידער, און תרגום יונתן טייטשט: "דממונה על קומטריא", דאס הייסט די קליידער-אוצרות, אזוי ווי מען רופט היינט א מלתחה. יהוא פארלאנגט אז מען זאל פאר אלע עובדי הבעל געבן א באזונדערן לבוש, און זיין טעם איז געווען פארשטענדליך: ער האט מורא געהאט טאמער וועלן זיך אריינמישן אינעם עולם מענטשן וואס זענען בלויז געקומען צוקוקן, און דעמאלט וועלן אומקומען אויך אומשולדיגע מענטשן. דורך דעם איינהייטליכן לבוש וועט ער פונקטליך וויסן זייער צאל, און אויך זיכער מאכן אז קיינער פון זיי זאל נישט קענען אנטלויפן, ווייל אויב איינער אנטלויפט, וועט מען אים גלייך דערקענען לויט זיינע בגדים.
וַיָּבֹא יֵהוּא וִיהוֹנָדָב בֶּן־רֵכָב בֵּית הַבָּעַל וַיֹּאמֶר לְעֹבְדֵי הַבַּעַל חַפְּשׂוּ וּרְאוּ פֶּן־יֶשׁ פֹּה עִמָּכֶם מֵעַבְדֵי ה' כִּי אִם־עֹבְדֵי הַבַּעַל לְבַדָּם׃ - און יהוא און יהונדב בן רכב זענען געקומען אין בית הבעל, און ער האט געזאגט צו די עובדי הבעל: זוכט און קוקט צי ס'איז דא דא צווישן אייך פון די עבדי ה', נאר עובדי הבעל אליין זאלן דא זיין.
פאר די אויגן איז די טענה געווען גאר פארשטענדליך: איך וויל נישט אז דא זאלן זיך דרייען עבדי ה', טאמער וועט דער בעל מקפיד זיין און אונזער קרבן וועט נישט אנגענומען ווערן לרצון. דערפאר פארלאנגט ער פון זיי אליין נאכצוזוכן און אויפדעקן צי עס באהאלט זיך דארט איינער פון די עבדי ה'. אבער זיין עכטע כוונה איז געווען פונקט פארקערט: אז חלילה זאל דארט נישט אומקומען קיין צדיק.
וַיָּבֹאוּ לַעֲשׂוֹת זְבָחִים וְעֹלוֹת וְיֵהוּא שָׂם־לוֹ בַחוּץ שְׁמֹנִים אִישׁ וַיֹּאמֶר הָאִישׁ אֲשֶׁר־יִמָּלֵט מִן־הָאֲנָשִׁים אֲשֶׁר אֲנִי מֵבִיא עַל־יְדֵיכֶם נַפְשׁוֹ תַּחַת נַפְשׁוֹ׃ - און זיי זענען געקומען מאכן שלמים און עולות, און יהוא האט זיך געשטעלט אינדרויסן אכציג מענטשן, און האט געזאגט: דער מאן וואס וועט אנטלויפן פון די מענטשן וואס איך גיב איבער אין אייערע הענט, זיין לעבן וועט זיין אנשטאט יענעמס לעבן.
פארוואס האט אויסגעפעלט אז זיי זאלן קודם מאכן זבחים און עולות? ווייל ס'איז געווען א נויט צו האבן א קלארע סיבה זיי צו הרג'ענען. אין דעם מאמענט וואס זיי זענען מקריב אן עולה צום בעל, איז זייער דין קלאר: א מקריב קורבן פאר עבודה זרה איז חייב מיתה. הערשט נאכדעם וואס עס איז געווארן קלאר פעסטגעשטעלט אז יעדער וואס געפינט זיך דארט איז א חייב מיתה, האט ער באפוילן זיי צו שלאגן על פי דין. און אינדרויסן האט ער געשטעלט אכציג וועכטער, און זיי געווארנט: ווער עס וועט נאר אנטלויפן פון די מענטשן וואס איך גיב איבער אין אייערע הענט - זאל דעם וועכטער'ס לעבן זיין תחת נפשו פונעם אנטלאפענעם.
עס איז דא דא א גאר אינטערעסאנטע נקודה. וויפיל מענטשן האט דער זאל געקענט אנטהאלטן? א טויזנט מענטשן, לאמיר זאגן אפילו צוויי טויזנט. און דאס זענען אלע עובדי הבעל, זיינע כהנים און נביאים, פון גאנץ כלל ישראל, פון אלע עשרת השבטים. ווען מיר ליינען די היסטאריע, שטעלט מען זיך פאר אז דער גאנצער עם ישראל האט געדינט עבודה זרה, אבער דא שטעלט זיך ארויס אז יהוא האט זיי אלע אריינגענומען אין איין איינציגן זאל און עס איז קיינער נישט געבליבן אינדרויסן. און נאך א ראיה: וויפיל מענטשן האט ער געדארפט האבן כדי זיי צו הרג'ענען? אכציג מאן. מיט אכציג מענטשן גייט מען נישט קעגן דריי טויזנט. אכציג מענטשן ברענגט מען העכסטנס קעגן עטליכע הונדערט. כאטש באוואפנטע קענען זיך אן עצה געבן אויך קעגן אסאך מער, אבער נישט קעגן טויזנטער; טויזנטער מענטשן וואלטן זיכער געקענט דורכברעכן און אנטלויפן. איז משמע אז די עובדי הבעל, זיינע נביאים און כהנים, זענען נישט געווען אזוי פיל.
