קאפיטל ל"ו הייבט אן דעם פערטן ענטפער פון אליהוא, און ער טיילט זיך אין צוויי טענות. אינעם ערשטן רייד קומט ער און ערקלערט פאר איוב וואס איז דער עיקר גורם פון אלע זיינע יסורים, און ער אנטפלעקט אים דעם סוד וואס איז אפן פאר יעדן לייענער פון ספר איוב גלייך פון אנפאנג: אלע די דאזיגע יסורים זענען א בחינה פון א נסיון. מיר, וואס האבן געליינט דעם אנהייב פונעם ספר, ווייסן דעם שטן'ס קטרוג און דאס וואס דער אויבערשטער האט אים ערלויבט, און מיר ווייסן אז אלץ וואס גייט איבער אויף איוב איז בגדר נסיון. אבער איוב האט דאך נישט געליינט ספר איוב, און דערפאר האט ער נישט געוואוסט די סיבה פארוואס ער ליידט - און דאס וועט אליהוא אים יעצט אנטפלעקן.
די צווייטע זאך וואס אליהוא טוט אין דעם ענטפער איז מוסר'ן איוב'ן: וויאזוי האט דיר דאס הארץ געטראגן צו פארשן און זיך פארטיפן אין זאכן וואס זענען העכער און גרעסער פון דיר? דו ווילסט זיך פארטיפן אין ענינים פון השארת הנפש, פון ידיעה ובחירה, פון די דרכים ווי דער אויבערשטער פירט די וועלט - און אליהוא פרעגט אים: איידער דו גייסט און פארטיפסט זיך אין אזעלכע הויכע און דערהויבענע ענינים, האסטו שוין די פשוט'ע זאכן אין דער טבע פארשטאנען? יענע זאכן ווייסטו שוין, אז ס'איז דיר נאר פארבליבן נאכצוגיין די דקויות אינעם סדר ווי דער בורא עולם פירט זיין וועלט? און אויב די פשוט'ע זאכן האסטו נישט פארשטאנען, וואס גייסטו פארשן אין די דערהויבענע זאכן? דעריבער "אל תעל אל ההר ואל תגע בקצהו": דו האסט בכלל נישט געדארפט אנהייבן צו פארשן אין די נושאים, וואס זענען הויך און דערהויבן כמה וכמה מדריגות העכער דיין השגה און פארשטאנד.
(א) וַיֹּסֶף אֱלִיהוּא וַיֹּאמַר׃ (ב) כַּתַּר־לִי זְעֵיר וַאֲחַוֶּךָּ כִּי עוֹד לֶאֱלוֹהַּ מִלִּים׃ - (א) און אליהוא האט ווייטער גערעדט און געזאגט: (ב) ווארט מיר צו א ביסל און איך וועל דיר זאגן, ווייל ס'איז נאך דא פאר'ן אויבערשטן ווערטער צו זאגן.
אליהוא בעט: ווארט מיר צו אביסל, און איך וויל דיר זאגן מיין מיינונג. "ואחוך" - איך וועל דיר זאגן א מיינונג, אבער נישט קיין אייגענע פריוואטע סברא מיינע, ווארום "עוד לאלוה מילים": אזוי ווי איך האב דיר שוין פריער געזאגט, מיין ענטפער נעמט זיך פון דעם רוח אלוקים וואס דער באשעפער האט אין מיר אריינגעלייגט. דער הקדוש ברוך הוא האט נאך נישט געענדיגט דאס וואס ער האט צו זאגן, און ער האט איינגעפלאנצט אין מיין נפש נאך זאכן דורך וועלכע מען קען משיג זיין דעם דעת און רצון פון בורא עולם פון דיין מצב און פון די יסורים וואס דו ליידסט. און דאס איז וואס אליהוא וויל ערקלערן: די גאנצע סיבה פארוואס דו ליידסט יסורים, און דעם גאנצן ענין פונעם נסיון וואס דו גייסט דורך, אז דער אויבערשטער וויל ארויסברענגען מכח אל הפועל די כוחות פון דיין נפש און אנטפלעקן די פארבארגענישן פון דיין הארץ, און דערפאר שטעלט ער דיך אין א נסיון.
