הקדמה: פונעם דונער ביז די וואונדער
קאפיטל ל"ז איז דער גלייכער המשך פונעם סוף פונעם פריערדיגן פרק. אליהוא בן ברכאל הבוזי האט אנגעהויבן מיט דער באשרייבונג פון די דונערן, און ער ציט ווייטער פון דארט צו דער גאנצער נאטור-סיסטעם: די וואסער-דאמפן, דער רעגן, דער שניי, דער אייז און די שטורעמס. די גאנצע באשרייבונג איז נישט קיין שיעור אין נאטור לשם נאטור, נאר איין גרויסע טענה: אויב די מערסטע אפענע און בארירבארע זאכן פארשטייט דער מענטש נישט ביזן סוף, וויאזוי דערוועגט ער זיך צו פארשן און ציען מסקנות איבער דער פארבארגענער הנהגת השם, אין שכר ועונש, אין צדיק ורע לו און רשע וטוב לו.
אויב פונעם דונער ציטערסטו - וויפיל מער דארפסטו ציטערן פארן קול פונעם הקדוש ברוך הוא
אַף־לְזֹאת יֶחֱרַד לִבִּי וְיִתַּר מִמְּקוֹמוֹ׃ - אויך אויף דעם ציטערט מיין הארץ, און שפרינגט ארויס פון איר ארט.
דער דונער איז בלויז א נאטירלעכער קול: צוויי וואלקנס וואס האבן זיך צוזאמגעשטויסן. כלפי הקדוש ברוך הוא איז דאס נישט מער ווי א לייכטער אפקלאנג, א שטילער קול. און דאך, ווען א מענטש הערט א דונער ווערט ער דערשראקן און ערציטערט, קינדער פאלן אריין אין א געוויין, און ס'זענען פאראן שרעקלעכע דונערן וואס דאס גאנצע הויז שאקלט זיך דערפון כאילו ס'וואלט געווען א באמבארדירונג אין דער נאענט. זאגט אליהוא: אויב פון אזא שוואכער זאך ציטערט דיין הארץ און שפרינגט פון איר ארט, וויאזוי וועסטו נישט ציטערן פונעם קול פון השם יתברך? אין די זאכן וואס מיר האבן דערין א השגה זעען מיר און ציטערן - קל וחומר אין די זאכן וואס זענען העכער און פארבארגן פון דיר, וואס שטייען העכער פון דער השכלה וואס דו ביסט ביכולת צו פארשטיין.
שִׁמְעוּ שָׁמוֹעַ בְּרֹגֶז קֹלוֹ וְהֶגֶה מִפִּיו יֵצֵא׃ - הערט צו גוט צום ציטער פון זיין קול, און צום רויש וואס קומט ארויס פון זיין מויל.
די פריערדיגע האבן געגליכן דעם דונער צום חרון אף השם, כביכול א כעס פון אויבן. אבער כלפי שמיא איז דאס נישט מער ווי "הגה מפיו יצא" - א נידעריגער און לייכטער קול. און מיט דעם אלעם איז עס אזוי שרעקעדיג, אז דאס הארץ פונעם מענטש שפרינגט ארויס פון איר ארט.
תַּחַת־כׇּל־הַשָּׁמַיִם יִשְׁרֵהוּ וְאוֹרוֹ עַל־כַּנְפוֹת הָאָרֶץ׃ - אונטערן גאנצן הימל שיקט ער עס אויס, און זיין ליכטיגקייט גרייכט ביז די עקן פון דער ערד.
"ישרהו" קומט מלשון קוקן - ווי "שורו וראו". דעם דונער און דעם בליץ זעט מען און הערט מען אונטער דעם גאנצן הימל, אויף קילאמעטערס ווייט און אין ריזיגע מרחקים. "ואורו" - דאס איז דער בליץ, וואס גרייכט פונעם הימל ביז די עקן פון דער ערד.
דער בליץ און דער דונער: ווער קומט פריער
אַחֲרָיו יִשְׁאַג־קוֹל יַרְעֵם בְּקוֹל גְּאוֹנוֹ וְלֹא יְעַקְּבֵם כִּי־יִשָּׁמַע קוֹלוֹ׃ - נאך אים ברילט א קול, ער דונערט מיט זיין גרויסן מאכטפולן קול, און ער האלט זיי נישט צוריק ווען זיין קול ווערט געהערט.
נאך דעם שיין פונעם בליץ ברילט דאס קול - דער דונער, וואס ווערט שטארקער און שטארקער מיט זיין הויכן גערודער. נאר אין פאקט גייען דאך דער דונער און דער בליץ ארויס צוזאמען, טא פארוואס זעען מיר דעם בליץ און ערשט נאך א סעקונדע אדער צוויי הערט מען דעם דונער? ווייל די שנעלקייט פונעם קול איז לאנגזאמער פון דער שנעלקייט פונעם ליכט. א זאך וואס איז ליכט כאפן מיר אויף תיכף ומיד, און דער קול קומט אן צו אונז שפעטער. און דאס איז דער טייטש "ולא יעקבם" - דער דונער אליין ווערט גארנישט פארשפעטיגט, "כי ישמע קולו" באלד אויפן פלאץ; נאר מיר זענען באגרענעצט אין אונזער אויפנאמע, און דערפאר דאכט זיך אונז אז דער בליץ איז געווען פריער.