מאידך גיסא איז דאס גאר שווער, און מען האט טאקע אמאל געפרעגט הרב נויגרשל: מיר האבן דאך אן אנדערן מקור פון וואו עס קומט אויס אז דווקא די וואס האבן נישט געקניט פארן בעל זענען געווען א מיעוט - בלויז זיבן טויזנט מענטשן, "כָּל הַבִּרְכַּיִם אֲשֶׁר לֹא כָרְעוּ לַבַּעַל". קומט דאך אויס אז פון איין זייט זענען בלויז זיבן טויזנט געווען ריין, און פון דער צווייטער זייט זעט מען פונעם קאפיטל פאר אונז אז די עובדי הבעל זענען געווען העכסטנס א טויזנט אדער צוויי טויזנט. ווי אזוי שטימט דאס?
דער ענטפער איז אז זיי זענען געווען "פוסחים על שתי הסעיפים". די זיבן טויזנט זענען די וועמענס הארץ איז געווען גאנץ מיט ה', וואס האבן קיינמאל נישט געקניט צום בעל, וואס ס'איז ביי זיי קיינמאל נישט אויפגעקומען אפילו א ברעקל מחשבה פון עבודה זרה - די צדיקים אין כלל ישראל. און לעומת זה, די וואס יהוא האט צונויפגענומען זענען די עובדי הבעל, זיינע כהנים און נביאים, וואס זענען געווען הונדערט פראצענט פארקנעכטעט צום בעל און ס'איז נישט געווען אין זיי קיין שום נטיה צו ה' יתברך. און דער גאנצער איבריגער עולם, ווי די ווערטער פון אליהו ביים הר הכרמל, זענען פוסחים על שתי הסעיפים: ערגעץ אינמיטן, אמאל מיטן בעל און אמאל מיט ה', דאס הארץ צעטיילט בקרבם. קומט אויס אז ס'איז גארנישט דא קיין סתירה, ווייל ביידע עקן זענען געווען ווייניג, און דער גרויסער רוב זענען געווען בלאנדזשענדע אינעם וועג.
און אויך היינט קען מען זען די דאזיגע מציאות. די עקסטרעמע שונאי הדת זענען גאר ווייניג, זיי מאכן א סך רעש אבער זיי זענען ווייניג. יראי ה' וואס זענען מדקדק אין מצוות זענען אויך נישט קיין סך, ברוך ה' זיי מערן זיך אבער נאך אלץ זענען זיי נישט קיין סך. און דער איבריגער ציבור געפינט זיך ערגעץ אינמיטן: העכער ניינציג פראצענט פון די אידן פאסטן יום כיפור, און מאידך גיסא קוק ווי די שבת זעט אויס - השם ירחם. אויך מיר זענען היינט אין א מצב פון פוסחים על שתי הסעיפים, און השי"ת זאל אונז אלע צוריקקערן בתשובה שלמה, אמן.
וַיְהִי כְּכַלֹּתוֹ לַעֲשׂוֹת הָעֹלָה וַיֹּאמֶר יֵהוּא לָרָצִים וְלַשָּׁלִשִׁים בֹּאוּ הַכּוּם אִישׁ אַל־יֵצֵא וַיַּכּוּם לְפִי־חָרֶב וַיַּשְׁלִכוּ הָרָצִים וְהַשָּׁלִשִׁים וַיֵּלְכוּ עַד־עִיר בֵּית־הַבָּעַל׃ - און עס איז געווען ווען ער האט געענדיגט מאכן די עולה, האט יהוא געזאגט צו די רצים און צו די שלישים: קומט שלאגט זיי, קיין מאן זאל נישט ארויסגיין; און זיי האבן זיי געשלאגן לויטן שארף פונעם שווערד, און די רצים און די שלישים האבן זיי ארויסגעווארפן, און זענען געגאנגען ביז דער שטאט פונעם בית הבעל.