דער הקדוש ברוך הוא שטעלט א מענטש אין א געוויסן מצב, און אין דעם מצב איז דער מענטש אן עובד השם. למשל אן עושר, וואס דער אויבערשטער שווענקט אים אן מיט פרנסה און געלט, און דער מענטש איז א ירא אלוקים און דינט דעם אויבערשטן בשלימות. ס'קען אבער זיין אז דעם נסיון פונעם עשירות האסטו דורכגעמאכט מיט הצלחה, אבער דעם נסיון פון עניות וועסטו נישט דורכקומען בשלום. דעריבער פרובירט אים דער באשעפער אויס מיט א נייעם נסיון און בודק אים אין א מצב פון ארימקייט. ווייל אויב ער האט דעם נסיון פונעם עשירות באשטאנען און דעם נסיון פון עניות באשטייט ער נישט, צייגט דאס אז ער איז נישט גאנץ פון אלע זייטן, ער איז נאך נישט אנגעקומען צו דער שלימות: אויף איין אופן ביסטו אן עובד השם, און אויף אן אנדער אופן ביסטו אן אינטערעסאנט וואס ס'איז אים גארנישט אינטערעסאנט פונעם רצון השם יתברך. און אמאל איז עס פארקערט: אן ארימאן וואס דינט דעם אויבערשטן פון טיפן דלות און דחקות, אבער אויב וועסטו אים געבן עשירות - וועסטו זען "וישמן ישורון ויבעט", דו וועסט זען ווי ער דערווייטערט זיך פון עבודת השם. דער אויבערשטער לייטערט אויס דעם מענטש מיט אלערליי נסיונות וואס זענען נישט לויט זיין ערשטן מצב אין וועלכן ער האט זיך שוין ארויסגעוויזן, כדי צו בודק זיין צי ער בלייבט אויך אין די נייע מצבים צוגעקלעבט צום באשעפער יתברך.
און אזוי געפינען מיר ביי אברהם אבינו. ווען ער איז געווען אויף זיין ארט האט ער געדינט דעם אויבערשטן בשלימות. האט דער אויבערשטער געזאגט: לאמיר זען וואס טוט זיך ווען מען וואלגערט זיך פון איין פלאץ צום צווייטן - "לך לך מארצך וממולדתך ומבית אביך". אברהם איז שוין אלט געווען פינף און זיבעציג יאר, און ביי אזא עלטער האט א מענטש שוין געבויט, שוין געטון, שוין געארבעט שווער, און דאס איז דער שלב ווען מען הייבט אן צו געניסן פון די פירות. און מען זאגט אים: לאז אלץ איבער, פארגעס פון אלעם, גיי הייב אן בויען פון פריש אין א לאנד וואס איז נישט באזייט. וואס פאר א שווערער נסיון! און אברהם האט עומד געווען דערין, און אזוי אויך אינעם נסיון פון גרות. נאכדעם האט אים דער אויבערשטער געגעבן א זון, און ווען דער זון איז שוין געווען זיבן און דרייסיג יאר אלט, א גוואלדיגער צדיק וואס מען זעט שוין פון אים נחת און מען פרייט זיך מיט אים, זאגט אים דער אויבערשטער: נעם דיין איינציגן זון וואס דו פארמאגסט און ברענג אים פאר אן עולה. אויב שטייסטו סיי אין דעם מצב, סיי אין יענעם מצב, און סיי אין דעם אנדערן מצב, און אין אלע מצבים ביסטו אן עובד אלוקים - דעמאלט ביסטו אנגעקומען צו דער שלימות. אבער אויב נאר אין איין געוויסן מצב ביסטו אן עובד השם, און אין אן אנדער מצב ווארפסטו אראפ פון זיך יעדן עול, ווייזט דאס אז דיין עבודה איז נישט גאנץ.
(ג) אֶשָּׂא דֵעִי לְמֵרָחוֹק וּלְפֹעֲלִי אֶתֵּן־צֶדֶק׃ - איך וועל טראגן מיין דעה פון ווייטנס, און צו מיין באשעפער וועל איך געבן גערעכטיגקייט.