יַרְעֵם אֵל בְּקוֹלוֹ נִפְלָאוֹת עֹשֶׂה גְדֹלוֹת וְלֹא נֵדָע׃ - דער אייבערשטער דונערט מיט זיין קול אויף אַ וואונדערלעכן אופן, ער טוט גרויסע זאַכן וואָס מיר פאַרשטייען נישט.
דאָ ענדיגט ער מיט דעם וואָס ער האָט אָנגעהויבן: אויב דיין האַרץ ציטערט פונעם דונער וואָס איז אַ נאַטירלעכער קול, און אַפילו די מערסט יסודות'דיגע זאַך - אַז דער דונער און דער בליץ גייען אַרויס צוזאַמען און בלויז דער סדר פון אונדזער קליטה איז פאַרקערט - קענסטו נישט משיג זיין (און אין זייערע צייטן האָט מען גאָרנישט געוואוסט פון דער שנעלקייט פון קול און דער שנעלקייט פון ליכט), איז דאָך אַ קל וחומר ווען דער אייבערשטער דונערט מיט זיין קול אַ קול פון נפלאות, אַ קול וואָס איז העכער פונעם טבע. "נפלא" איז מלשון מובדל און מופרש: "במופלא ממך אל תחקור", "פליאה דעת נשגבה ממני" - אַ זאַך וואָס איז מופרש פון מיר און העכער פון מיין השגה. אויב אַזוי, ווי ווילסטו פאָרשן אין די סתרי השם און אין זאַכן וואָס זענען העכער פון דער גשמיות'דיגער מציאות? "עושה גדולות ולא נדע" - ווייל אַפילו דאָס וואָס דו זעסט מיט דיינע אויגן פאַרשטייסטו נישט אויפ'ן ריכטיגן אופן, און ווי וועסטו פאַרשטיין זאַכן וואָס דו זעסט גאָרנישט.
דער שניי און דער אייז: די זעלבע קעלט אַליין
כִּי לַשֶּׁלֶג יֹאמַר הֱוֵא־אָרֶץ וְגֶשֶׁם מָטָר וְגֶשֶׁם מִטְרוֹת עֻזּוֹ׃ - וואָרום צום שניי זאָגט ער זיי אויף דער ערד, און צום שטראָם פונעם רעגן און צום רעגן פון זיינע מעכטיגע רעגנס.
נאָכדעם ווי ער האָט באַשריבן דעם רעגן און דעם דונער וואָס קומט מיט אים, קערט זיך אליהוא צוריק צו רעדן וועגן די דאַמפן וואָס מען האָט באַהאַנדלט אין סוף פונעם פריערדיגן קאַפּיטל, וועגן זייער געזעץ אין דער נאַטור און דעם סדר פון זייער פיררונג. אין זומער שפּרייטן זיך די דאַמפן אויס אין דער לופט און ס'איז פאַראַן אַ הויכע פייכטקייט אָבער קיין רעגן פאַלט נישט; ווען דער ווינטער קומט און די היץ גייט אַוועק, פאַרגליווערן זיך די טראָפּנס איינע צו דער אַנדערער און עס גייט אַ רעגן. און די זעלבע זאַך אַליין וואָס האָט פאַרוואַנדלט די דאַמפן אין רעגן - די קעלט - זי איז ממשיך און פאַרוואַנדלט זיי אין שניי: אויב מען פאַרמערט אין דער קעלט, וועט דער זעלבער רעגן אַליין ווערן פאַרוואַנדלט אין שניי. לויט'ן מלבי"ם איז דער סדר פונעם פסוק גלייך ווי ס'איז געשריבן: אין דער צייט וואָס דער אייבערשטער זאָגט צו דער ערד און צו אַלע מיני רעגנס וואָס זענען אין דער לופט - "הווא שלג", אַז אַלע זאָלן זיך איבערקערן און ווערן שניי, ביז אַלץ וואָס איז אויף דער ערד פרירט איין און ווערט ווי שניי.
בְּיַד־כׇּל־אָדָם יַחְתּוֹם לָדַעַת כׇּל־אַנְשֵׁי מַעֲשֵׂהוּ׃ - אין דער האַנט פון יעדן מענטש פאַרזיגלט ער, כּדי יעדער מענטש זאָל וויסן די לייט פון זיין אַרבעט.
ווען אַזאַ צושטאַנד הייבט זיך אָן, פאַרזיגלט און פאַרשליסט יעדער מענטש זיין האַנט: די תבואה וואָס ער האָט איינגעזאַמלט אין זומער שליסט ער איין אין די שפּייכלערס און לאָזט עס נישט אינדרויסן. ווי אויך "לדעת כל אנשי מעשהו" - ער זיצט און מאַכט אַ חשבון מיט אַלע זיינע פּועלים, וויפיל עס קומט זיך פאַר יעדן פון זיי, כּדי יעדער פּועל זאָל באַקומען דאָס וואָס עס קומט זיך אים.
וַתָּבוֹא חַיָּה בְמוֹ־אָרֶב וּבִמְעוֹנֹתֶיהָ תִשְׁכֹּן׃ - און די חיה קומט אין איר לאָגער פון לאָקערן, און אין אירע וואוינאָרטער וועט זי רוען.