גלייך ווי מען האט געענדיגט מאכן די עולה - ווייל ווי געזאגט איז אויסגעפעלט געווען א גענוגנדע סיבה זיי צו טויטן - האט יהוא באפוילן פאר די רצים און שלישים, יענע שומרים וועמענס תפקיד עס איז געווען אפצוהאלטן אנטלויפן: "קומט שלאגט זיי, קיין מאן זאל נישט ארויסגיין". ס'איז געווארן אן אנדרלמוסיא, מענטשן האבן פרובירט ארויסצוגיין, און יעדער וואס איז ארויס איז געשלאגן געווארן ביים טיר. "וַיַּשְׁלִכוּ" - מען האט ארויסגעווארפן די פגרים פון די עובדי הבעל. און טייל האבן אנגעהויבן אנטלויפן, און מען איז זיי נאכגעלאפן ביז עיר בית הבעל זיי צו טויטן; אדער אז זיי זענען אנגעקומען ביז עיר בית הבעל כדי צו צעברעכן די מצבות פונעם בעל.
וַיֹּצִאוּ אֶת־מַצְּבוֹת בֵּית־הַבַּעַל וַיִּשְׂרְפוּהָ׃ - און זיי האבן ארויסגעברענגט די מצבות פונעם בית הבעל, און זיי האבן עס פארברענט.
זאגט דער מלבי"ם: די דאזיגע מצבה איז געווען פון האלץ, דעריבער איז דער גרינגסטער אופן זי צו פארטיליקן געווען דורך פארברענען.
וַיִּתְּצוּ אֵת מַצְּבַת הַבָּעַל וַיִּתְּצוּ אֶת־בֵּית הַבַּעַל וַיְשִׂמֻהוּ לְמוֹצָאוֹת עַד־הַיּוֹם׃ - און זיי האבן צעבראכן די מצבה פונעם בעל, און זיי האבן צעבראכן דעם בית הבעל, און האבן עס געמאכט פאר א בית הכסא ביזן היינטיגן טאג.
די דאזיגע מצבת הבעל, ערקלערט דער מלבי"ם, איז געווען פון שטיין, דעריבער איז דער ריכטיגער וועג איר אינגאנצן צו פארטיליקן געווען דורך צעברעכן, און אזוי אויך דער בית הבעל וואס איז געווען געמאכט פון שטיין. "וַיְשִׂמֻהוּ" - דער כתיב איז "למחראות" און דער קרי איז "למוצאות", און דאס איז א תיקון סופרים. "מחראות" קומט מלשון "חוריהם", דאס הייסט צואה, וואס קומט ארויס פון די לעכער, און דאס איז א ווייניגער ריינע שפראך, דעריבער איז דער קרי "למוצאות", וואס איז אויך מלשון יציאותיהם. מען האט געמאכט דעם ארט פאר א מיסט-פלאץ און א בית הכסא.
די גמרא ברענגט אז רבי יהושע בן קרחה פלעגט זאגן: "למחראות קרינן" - ער פלעגט דאס רופן מיטן מיאוסן נאמען. און פארוואס? ווייל רב נחמן האט געזאגט: כל ליצנותא אסירא, לבר מליצנותא דעבודה זרה. ליצנות איז א שלעכטע און פגומ'דיגע זאך, אבער חוזק מאכן פון הבלים, פון עבודה זרה און פון ענינים וואס באלאנגען צום סטרא אחרא - דאס איז א גוטע ליצנות.
און דא פאסט צו דערציילן: הרב שלום שוואדראן זכר צדיק לברכה, ווען ער פלעגט פארלערנען זיינע שמועסן, איז זיין שטייגער געווען חוזק צו מאכן פון עוברי עבירה און פון אלעס וואס איז קעגן תורה ומצוות, און אפשפעטן דערפון. איינמאל איז מען געקומען זיך באקלאגן פארן חזון איש: ס'איז דא א רב וואס האלט דרשות און מאכט ליצנות, און דאס איז דאך נישט דער אנגענומענער וועג - מען גייט הערן דברי מוסר, אבער ליצנות? האט אים דער חזון איש גערופן, און אזוי האט הרב שוואדראן אליין דערציילט, און ער האט אים געבעטן ער זאל פארלערנען א שמועס אזוי ווי ער רעדט אין זכרון משה אין ירושלים. האב איך געזאגט: וואס זאל איך רעדן פארן רב? האט ער מיר געזאגט: יא, רעד אזוי ווי דו ביסט געוואוינט צו זאגן. און דעמאלט האב איך גערעדט פונקט ווי מיין שטייגער, מיט די מעשיות און מיט מיין וועג פון ליצנות, און דער חזון איש זיצט מיט פארמאכטע אויגן און הערט אויס. ווען איך האב געענדיגט האט דער חזון איש צו מיר געזאגט: אזוי דארף מען רעדן היינטיגע צייטן. פון דעם זעט מען: כל ליצנותא אסירא בר מליצנותא דעבודה זרה. ווען א מענטש קוקט אויף עפעס מיט התפעלות, און דו מאכסט דערפון ליצנות און זאגסט אז דאס איז הבל און נארישקייטן און מאכסט עס פאר עפרא דארעא - איז דאס דער ריכטיגער וועג ווי אזוי דער מענטש זאל די זאך מבטל זיין אין זיין הארץ.