אליהוא זאגט פאר איוב: איך וועל זיך נישט מתווכח זיין מיט דיר לויט חקירות, אזוי ווי א מענטש וואס פארשט און פארטיפט זיך און עס ווערט אים יעצט נתחדש א מסקנא. "אשא דעי למרחוק" - מיין דעה איז די דעת פונעם אייבערשטן, וואס דער אויבערשטער האט איינגעפלאנצט אין מיר די חכמה אלוקית כדי דיר צו ענטפערן. די דאזיגע תשובות קומען פון ווייטנס, נאך איידער איך בין אריינגעלייגט געווארן אינעם גוף, ווען מיין נשמה איז נאך געווען ביים בורא עולם. א דעה וואס א מענטש האט אויסגעפארשט און איז צוגעקומען דערצו אלס א מסקנא - דאס איז נאר וואס ער פארמאגט יעצט, אינעם גראבן גוף; אבער די דעות וואס איך זאג דיר זענען אנגעקומען פון ווייטנס, זיי געפינען זיך אין מיר נאך אין דער נשמה, איידער זי איז נאך פארבינדן געווארן מיטן קערפער. און ממילא "ולפועלי אתן צדק": דער וואס האט געשאפן דעם מענטש איז דער הקדוש ברוך הוא, און ער האט אריינגעגעבן אינעם מענטש אמת'ע דעות. חלילה צו זאגן אז דער אויבערשטער האט איינגעפלאנצט אין דער נפש פאלשע דעות, און ס'איז נישט מעגליך אז דער באשעפער זאל פירן דעם מענטש אויף א בלאנדע וועג. אויב אזוי, דער וואס האט מיך געשאפן האט מיך געשאפן בצדק, ער האט אין מיר איינגעקריצט אמת'ע און ריכטיגע דעות, און דעריבער איז דער ענטפער וואס איך זאג דיר א ריכטיגער און אמת'ער ענטפער על פי השם יתברך.
און אויב מיר וועלן פארברייטערן די זאכן: עס זענען פאראן יסודות אין דער נפש פונעם מענטש וואס יעדער מענטש אויף דער גארער וועלט נעמט זיי אן, אן דעם וואס ער זאל זיי בכלל האבן געלערנט, און זיי זענען אנגענומען ביי יעדן - אלס טייל פון די אידעען וואס דער הקדוש ברוך הוא האט איינגעפלאנצט אין זיין נפש. מען וועט נישט געפינען קיין שום געזעלשאפט אויף דער וועלט וואס זאל זאגן אז רציחה איז לעגיטים, מען וועט נישט געפינען קיין געזעלשאפט וואס זאל זאגן אז עריות איז לעגיטים, און נישט קיין געזעלשאפט וואס זאל זאגן אז גנב'ענען, גזל'נען און רויבן איז לעגיטים. מען קען טרעפן געזעלשאפטן וואו עס איז דא אסאך עריות, אסאך גזל, אסאך רציחה - אבער אין ערגעץ וועט מען נישט געפינען קיין געזעלשאפט וואס זאל זאגן אז אזוי דארף עס צו זיין, און דאס איז דער געזעץ און אזוי דארף מען זיך פירן.
און לכאורה שטימט דאס נישט מיט שכל. שוין, איך בין אויפגעוואקסן דא, און דא זענען דאס די אידעען; אבער וואס וועסטו זאגן אויף א מענטש וואס איז יעצט געבוירן אין א ווילדן וואלד אין אפריקע, אין א געזעלשאפט וואס איז ווייט אפגעזונדערט פון יישוב העולם - פון וואו ווייסן זיי צווישן זיך אז גזל איז נישט לעגיטים, אז רציחה איז נישט לעגיטים, אז עריות איז נישט לעגיטים? הרי אויב ער קוקט זיך אום ארום זיך, ביי בעלי חיים איז עריות א גאר לעגיטימע זאך; עס איז דאך נישטא קיין שום פסול אין אן אקס וואס איין טאג איז ער מיט דער דאזיגער קו און צומארגנס איז אן אנדערער אקס מיט איר. און פארוואס איז נישט פאראן אויף דער וועלט קיין שום געזעלשאפט וואס ביי איר איז אנגענומען אז א פרוי איז נישט מיוחד פאר איין מאן, אדער אז סכסוכים שליכטעט מען מיט רציחה, דאס הייסט אז לית דין ולית דיין? פון דעם זעט מען קלאר: דער הקדוש ברוך הוא האט איינגעקריצט אין מענטשנס נפש די ידיעה אז עס זענען דא זאכן וואס מען טוט פשוט נישט. דאס זענען אידעען וואס זענען איינגעפלאנצט אין אים, און זיי זענען שוין איינגעפלאנצט אין אים נאך פאר זיין קומען אינעם מענטשליכן גוף.