מיט'ן קומען פון דער קעלט און דעם שניי, רוען אויך די בעלי חיים פון זייער אַרבעט אין פעלד. צוויי סאָרטן זענען פאַראַן: ס'איז פאַראַן חיות וואָס גייען אַריין אין היילן און אין געדיכטע וועלדער כּדי צו לאָקערן אויף חיות וואָס זענען קלענער פון זיי - "במו ארב"; און ס'איז פאַראַן וואָס גייען נישט אַריין צו לאָקערן נאָר צו שלאָפן אַ טיפן ווינטער־שלאָף, ווען די שפּייז וואָס זיי האָבן אָנגעגרייט אין זומער ליגט פאַר זיי, ווי אַ בער און ווי אַ שלאַנג - און אויף זיי ווערט געזאָגט "ובמעונותיה תשכון", זי רוט אין איר וואוינונג צוליב דעם ווינטער וואָס דערנענטערט זיך.
מִן־הַחֶדֶר תָּבוֹא סוּפָה וּמִמְּזָרִים קָרָה׃ - פון קאַמער וועט קומען דער שטורעם, און פון די צעשפּרייטנדיגע ווינטן די קעלט.
"מן החדר" - פון די קאַמערן פונעם דרום (חדרי תימן), און פון דאָרטן קומען די שטורעמס און די גרויסע זאַווערוכעס. "וממזרים" - דאָס זענען די ווינטן וואָס צעשפּרייטן די וואָלקנס, מלשון זרייה, ווי "תזרם כמו מוץ" און ווי "לא זורו ולא חובשו". און פון דאַנען שטעמט אויך דער נאָמען פון אַ רפואה אין לשון הקודש "מזור": ווייל דער דאָקטער פלעגט צעשפּרייטן רפואות (סממנים) אויפ'ן וואונד. אַזוי אויך דאָ: פונעם צפון־ווינט וואָס צעשפּרייט און צעבלאָזט די וואָלקנס וועט קומען די קעלט.
"מנשמת אל יתן קרח" - דער וואונדער פון וואַסער
מִנִּשְׁמַת־אֵל יִתֶּן־קָרַח וְרֹחַב מַיִם בְּמוּצָק׃ - פֿונעם אָטעם פֿון ג-ט גיט ער קעלט און אײַז, און די ברייטקייט פֿון די וואַסערן ווערט האַרט און אײַנגעגליווערט.
דורך דעם שטאַרקן בלאָזן פֿונעם ווינט ווערט אַלץ פֿאַרוואַנדלט אין אײַז, און וואָס איז ביז איצט געווען אַ ברייטקייט פֿון וואַסער - ימען, טײַכן און שטראָמען - ווערט האַרט און געפֿרוירן.
און עס זענען דאָ פֿון די שפּעטערדיקע מפרשים (כאָטש דאָס איז נישט דער פירוש פֿונעם מלבי"ם) וואָס האָבן דאָ געזען אַ רמז צו אַ געוואַלדיקן וואונדער וואָס דער קדוש ברוך הוא האָט באַשאַפֿן אין דער נאַטור. יעדע מאַטעריע אין דער בריאה, ווען זי ווערט פֿאַרהאַרטעוועט און פֿעסט, ווערט זי מער געדיכט און דערפֿאַר שווערער: פֿעסטע אײַזן איז שווערער פֿון צעלאָזענע אײַזן, און אַזוי איז מיט יעדער זאַך. עס איז פֿאַראַן בלויז איין איינציקע מאַטעריע אין דער בריאה וואָס ווען זי איז פֿעסט איז זי גרינגער ווי ווען זי איז פֿליסיק - דאָס וואַסער.
און שטעלט זיך פֿאָר וואָס וואָלט געווען ווען וואַסער וואָלט זיך געפֿירט ווי אַלע אַנדערע מאַטעריעס. דער ים פֿרירט אײַן פֿון אויבן: אַ דינער שיכט פֿון אײַז וואָס ווערט אַלץ דיקער, און די פֿיש לעבן אונטער דעם (און אַזוי האַקט דער עסקימאָ אויף דאָס אײַז און שטעקט אַרײַן אַ קרוק צו כאַפּן פֿיש). אָבער ווען דאָס אײַז וואָלט געווען שווערער פֿונעם וואַסער, וואָלט דער אויבערשטער שיכט געפֿרוירן און געזונקען, געפֿרוירן און געזונקען, און אין משך פֿון עטלעכע חדשים - ספּעציעל בײַ די פּאָלן - וואָלט דער גאַנצער ים געוואָרן איין גרויסער בלאָק אײַז. ערשטנס, דאָס גאַנצע לעבן אינעם ים וואָלט אונטערגעגאַנגען; און צווייטנס, עס וואָלט קיינמאָל מער נישט צעגאַנגען, ווײַל עס איז נישטאָ גענוג זון צו צעלאָזן קילאָמעטערס פֿון אײַז. אַלע טײַכן און ימען וואָלטן פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ פֿאַרגליווערטן גוש וואָס ווערט קיינמאָל נישט צעלאָזט.
וואָס האָט דער קדוש ברוך הוא געטאָן? ער האָט געביטן דעם טבע פֿון וואַסער, אַז ווען עס פֿרירט אײַן ברייטערט עס זיך אויס און ווערט גרינגער. ווער עס לייגט אַרײַן אַ גלאָזערנע פֿלאַש פֿול מיט וואַסער אינעם פֿריזער - פּלאַצט די פֿלאַש, ווײַל דאָס וואַסער ווערט ברייטער. און זיי בלאָזן זיך אויס כדי זיי זאָלן באַקומען לופֿט, כדי זיי זאָלן קענען שווימען פֿון אויבן, און כדי עס זאָל בלײַבן לעבן אינעם אָקעאַן אפֿילו ווען ער פֿרירט אײַן. און דאָס איז דער רמז אין "מנשמת אל ייתן קרח" - נישט בלויז אַז דער מעכטיקער ווינט קילט אָפּ דאָס וואַסער, נאָר דער קדוש ברוך הוא לייגט כביכול אַרײַן אַן אָטעם און זויערשטאָף אינעם אײַז; "ורוחב מים במוצק" - אַז דאָס וואַסער באַקומט אַ ברייטקייט ווען עס ווערט פֿאַרגליווערט און האַרט.