וַיַּשְׁמֵד יֵהוּא אֶת־הַבַּעַל מִיִּשְׂרָאֵל׃ רַק חֲטָאֵי יָרָבְעָם בֶּן־נְבָט אֲשֶׁר הֶחֱטִיא אֶת־יִשְׂרָאֵל לֹא־סָר יֵהוּא מֵאַחֲרֵיהֶם עֶגְלֵי הַזָּהָב אֲשֶׁר בֵּית־אֵל וַאֲשֶׁר בְּדָן׃ - און יהוא האט פארטיליגט דעם בעל פון ישראל. נאר פון די זינד פון ירבעם בן נבט, וואס ער האט געמאכט זינדיגן ישראל, האט יהוא זיך נישט אפגעקערט פון זיי, די גאלדענע קעלבער וואס זענען אין בית-אל און וואס זענען אין דן.
ירבעם בן נבט האט אויפגעשטעלט צוויי קעלבער וואס האבן געדינט אלס אן ערזאץ פאר דער עבודה פון בית המקדש, כדי מען זאל נישט דארפן עולה רגל זיין, און דאס איז געווען פון די שווערסטע זאכן פאר די מלכי ישראל מבטל צו זיין. יהוא האט מצליח געווען מבטל צו זיין דעם בעל און האט געהרג'עט אלע זיינע דינער, אבער די קעלבער וואס ירבעם האט אויפגעשטעלט האט ער נישט באוויזן מבטל צו זיין. פארוואס? ווייל די זאך איז שוין געווארן ביי זיי א געוואוינהייט, עס איז געווארן אין זייערע אויגן ווי א גוטע און גלייכע זאך. און עס זענען דא וואס ערקלערן: ווייל אין אנהויב האט מען געדינט די קעלבער לשם ה', און דערפאר איז פארבליבן אין זיי א געפיל אז עס איז נישטא אין דעם קיין שום פגם אדער חסרון.
די גמרא אין סנהדרין (דף ק"ב ע"א) פרעגט: והא יהוא צדיקא רבה הוה, ווי אזוי איז מעגליך אז ער האט איבערגעלאזט די קעלבער? פון איין זייט שטייט "יַעַן אֲשֶׁר הֱטִיבֹתָ לַעֲשׂוֹת הַיָּשָׁר בְּעֵינַי", און פון דער צווייטער זייט "וְיֵהוּא לֹא שָׁמַר לָלֶכֶת בְּתוֹרַת ה'... לֹא סָר מֵעַל חַטֹּאות יָרָבְעָם". מאי גרמא ליה? - וואס האט דאס גורם געווען? זאגט אביי: ברית כרותה לשפתיים, ווייל עס שטייט "אַחְאָב עָבַד אֶת הַבַּעַל מְעָט, יֵהוּא יַעַבְדֶנּוּ הַרְבֵּה". דו האסט געזאגט "יעבדנו הרבה" - אין סוף וועסטו אים דינען אסאך.
מען הערט ווי שטארק א מענטש דארף נזהר זיין נישט ארויסצוברענגען פון מויל קיין שלעכט ווארט. אויך ביי משה רבינו האבן מיר דאס געזען: זיין גאנצער זכות האט אים נישט בייגעשטאנען. וואס האט משה געזאגט צו יתרו אויפן ערשטן זון וואס וועט געבוירן ווערן? אז ער זאל זיין א גלח פאר עבודה זרה. און ווער איז געווען דער "כהן" ביים פסל מיכה? יהונתן בן גרשום בן משה, דער אייניקל פון משה רבינו. משה האט געזאגט אז זיין זון וועט זיין פאר עבודה זרה, ברית כרותה לשפתיים, און די זאך איז מקוים געווארן. דערפאר דארף מען זייער נזהר זיין אז א מענטש זאל נישט זאגן אויף זיך קיין שלעכטע זאך, און נישט "אויב עס וועט מיר פאסירן אזוי און אזוי". אויך ווען מען פותר א חלום דארף מען אים תמיד מפרש זיין לטובה. א מענטש זאגט "עס דאכט זיך מיר אז עס וועט פאסירן אזוי און אזוי", און די גמרא זאגט צומאל "כשגגה היוצאת מלפני השליט" - ער האט דאס ארויסגעברענגט פון מויל, און חלילה ווערן די ווערטער פארווירקלעכט און פארוואנדלען זיך אין א מציאות.