דער וואָלקן, דאָס ליכט און די מסבות
אַף־בְּרִי יַטְרִיחַ עָב יָפִיץ עֲנַן אוֹרוֹ׃ - אויך מיט ריינקייט און קלאָרקייט באַלאָדט ער דעם וואָלקן, דער וואָלקן צעשפּרייט און גיסט אַראָפּ זײַן ליכט (רעגן).
"ברי" איז פֿונעם לשון בר, לויטער און קלאָר - דאָס מיינט דעם ווײַסן שניי. און דאָס איז ווי אַ טרחה און אַ משא אויפֿן וואָלקן, וואָס דער וואָלקן קען עס מער נישט טראָגן. "יפיץ ענן אורו" - דער וואָלקן שפּרייט עס אויס און לאָזט עס אַראָפּ צו דער ערד. און פֿאַרוואָס רופֿט ער עס "אורו", אַ לשון פֿון טראָפּנס און רעגן, און נישט שלג (שניי)? דאָ איז דער פּסוק מדייק: די וואָלקנס לאָזן נישט אַראָפּ קיין שניי נאָר רעגן, און ערשט אין דער לופֿטן ווערט עס פֿאַרגליווערט און ווערט פֿאַרוואַנדלט אין שניי. דערפֿאַר הייבט ער אָן מיט "ברי" - די לויטערע ווײַסקייט וואָס איז אַ לאַסט אויפֿן וואָלקן, און ענדיקט מיט "אורו" - ווײַל לכתחילה קומט עס אַראָפּ ווי רעגן און ערשט דערנאָך ווערט עס שניי.
וְהוּא מְסִבּוֹת מִתְהַפֵּךְ בְּתַחְבּוּלֹתָו לְפׇעֳלָם כֹּל אֲשֶׁר יְצַוֵּם עַל־פְּנֵי תֵבֵל אָרְצָה׃ - און ער דרייט זיך כּסדר איבער דורך זײַנע תחבולות צו זייער אויפֿטואונג, אַלץ וואָס ער באַפֿעלט זיי אויפֿן פֿלאַך פֿון דער ערד.
דער קדוש ברוך הוא דרייט די זאַך אין אַ כּסדרדיקן ראָד: די היץ מאַכט פֿאַר דאַמף דאָס וואַסער פֿונעם ים, די דאַמפֿן גייען אַרויף און ווערן טראָפּנס, די טראָפּנס גייען אַרויף צו די וואָלקנס, און די וואָלקנס גיסן זיי ווידער אויס ווי וואַסער - אַן אייביקער קײַלעכדיקער גאַנג וואָס גייט און חזרט זיך איבער. "בתחבולותיו" - דאָס זענען די היץ און די קעלט: די היץ פֿאַרוואַנדלט אין דאַמף, די קעלט פֿאַרגליווערט און ברענגט אַראָפּ רעגן, און דער אייבערשטער בײַט צווישן זיי כדי עס זאָל נידערן דער רעגן.
און גיט אַכט אויף דער חכמה וואָס ליגט דערין. אויף אַ נאַטירלעכן אופֿן משפּט נישט דער קדוש ברוך הוא די רשעים און באַצאָלט נישט קיין שכר פֿאַר די צדיקים דורך דער זון אָדער דורך דער לבנה, ווײַל זייער גאַנג איז פֿעסט און קבוע, און יעדע זאַך וואָס איר פֿונקציע איז קבוע קען מען נישט בײַטן לויטן מצבֿ פֿונעם מענטש. אָבער דעם רעגן האָט דער אייבערשטער באַשאַפֿן אויף אַן אופֿן וואָס ווערט באַאײַנפֿלוסט פֿון השתנות: זענען זיי ראוי - פֿאַלט רעגן, זענען זיי נישט ראוי - "ועצר את השמים ולא יהיה מטר". און דאָס אַלץ גייט נאָך אַלץ אָן אינערהאַלב דער נאַטור, וואָרום ווער באַשטימט וויפֿל היץ זאָל אויסדאַמפֿן דאָס וואַסער און ווען, און וויפֿל קעלט עס זאָל זײַן כדי עס זאָל פֿאַרגליווערט ווערן, און צי זיי זאָלן פֿאַלן דאָ אָדער דער ווינט זאָל טראָגן די וואָלקנס און זיי אויסגיסן אין אַן אַנדער אָרט. דאָס איז דער באַטײַט פֿון "מסבות מתהפך בתחבולותיו לפועלם כל אשר יצוום" - די זאַכן טוישן זיך פֿון צײַט צו צײַט לויטן רצון פֿונעם אייבערשטן, כדי צו פֿירן מיט זיי די תחתונים לויט זייערע מעשים.
אִם־לְשֵׁבֶט אִם־לְאַרְצוֹ אִם־לְחֶסֶד יַמְצִאֵהוּ׃ - צי פֿאַר אַ רוט און שטראָף, צי פֿאַר זײַן לאַנד, צי פֿאַר חסד וועט ער עס צושטעלן.