רבא זאגט: חותמו של אחיה השילוני ראה - ער האט געזען דעם חותם פון אחיה השילוני. ווי באקאנט, איז אחיה השילוני פארפירט געווארן דורך ירבעם. ווען אחיה האט אים מבשר געווען אז דער אויבערשטער האט אים געמאכט פאר א מלך, האט ירבעם געפרעגט: און אלעס וואס איך וועל זאגן וועט מען אננעמען פון מיר? האט ער אים געזאגט: יא. האט ער אים געזאגט: שרייב מיר אונטער דערויף. האט ער געפרעגט: אפילו אויב איך וועל זיי הייסן דינען עבודה זרה? האט ער אים געזאגט: יא, און ער האט אים אונטערגעשריבן אויף א בריוו אז דאס פאלק זאל אים פאלגן אפילו אויב ער הייסט זיי דינען עבודה זרה. ווי איז מעגליך אז אחיה השילוני זאל אונטערשרייבן אויף אזא זאך? נאר אחיה האט געקלערט: א גרויסער מענטש ווי ירבעם זאל דינען עבודה זרה?! דאס איז דאך א מענטש וואס דער קדוש ברוך הוא האט אויסגעוועלט אין אים, און אויף אים ווערט געזאגט אז אלע חכמי ישראל זענען געווען פאר אים ווי גראזן פון פעלד, א ריז צווישן ריזן. שטעלט אייך פאר אז דער חפץ חיים זאל קומען און בעטן אזא חתימה - ווער וואלט חושד געווען דעם חפץ חיים אז ער וועט גיין דינען עבודה זרה? און דער חפץ חיים איז גארנישט און נישט קיין פינטל קעגן ירבעם בן נבט. טא אויב אזוי, האט אחיה געזאגט, האב איך דאך קיין שום ספק נישט אויף אים; זיכער איז זיין כוונה אויף דער עבודה פונעם מלך, אפילו אן עבודה וואס איז זיי פרעמד, א שווערע ארבעט, און ער האט אים אונטערגעשריבן. און דעם דאזיקן בריוו האט ירבעם גענומען, אים פארגלאזט אין א ראם, אויפגעשטעלט קעלבער און געוויזן פארן פאלק: זעט, אחיה השילוני האט געשריבן אז אפילו אויב איך וועל אייך הייסן דינען עבודה זרה דארפט איר מיר פאלגן. און לויט רבא, האט יהוא אויך געזען דעם חותם און האט זיך טועה געווען, און געמיינט אז ער מעג פארפירן דאס פאלק און ממשיך זיין מיט דער עבודה זרה.
אין תנא דבי אליהו זוטא פרק ז' ווערט געברענגט: מען האט דערציילט אויף יהוא בן נמשי אז ער איז געווען א ירא שמים און איז נישט נאכגעגאנגען נאך די עגלי זהב וואס ירבעם בן נבט האט געמאכט, נאר וויבאלד ער איז געקומען צו גדולה און מלכות - האט ער קאליע געמאכט זיינע מעשים. הערט איר וואס האט דאס גורם געווען? די גדולה און די מלכות. ווען א מענטש איז קליין, איז אים גרינג צו דינען דעם אויבערשטן. אבער ווען ער האט שררה, קומט מען און מען לויבט אים, מען בארימט אים און מען בוקט זיך פאר אים, דורך דעם קומט ער אן צו פלעצער וואס ער וואלט קיינמאל נישט אנגעקומען אהין ווען ער וואלט געהאט אין זיך ענווה און שפלות. און אזוי איז ער אנגעקומען ביז עבודה זרה און האט קאליע געמאכט זיינע מעשים.
און יהונדב בן רכב, וואס מיר האבן דא געזען אז יהוא האט אים באגעגנט אויפן וועג און ער האט אים געהאלפן אויסראטן די רשעים, האט דערפון אפגעלערנט א לעקציע און האט געווארנט זיינע קינדער אז זיי זאלן נישט נכשל ווערן אין דעם: שטרעבט נישט נאך גדולה, און אויב איר וועט נישט שטרעבן צו גדולה - וועט איר זיך נישט פארדארבן. אזוי דערציילט ירמיהו אין קאפיטל ל"ה: "הָלוֹךְ אֶל בֵּית הָרֵכָבִים" - נישט קיין גאראזש, נאר די קינדער פון יהונדב בן רכב, די משפחה פון רכב - "וְדִבַּרְתָּ אוֹתָם וַהֲבִאוֹתָם בֵּית ה' אֶל אַחַת הַלְּשָׁכוֹת וְהִשְׁקִיתָ אוֹתָם יָיִן". ירמיהו האט זיי געברענגט צו דער לשכה פון די בני חנן בן יגדליהו איש האלקים, האט געשטעלט פאר זיי בעכערס פול מיט וויין און כוסות און האט זיי געזאגט: טרינקט וויין. "וַיֹּאמְרוּ לֹא נִשְׁתֶּה יָּיִן, כִּי יוֹנָדָב בֶּן רֵכָב אָבִינוּ צִוָּה עָלֵינוּ לֵאמֹר לֹא תִשְׁתּוּ יַיִן אַתֶּם וּבְנֵיכֶם עַד עוֹלָם, וּבַיִת לֹא תִבְנוּ וְזֶרַע לֹא תִזְרָעוּ וְכֶרֶם לֹא תִטָּעוּ וְלֹא יִהְיֶה לָכֶם, כִּי בָּאֳהָלִים תֵּשְׁבוּ כָּל יְמֵיכֶם לְמַעַן תִּחְיוּ יָמִים רַבִּים עַל פְּנֵי הָאֲדָמָה אֲשֶׁר אַתֶּם גָּרִים שָׁם". און זיי זאגן עדות: "וַנִּשְׁמַע בְּקוֹל יְהוֹנָדָב בֶּן רֵכָב אָבִינוּ לְכֹל אֲשֶׁר צִוָּנוּ... וַנֵּשֶׁב בָּאֳהָלִים וַנִּשְׁמַע וַנַּעַשׂ כְּכֹל אֲשֶׁר צִוָּנוּ יוֹנָדָב אָבִינוּ".
דער טייטש דערפון איז: יהונדב האט געזען וואס די גדולה און דאס שטרעבן צו מלכות האבן אנגעמאכט פאר יהוא, און ער האט געזאגט: איך וועל נישט לאזן מיינע קינדער ווערן קאליע ווי אים. דערפאר האט ער זיי געווארנט אז זיי זאלן נישט בויען קיין הייזער, נישט פלאנצן קיין וויינגערטנער און נישט טרינקען קיין וויין, ווייל דאס אלעס קען צוברענגען דעם מענטש צו דער עבירה. און טאקע זענען זייערע קינדער געווען גרויסע צדיקים און האבן זיך געהיט אין זייער קדושה בזכות יענער צוואה. און נאך שטייט אז ער האט געוואוסט אז זיי זענען עתיד צו גיין אין גלות פונעם לאנד, און ער האט נישט געוואלט אז דער גלות זאל זיין שווער פאר זיי: ווען א מענטש דארף פארלאזן א געבויטן פלאץ, א הויז, א פעלד און א וויינגארטן, בלייבט ער צומאל ביז עס איז שוין צו שפעט, און אפילו ווען ער וויל שוין אנטלויפן קען ער שוין נישט.
וַיֹּאמֶר ה' אֶל־יֵהוּא יַעַן אֲשֶׁר־הֱטִיבֹתָ לַעֲשׂוֹת הַיָּשָׁר בְּעֵינַי כְּכֹל אֲשֶׁר בִּלְבָבִי עָשִׂיתָ לְבֵית אַחְאָב בְּנֵי רְבִעִים יֵשְׁבוּ לְךָ עַל־כִּסֵּא יִשְׂרָאֵל׃ - און דער אויבערשטער האט געזאגט צו יהוא: וויבאלד דו האסט גוט געטאן צו טאן דאס גלייכע אין מיינע אויגן, און ווי אלץ וואס איז געווען אין מיין הארץ האסטו געטאן צום הויז פון אחאב, וועלן קינדער פון פיר דורות זיצן פאר דיר אויפן שטול פון ישראל.
דער הקדוש ברוך הוא פארזיכערט אים מלכות ביז פיר דורות, צוליב דעם וואס ער האט געטאן צו בית אחאב פונקטלעך לויטן באפעל: איך האב באפוילן אומצוברענגען דאס הויז פון אחאב, און דו האסט זיי פארטיליגט פונקט ווי געהייסן.
וְיֵהוּא לֹא שָׁמַר לָלֶכֶת בְּתוֹרַת־ה' אֱלֹהֵי־יִשְׂרָאֵל בְּכָל־לְבָבוֹ לֹא סָר מֵעַל חַטֹּאות יָרָבְעָם אֲשֶׁר הֶחֱטִיא אֶת־יִשְׂרָאֵל׃ - און יהוא האט נישט געהיט צו גיין אין דער תורה פון ה' דער גאט פון ישראל מיט זיין גאנצן הארצן, ער איז נישט אפגעטראטן פון די זינד פון ירבעם וואס ער האט געמאכט זינדיגן ישראל.