די הנהגה טיילט זיך אין צוויי עקן און א מיטל-וועג. "אם לשבט" - צו מוסר'ן זיינע באשעפענישן מיט דער מדת הדין, מלשון שבט מושלים און שבט חובלים. "אם לחסד" - צו משפיע זיין פיל גוטס און גשמי ברכה. "אם לארצו" - דער מיטל-וועג, כדרך הארץ און ווי דער שטייגער פון דער וועלט, די מדת התפארת וואס שטייט צווישן חסד און גבורה און דעם דין וואס איז צמצום, און דעמאלט גיט דער קדוש ברוך הוא בצמצום. און ווען עס איז לשבט - אדער האלט ער צוריק דעם רעגן, אדער מאכט ער מיטן רעגן פארפלייצונגען אז ס'וואלט געווען בעסער ווען ער גיסט אינגאנצן נישט, אזוי ווי יענע גאנצע שטאט וואס האט אנגעהויבן שווימען אין וואסער. און דאס אלעס איז מיט דער ריזיגער חכמה וואס דער אויבערשטער האט געלייגט אין דעם טבע פון די וואלקנס, אין דעם אויסדאמפן און ווארעמען פון דאס וואסער.
"עמוד והתבונן" - אויב דעם טבע פארשטייסטו נישט
הַאֲזִינָה זֹּאת אִיּוֹב עֲמֹד וְהִתְבּוֹנֵן נִפְלְאוֹת אֵל׃ - דערהער דאס, איוב, שטעל זיך אפ און פארטיף זיך אין די וואונדער פונעם אויבערשטן.
נאכדעם וואס ער האט מאריך געווען אין די נפלאות פונעם רעגן, די דונערן און דער שניי, און אין דער חכמה וואס ליגט אין זיי, זאגט אים אליהוא: קודם הארך אויס, און נאכדעם שטעל זיך אפ און באטראכט. פארטיף זיך אין די זאכן וואס זענען לכאורה טבע-געזעצן, וואס זענען כסדר אפן פאר דיינע אויגן און דו קענסט אין זיי פארשן. און אויב עס וועט דיר געלונגען צו פארשטיין דאס וואס איז דיר אפן - גיי און פארש אין דעם וואס איז פארהוילן פון דיר. אבער אויב דעם טבע אליין, וואס יעדער מענטש זעט מיט די אייגענע אויגן, ווייסטו נישט וויאזוי ער ארבעט - פארוואס זאלסטו פארשן אין פארבארגענע ענינים: די הנהגה פונעם אויבערשטן, ידיעה און בחירה, רשע וטוב לו און צדיק ורע לו? אין די נאטירלעכע זאכן האסטו לכל-הפחות אן אנהויב פון א ראיה; אין די דערהויבענע און פארבארגענע זאכן זעסטו גארנישט.
הֲתֵדַע בְּשׂוּם־אֱלוֹהַּ עֲלֵיהֶם וְהֹפִיעַ אוֹר עֲנָנוֹ׃ - צי ווייסטו ווען דער אויבערשטער לייגט אויף זיי זיין געזעץ, און שיינט אויף דאס ליכט פון זיין וואלקן.
צי ווייסטו און פארשטייסטו וויאזוי דער אויבערשטער לייגט דעם געזעץ פונעם רעגן, וויאזוי ס'האט אויפגעשיינט דאס ליכט פון זיין וואלקן, וויאזוי דער רעגן גייט ארויס פונעם וואלקן און וויאזוי דער וואלקן קלויבט אריין אין זיך די טראפנס דורך דער ווארעמקייט? אפילו די דאזיקע אפענע זאכן פארשטייסטו נישט ביזן סוף.
הֲתֵדַע עַל־מִפְלְשֵׂי־עָב מִפְלְאוֹת תְּמִים דֵּעִים׃ - צי ווייסטו וועגן די שיכטן העכער די וואלקנס, די וואונדער פונעם איינעם וואס איז פולקאם אין וויסן.
און אויב די גשמיות'דיגע זאכן פארשטייסטו נישט, וויאזוי וועסטו וויסן וואס ס'איז העכער די וואלקנס, אין די שטאפלען העכער פון זיי - דארט געפינען זיך "מפלאות תמים דעים", די זאכן וואס זענען באהאלטן פון אונז, וואס בלויז דער בעל שלמות הדעת, וועמענס פארשטאנד איז תמימות'דיג און גאנץ, באגרייפט זיי. אויב אין די וואלקנס פארשטייסטו נישט, אין דעם וואס איז העכער זיי על אחת כמה וכמה.
אֲשֶׁר־בְּגָדֶיךָ חַמִּים בְּהַשְׁקִט אֶרֶץ מִדָּרוֹם׃ - ווען דיינע קליידער זענען הייס, ווען די ערד ווערט בארואיגט פון דרום.
דאס איז א משל: ווען דער אויבערשטער בארואיגט אלע ווינטן און לאזט בלאזן בלויז דעם דרומדיקן ווינט, וואס איז א טרוקענער און הייסער ווינט, זענען דיינע קליידער הייס אויף דיר און דו קענסט נישט פארטראגן די היץ.
תַּרְקִיעַ עִמּוֹ לִשְׁחָקִים חֲזָקִים כִּרְאִי מוּצָק׃ - צי קענסטו אויסשפרייטן מיט אים דעם הימל, שטארק ווי א געגאסענער שפיגל.
און אויב א קליינעם הייסן ווינט קענסטו נישט פארטראגן - וויאזוי ווילסטו אויסשפרייטן און ארויפגיין מיט אים ביזן רום שחקים, וואס זענען העכער פונעם הימל, און זיך דארט טענה'ן מיטן קדוש ברוך הוא? דארט איז "חזקים כראי מוצק": ווי א פעסטער און שטארקער שפיגל, וואס ווען מען שיינט דערויף נעמט ער נישט אריין דאס ליכט, נאר ווארפט עס גלייך צוריק מיט א געוואלדיגער קראפט, אזוי ווי די מראות הצובאות וואס ווארפן צוריק די פונקען פון ליכט. דאס איז א משל אויף די הויכע און ריזיגע השגות: ווער קען שטיין אין א פלאץ פון זיקוקין דנורא און דארט משיג זיין דעם דעת פונעם אויבערשטן יתברך?
פארוואס טאר מען דאך נישט שווייגן
הוֹדִיעֵנוּ מַה־נֹּאמַר לוֹ לֹא־נַעֲרֹךְ מִפְּנֵי־חֹשֶׁךְ׃ - לאז אונז וויסן וואס מיר זאלן אים זאגן, מיר קענען נישט אויסשטעלן קיין טענות צוליב דער פינצטערניש.
דא ענדיגט אליהוא דעם וויכוח. נאכדעם וואס ער האט אויפגעוויזן אז עס פאסט נישט צו מאכן מסקנות אין דער הנהגת השם און אין געטליכע ענינים העכער פונעם טבע, זאגט ער: וואס זאלן מיר אים ענטפערן אויף דעם עצם וויכוח? לכאורה וואלט געווען פאסיג צו זאגן "לא נערוך מפני חושך" - מיר זאלן בכלל נישט פירן קיין וויכוח איבער השגחה, ידיעה און בחירה, שכר ועונש, צוליב דער פינצטערניש וואס רוהט אויף די ענינים. דאס זענען דערהויבענע און הייליגע ענינים, און מיר האבן נישט די השגה זיי צו פארשטיין.
הַיְסֻפַּר־לוֹ כִּי אֲדַבֵּר אִם־אָמַר אִישׁ כִּי יְבֻלָּע׃ - צי זאל מען אים דערציילן ווען איך וועל רעדן, צי האט א מענטש געזאגט אז ער זאל פארטיליגט ווערן?
אבער, פרעגט אליהוא, צי פאסט דען אז איך זאל זאגן פארן הקדוש ברוך הוא: רבונו של עולם, איך וועל נישט פירן קיין וויכוח מיט איוב איבער דעם נושא, ווייל דאס זענען דערהויבענע זאכן וואס מיר האבן נישט קיין השגה אין זיי? עס פאסט נישט אזוי צו זאגן. פארוואס? "אם אמר איש כי יבולע" - ווייל ווען עס קומט א מענטש און טענה'ט אז ס'איז נישטא קיין השגחה, אז ס'איז נישטא קיין שכר ועונש, אז דער אויבערשטער האט איבערגעלאזט די וועלט פארן מזל, רשע וטוב לו און צדיק ורע לו - רייסט ער דאך איין מיט דברי כפירה. און ווען דער רשע וויל קומען און כופר זיין צוליב דעם - איז נישט קיין צייט צו שווייגן. הגם מצד זיך וואלט געווען פאסיג צו שווייגן צוליב דער פינצטערניש, אבער ווען די השגחה איז פארבארגן און פארדעקט פאר די אויגן פון די מענטשן, מוז מען אים ענטפערן א תשובה, אנגארטלען די לענדן ווי א גיבור און אויפווייזן אז הקדוש ברוך הוא איז משגיח. ווארום אויב איך וועל שווייגן, וועט קומען יעדער כופר און טענה'ן וואס ער וויל, און זאגן: זעט איר? ער האט נישט געהאט וואס צו ענטפערן.
וְעַתָּה לֹא־רָאוּ אוֹר בָּהִיר הוּא בַּשְּׁחָקִים וְרוּחַ עָבְרָה וַתְּטַהֲרֵם׃ - און איצט האבן זיי נישט געזען דאס ליכטיקייט וואס שיינט קלאר אין הימל, און א ווינט איז אדורך און האט זיי גערייניגט.
די דריי פריינט פון איוב האבן אויפגעהערט זיך צו דינגען, גלייך ווי זיי וואלטן געזאגט: דאס זענען נישט קיין קלארע זאכן, עס איז א פינצטערניש און מיר האבן נישט קיין השגה דערין. זאגט אויף זיי אליהוא: עס איז יא דא דא א ליכטיקייט, נאר זיי "האבן נישט געזען קיין ליכטיקייט". די ידיעה אז הקדוש ברוך הוא איז משגיח - "בהיר הוא בשחקים", עס שיינט קלאר אין די הימלען, קיין איין וואלקן פארדעקט עס נישט, און יעדער וואס פארטיפט זיך דערין קען עס שפירן און וויסן. "ורוח עברה ותטהרם" - דער ווינט איז דער עצם בירור וואס אליהוא שטעלט קלאר; פונקט ווי א ווינט פארטרייבט די וואלקנס און דעמאלט זעט יעדער א קלארע ליכטיקייט, אזוי אויך ווען די זאך ווערט נתברר ווערט אוועקגענומען יענע גאנצע וואלקנדיקייט פון אומקלארקייט, און עס איז שוין נישטא דערויף קיין הויכע וואלקנס און קיין נידעריגע וואלקנס, און יעדער וואס פארטיפט זיך זעט די השגחת השם אויף אן אפענעם אופן.