ער גייט נישט אין דער תורת ה' מיט זיין גאנצן הארץ, און גייט ווייטער אין די חטאות ירבעם און האלט אן די עגלים. און כביכול דער הקדוש ברוך הוא געפינט זיך אין א פראבלעם: אים אומצוברענגען קען מען נישט, ווייל ער האט אים דאך שוין צוגעזאגט פיר דורות. און פון דער אנדערער זייט, זאגט דער מלבי"ם, איז די הבטחה אליין געווען פאר אים א שטרויכלונג. ווי אזוי? ווען מ'וואלט דיר נישט צוגעזאגט די מלוכה, וואלסטו נאך געהאט מיט וואס זיך צו פארענטפערן: איך האב איבערגעלאזט די עגלים צוליב דעם זעלבן שרעק וואס ירבעם האט מורא געהאט - טאמער וועט דאס פאלק עולה רגל זיין קיין ירושלים, און דער מלך יהודה וועט זיי צוציען צו זיך און זיי וועלן מער נישט וועלן אננעמען מיין מלוכה. אבער אויב איז דיר דאך צוגעזאגט געווארן די מלוכה פאר פיר דורות נאך דיר, וואספארא חשש איז דא דא? דער הקדוש ברוך הוא האט דיר פארזיכערט פיר דורות, צו וואס האסטו געדארפט די עגלים? קומט אויס אז די הבטחה אליין האט פארגרעסערט די תביעה אויף אים: בדרך כלל וואלט ער זיך געקענט פארענטפערן אז ס'איז געטאן געווארן מחמת אונס, פון פחד צו פארלירן די מלוכה, אבער דא איז נישט דא קיין שום פחד. און דערפאר האט זיך אנגעצונדן דער צארן פונעם אויבערשטן.
בַּיָּמִים הָהֵם הֵחֵל ה' לְקַצּוֹת בְּיִשְׂרָאֵל וַיַּכֵּם חֲזָאֵל בְּכָל־גְּבוּל יִשְׂרָאֵל׃ - אין יענע טעג האט דער אויבערשטער אנגעהויבן אראפצושניידן פון ישראל, און חזאל האט זיי געשלאגן אין יעדן גרעניץ פון ישראל.
"לְקַצּוֹת" איז מלשון אראפשניידן און אפקנאקן, ווי "וְקַצֹּתָה אֶת כַּפָּהּ". ער האט אנגעהויבן צו שלאגן אין די וואס זיצן ביים עק פון ארץ ישראל, אין עבר הירדן מזרח-זייט.
מִן־הַיַּרְדֵּן מִזְרַח הַשֶּׁמֶשׁ אֵת כָּל־אֶרֶץ הַגִּלְעָד הַגָּדִי וְהָראוּבֵנִי וְהַמְנַשִׁי מֵעֲרֹעֵר אֲשֶׁר־עַל־נַחַל אַרְנֹן וְהַגִּלְעָד וְהַבָּשָׁן׃ - פון ירדן אויף מזרח צו דער זון, דאס גאנצע לאנד גלעד, דעם גדי און דעם ראובני און דעם מנשי, פון ערוער וואס אויפן טייך ארנון, און גלעד און בשן.
וְיֶתֶר דִּבְרֵי יֵהוּא וְכָל־אֲשֶׁר עָשָׂה וְכָל־גְּבוּרָתוֹ הֲלוֹא־הֵם כְּתוּבִים עַל־סֵפֶר דִּבְרֵי הַיָּמִים לְמַלְכֵי יִשְׂרָאֵל׃ וַיִּשְׁכַּב יֵהוּא עִם־אֲבֹתָיו וַיִּקְבְּרוּ אֹתוֹ בְּשֹׁמְרוֹן וַיִּמְלֹךְ יְהוֹאָחָז בְּנוֹ תַּחְתָּיו׃ וְהַיָּמִים אֲשֶׁר מָלַךְ יֵהוּא עַל־יִשְׂרָאֵל עֶשְׂרִים וּשְׁמֹנֶה שָׁנָה בְּשֹׁמְרוֹן׃ - און די איבעריגע זאכן פון יהוא און אלץ וואס ער האט געטאן און זיין גאנצע גבורה, זענען דאך אנגעשריבן אינעם ספר דברי הימים פאר די מלכים פון ישראל. און יהוא האט זיך געלייגט מיט זיינע עלטערן און מ'האט אים באגראבן אין שומרון, און זיין זון יהואחז האט געקעניגט אונטער אים. און די טעג וואס יהוא האט געקעניגט איבער ישראל זענען געווען אכט און צוואנציג יאר אין שומרון.
אויף בית יהוא האבן מיר א נבואה אין ספר הושע פרק א': "דְּבַר ה' אֲשֶׁר הָיָה אֶל הוֹשֵׁעַ בֶּן בְּאֵרִי... לֵךְ קַח לְךָ אֵשֶׁת זְנוּנִים וְיַלְדֵי זְנוּנִים כִּי זָנֹה תִזְנֶה הָאָרֶץ מֵאַחֲרֵי ה'. וַיֵּלֶךְ וַיִּקַּח אֶת גֹּמֶר בַּת דִּבְלָיִם וַתַּהַר וַתֵּלֶד לוֹ בֵּן. וַיֹּאמֶר ה' אֵלָיו קְרָא שְׁמוֹ יִזְרְעֶאל, כִּי עוֹד מְעַט וּפָקַדְתִּי אֶת דְּמֵי יִזְרְעֶאל עַל בֵּית יֵהוּא, וְהִשְׁבַּתִּי מַמְלְכוּת בֵּית יִשְׂרָאֵל" (די פרטים פון יענעם ענין וועלן מיר מברר זיין בעזרת ה' ווען מיר וועלן אנקומען אהין).