"מצפון זהב יאתה" - פארוואס איז די הנהגה פארבארגן
מִצָּפוֹן זָהָב יֶאֱתֶה עַל־אֱלוֹהַּ נוֹרָא הוֹד׃ - פונעם פארבארגענעם קומט ארויס גאלד, אויפן אויבערשטן איז דא א געוואלדיגע פראכט.
דא ערקלערט אליהוא וואס איז יענע ליכטיקייט וואס איז נתברר געווארן. די הנהגת השם אין די ענינים פון השגחה, שכר ועונש, איז א צפונ'דיגע און פארבארגענע זאך - און דווקא דורך דעם "זהב יאתה", קומט ארויס דאס טייערע און ריינע גאלד. ווארום אויב הקדוש ברוך הוא וואלט משגיח געווען בגלוי און באצאלט אן אפענעם שכר אויף יעדער גוטער מעשה און אן עונש תיכף ומיד אויף יעדער שלעכטער מעשה - וועלכער רשע וואלט דען געטון שלעכטס, און ווער וואלט נישט געווען קיין צדיק? אבער דעמאלט וואלטן מיר נישט געווען קיין עובדי השם נאר ראבאטן: דער איז געגאנגען דאווענען ווייל ער האט באקומען געלט, און יענער האט געטון א מצוה ווייל ער האט געהאט א רווח דערפון, און אלע מענטשן וואלטן געווען עובדי עצמם און נישט עובדי אלוקים. דעריבער, דווקא "מצפון" - פון דעם עצם וואס דער אויבערשטער האט פארבארגן די דרכי הנהגה זיינע און גיט נישט פארן רשע תיכף זיין עונש און פארן צדיק תיכף זיין שכר - "זהב יאתה": א מענטש זוכט און מאנט קרבת השם אזוי ווי איינער וואס זוכט גאלד וואס ליגט פארבארגן אין דער ערד, און אויף דעם קומט אים אן אומגעהויערער שכר.
"על אלוה נורא הוד" - דורך דעם וואס די הנהגה איז פארבארגן און מען קען איר נישט משיג זיין, איז דא א פלאץ פאר בחירה און פאר שכר ועונש, און אין דעם אליין ווערט אנטפלעקט דער הוד פונעם אויבערשטן. דאס וואס דער מענטש קען נישט משיג זיין די טיפקייט פון זיין חכמה - דאס איז זיין הוד, זיין כבוד און זיין פראכט. און ווי דער מאמר פונעם רב סעדיה גאון: "לו ידעתיו הייתיו" - דער עצם פאקט וואס איך פארשטיי אים נישט איז א חלק פון דער פראכט פון זיין גאונות.
שַׁדַּי לֹא־מְצָאנֻהוּ שַׂגִּיא־כֹחַ וּמִשְׁפָּט וְרֹב־צְדָקָה לֹא יְעַנֶּה׃ - דעם אלמעכטיקן קענען מיר נישט משיג זיין, ער איז דערהויבן אין כח, און מיט משפט און פיל צדקה וועט ער נישט פייניקן.
דער עצם פאַקט וואָס מיר האָבן אים נישט געפונען, וואָס מיר באַגרייפן נישט דעם הקדוש ברוך הוא און מיר ווייסן נישט די וועגן פון זיין הנהגה - דאָס אַליין איז דער באַווייז אַז ער איז "שגיא כח", אַז ס'איז נישט פאַראַן ווער עס קען משיג זיין זיין ענין. וואָס מער אַ זאַך איז פאַרשטענדלעך אינעם שׂכל, ווייזט עס אויף אַ נידעריקערער בחינה; און וואָס מער עס איז דערהויבן און טיף, ווייזט עס אויף אַ העכערער בחינה. וואָס ווייניקער דו פאַרשטייסט אין אלוקות - ווייזט דאָס אַליין אויף דער טיפקייט כביכול פונעם בורא יתברך.
"ומשפט ורוב צדקה לא יענה" - איוב שרייט: רבונו של עולם, ענטפֿער מיר, פאַרטייטש מיר די וועגן פון דיין הנהגה. און דער עצם פאַקט וואָס דער אויבערשטער ענטפֿערט נישט איז אַ צייכן אַז זיין הנהגה איז פול מיט משפט און צדקה. וואָס איז דער חילוק צווישן זיי? משפט איז לויט די מעשים פון די בני אדם; צדקה איז אַז מען קוקט בכלל נישט אויף די מעשים פונעם מענטש, און הקדוש ברוך הוא אין זיין צדקה און רחמנות טוט מיט אים חסד. ווען די גאַנצע הנהגה וואָלט געווען משפט - וואָלטן מיר פאַרשטאַנען; ווען זי וואָלט אינגאַנצן געווען צדקה און חסד - וואָלטן מיר פאַרשטאַנען. אָבער ווען ביי דעם איינעם ווערט געפירט מיט משפט און ביי יענעם מיט חסד, און עס וואָלט אויסגעזען פיל מער פּאַסיק פאַרקערט - דעמאָלט ווערט באַשאַפֿן דאָס אומפאַרשטענדעניש. און דער אויבערשטער ענטפֿערט נישט און דערקלערט אונדז נישט אַז דער האָט באַקומען משפט צוליב אַ זאַך וואָס ער באַצאָלט דערויף, און יענער האָט באַקומען חסד צוליב אַ זכות וואָס ער האָט. ער שטייט נישט אונדז אויסצוקלערן די וועגן פון זיין הנהגה.