ווער איז געווען אין יזרעאל? אחאב. דער הקדוש ברוך הוא זאגט: איך וועל זיך אין דער צוקונפט רעכענען מיט יהוא פארן הרגענען בית אחאב. און ווי קען דאס זיין? ס'איז דאך דער הקדוש ברוך הוא אליין וואס האט באפוילן אין דער נבואה אומצוברענגען בית אחאב, און יהוא האט געטאן פונקט ווי ס'איז געזאגט געווארן צו אליהו הנביא!
נאר דער ביאור הדברים: ווען דו וואלסט געהרגעט בית אחאב ווייל דו ביסט א צדיק און האסט נישט געקענט פארטראגן קיין עובדי עבודה זרה, און ביסט געגאנגען מקיים זיין דעם ציווי ה' - וואלסטו באקומען דערפאר שכר. אבער אויב האסטו זיי געהרגעט פארן זיין עובדי עבודה זרה, און דערנאך גייסטו אליין און דינסט עבודה זרה, וואס שטעלט זיך ארויס? אז נישט לשם שמים האסטו דאס געטאן, נאר כדי איינצונעמען די מלוכה. אויב האט דיר די עבודה זרה אזוי וויי געטאן אז דו האסט געטויט דערויף, ווי אזוי ביסטו דערנאך געגאנגען און זי אליין געדינט? וואס איז ביז איצט פאררעכנט געווארן פאר א מצוה ווערט פארוואנדלט אין א גאר אנדערן חשבון. און דערפאר זאגט דער הקדוש ברוך הוא: ופקדתי את דמי יזרעאל על בית יהוא והשבתי ממלכות בית ישראל.
און דער יסוד אין דעם איז: דער וואס יאגט נאך דעם רודף מוז זיין ריין פונעם חטא פונעם רודף. אויב איינער יאגט נאך זיין חבר אים צו הרג'ענען, מעג יעדער מענטש פוגע זיין אינעם רודף כדי צו ראטעווען דעם נרדף. אבער אויב דער וואס יאגט נאך דעם רודף האט אליין אין זיך א חטא, און ער יאגט אים נאך נישט כדי צו ראטעווען דעם נרדף, נאר ווייל ער האט אן אלטן חשבון מיטן רודף, און ערשט יעצט האט ער געפונען אן אמתלא על פי הלכה זיך אפצורעכענען מיט אים - האט ער נישט קיין דין פון א מציל דעם נרדף, נאר ער אליין שטייט אין דין פון א רודף און א רוצח. און אזוי איז אויך דא. פון דא לערנט מען, אז ווען א מענטש טוט א מעשה דארף ער מכוון זיין לשם שמים, ווייל צומאל אפילו א נויטיגע און פאסיגע מעשה, אויב מ'האט נישט מכוון געווען אין איר לשם שמים - וועט מען נאך תובע זיין דעם מענטש אין הימל אויף דער עצם מעשה.
יהוא הייבט אן דעם קאפיטל מיט א הייליגער עורמה: מיט א דאפלטן לשון, "יעבדנו הרבה" און "זבח גדול לי לבעל", כדי צו פארזאמלען אלע עובדי הבעל אויף איין ארט, זיי אנטאן א באשטימטן בגד היכר, ווארטן ביז זיי וועלן זיך מתחייב זיין מיתה ביים מקריב זיין, און זיי אויסראטן און צעווארפן דעם בית הבעל און עס מאכן פאר א מיסט-ארט. פון דא האבן מיר געלערנט אז די קצוות זענען תמיד ווייניג און דער רוב פוסח על שתי הסעיפים, און אז ליצנות דעבודה זרה איז מותר און אפילו רצויה. אבער מיט זיין גאנצער גרויסקייט איז יהוא דורכגעפאלן: ער האט נישט אראפגענומען די עגלים פון ירבעם, צי צוליב דעם כח פון "ברית כרותה לשפתים" אין זיינע ווערטער, צי צוליב דעם חותם פון אחיה השילוני, און בעיקר ווייל די גדולה און די מלכות האבן קאליע געמאכט זיינע מעשים - ביז יהונדב בן רכב האט געווארנט זיינע קינדער צו אנטלויפן פון דער גדולה און פון די נכסים. די הבטחה פון פיר דורות וואס איז אים געגעבן געווארן איז פארוואנדלט געווארן אין א תביעה קעגן אים, און צום סוף האט זיך הקדוש ברוך הוא אפגערעכנט מיט אים אויף דמי יזרעאל, אונז צו לערנען אז אפילו די ריכטיגסטע מעשה ווערט געמאסטן לויט דער כוונה וואס ליגט אין איר: אויב איז זי נישט לשם שמים, וועט מען צום סוף תובע זיין דערויף.