"לכן יראוהו אנשים" - די יראה וואָס ווערט געבוירן פונעם הסתר
לָכֵן יְרֵאוּהוּ אֲנָשִׁים לֹא־יִרְאֶה כׇּל־חַכְמֵי־לֵב׃ - דעריבער האָבן מענטשן מורא פאַר אים, קיין שום קלוגער פון האַרצן קען אים נישט באַגרייפן.
מצד דעם אַליין האָט דער מענטש מורא פאַר אים: ווייל "לא יראה כל חכמי לב" - קיינער פון זיי באַגרייפֿט נישט די הנהגה פונעם הקדוש ברוך הוא אפילו ווי אַ טראָפּן פון ים. וואָרום אויב איך וואָלט געווען אַ צדיק און געוואוסט אַז עס קומט מיר נאָר גוטס, וואָלט אין מיר נישט געווען קיין שום פחד. אָבער ווען איך ווייס אַז אפילו מיין צדקות איז נישט קיין גאַראַנטיע, אַז ס'איז מעגלעך אַז אַ צדיק זאָל געמשפּט ווערן ווי דער דין פון אַ רשע און ס'איז מעגלעך אַז אַ רשע זאָל געניסן אויף דער וועלט פון אַלע גוטס - דאָס אַליין געבערט מורא, ווייל איך ווייס דאָך נישט וויאַזוי דער אויבערשטער וועט מיך משפּטן. ווען די כללים זענען קלאָר איז נישט פאַראַן קיין שרעק; ווען זיי זענען נישט קלאָר, איז דאָ אַ מורא טאָמער דאָס גאַנצע וואָס איך בין אַ צדיק וועט נישט העלפֿן.
און אַזוי געפֿינען מיר ביי יעקב אבינו: כאָטש ער האָט באַקומען אַן אויסדריקליכע הבטחה, "ושמרתיך בכל אשר תלך" און "לא אעזבך", דאָך "ויירא יעקב מאד ויצר לו" - גיי ווייס, אפשר האָט זיך עפּעס געביטן, אפשר בין איך נכשל געוואָרן אין אַ חטא. די מציאות איז נישט קלאָר און נישט פֿעסטגעשטעלט, און פון דעם קומט די יראה, דער שטענדיקער פחד טאָמער וועט מען טאָן אָדער ענדערן אַ זאַך וואָס וועט ברענגען אויף אים דעם דין.
און דאָס איז "לא יראה כל חכמי לב": מצד דער דערהויבענער חכמה וואָס איז באַהאַלטן אין דער השגחה פונעם אויבערשטן איז דאָ אַן אָרט פאַר בחירה, פאַר שכר ועונש און פאַר יראת הרוממות. ווייל אויב איך ווייס אַז הקדוש ברוך הוא קען געבן שלעכטס אַנשטאָט גוטס און גוטס אַנשטאָט שלעכטס, איז דאָך ווען איך קלייב אויס אים צו דינען - איז דאָס אַ פולקאָמע בחירה חופשית. מען קען נישט זאָגן אַז איך האָב אויסגעקליבן אים צו דינען ווייל ער וועט משפיע זיין אויף מיר גוטס, ווייל ס'איז נישטאָ אַזאַ הבטחה; און מען קען נישט זאָגן אַז ער לאָזט עס נישט אָפּ ווייל ער וועט באַשטראָפֿט ווערן, ווייל ס'איז נישטאָ קיין הבטחה אַז דער וואָס לאָזט אָפּ וועט באַקומען שלעכטס אויף דער וועלט. דער עצם פאַקט וואָס די הנהגה איז נישט קבוע און וואָס שכר ועונש ווערן נישט דאָ אַנטפּלעקט - דאָס גיט דעם מקום פאַר בחירה. און דאָס איז אַן אומגעהויערע חכמה פונעם הקדוש ברוך הוא, וואָס האָט געפירט די וועלט אויף אַן אופֿן וואָס איז נישט קלאָר, כדי עס זאָל זיך געפֿינען פאַרן מענטש אַן אָרט זיך צו דערהייבן אין זיין עבודה און האָבן יראה פאַר אים, און דורך דעם באַקומען אַן אייביקן און פולקאָמען שכר אין עולם האמת.
צום סך-הכל:
אליהוא בויט אין דעם קאַפּיטל איין מהלך: דער דונער, דער בליץ, דער רעגן, דער שניי, דער אייז און די שטורעמעס - אַלע זענען נפלאות וואָס דער מענטש זעט מיט זיינע אויגן און פאַרשטייט נישט זייער טיפקייט, ביז אפילו דער סדר פונעם בליץ און דונער איז פאַרבאָרגן פון אים. און אויב אַזוי איז אין דעם וואָס איז קענטיק, וויאַזוי קען ער פאָרשן אינעם נסתר. און דאָך, ווען אַ מענטש קומט לייקענען די השגחה, טאָר מען נישט שווייגן "מפני חושך", נאָר מען דאַרף מברר זיין און אויפווייזן, ווי דער ווינט וואָס רייניקט אויס דעם הימל און מאַכט קענטיק אַז דער ליכטיקער שיין איז געווען דאָרט פון אָנהייב אָן. און דער שפּיץ פונעם בירור: "מצפון זהב יאתה" - דווקא די הסתרה פון שכר ועונש איז די וואָס מאַכט די עבודת השם פאַר אַן אמת'ער עבודה, זי געבערט בחירה חופשית און יראת הרוממות, און אין איר ווערט דערקענט די שיינקייט און גלאַנץ פונעם בורא - "לו ידעתיו הייתיו".