איך האב אמאל געגעבן א משל כדי דאס צו פארשטיין. עס שטייט אויפן מענטש אז עס זענען דא אין אים זאכן וואס זענען ענליך צו מלאכי השרת און עס זענען דא זאכן וואס זענען ענליך צו א בהמה. שכל און דעת - דאס איז נאנט צו מלאכי השרת; אבער ער עסט און טרינקט ווי א בהמה, באניצט זיך מיט תשמיש ווי א בהמה, שלאפט ווי א בהמה, און ביי מלאכים איז נישטא קיין עסן, קיין טרינקען, קיין תשמיש און קיין שלאף. און גיט אכטונג אויף אן אינטערעסאנטער זאך: עס איז נישטא קיין מענטש וואס מיר קענען, זיכער נישט אין א ציוויליזירטער וועלט, וואס זאל זיין גרייט מען זאל אים פאטאגראפירן אין איינעם פון די דריי מצבים וואו דער מענטש איז געגליכן צו א בהמה. איך רעד נישט פון מענטשן וואס זענען ממש בהמות, נאר פון געווענליכע מענטשן. עס קומט א ווידעא-פאטאגראפירער ביי א חתונה און שטעלט אן דעם קאמערע אויף א מענטש פונקט אינמיטן א ביס - וואס טוט ער גלייך? ער הערט אויף צו עסן, ער מאכט זיך שיין, כאילו דער טעלער האט גארנישט מיט אים און מען האט עס בטעות דא אראפגעלייגט. אויפהייבן א כוס און מאכן "לחיים" - ביטע, גערן; אבער עסן און זיך לאזן פאטאגראפירן? "וואס ווילסטו מיך אפכאפן ווי איך עס?" דאס איז בהמי'ש, און אפילו א גוי איז נישט גרייט דערצו. על אחת כמה וכמה ביי תשמיש, און אזוי אויך ביים שלאפן: ווער וויל מען זאל אים פאטאגראפירן אין אלע מיני פאזיציעס אינמיטן שלאף? אבער אויב איך שטעל זיך דאווענען - קענסטו פאטאגראפירן וויפיל דו ווילסט, מאך אפילו א גאנצן פילם, עס גייט מיר נישט אן; אדרבה, אפשר וועט איינער זען ווי איך לערן און ער וועט אויך לערנען. וואס זאגט אונז דאס? אז זאכן וואס זענען נאנט צו א בהמה - שפירט די נפש אז דאס איז בהמי'ש, אז דאס פאסט נישט פאר קיין מענטש, און א מענטש פירט זיך נישט אזוי. ביי זאכן פון א ברכה, תפילה און לימוד התורה שפירן מיר נישט קיין שום חסרון; אבער ביי בהמי'שע זאכן איז פארן מענטש שווער מען זאל אים אזוי פאראייביגן.
(ד) כִּי־אָמְנָם לֹא־שֶׁקֶר מִלָּי תְּמִים דֵּעוֹת עִמָּךְ׃ - ווארום באמת זענען מיינע רייד נישט קיין ליגנט, פאלקאמע דעות זענען מיט דיר.
זאגט אים אליהוא: דער הקדוש ברוך הוא האט איינגעפלאנצט אין מענטשנס נפש יסודות און גרונטליכע זאכן וואס יעדער מענטש פארמאגט - פון מוסר, פון צדק, פון יושר, פון א ריכטיגער הנהגה; און אין מיר האט ער אויך איינגעפלאנצט תירוצים אויף די קשיות וואס דו האסט געפרעגט. דערפאר "כי אמנם לא שקר מילי" - גלייב מיר אז מיינע ווערטער זענען נישט קיין ליגנט. דאס וואס איך זאג, אז עס זענען פאראן דעות וואס זענען איינגעגעבן אין דער נפש פונעם מענטש און זיי זענען אמת'ע דעות וואס זענען געגעבן געווארן פונעם באשעפער און אמת'ע יסודות - "תמים דעות עמך", דו אליין קענסט עדות זאגן דערויף. דער הקדוש ברוך הוא וואס איז תמים דעים און זיין דעת איז גאנץ און פאלקאם, ער געפינט זיך דאך אויך מיט דיר; אויך דו קענסט שפירן די דאזיגע אידעען וואס ער האט איינגעפלאנצט אין דיר: דאס שטרעבן צו יושר, דער עקל פון שלעכטס, דער עקל פון אלעס וואס ווערט באטראכט אלס פארברעך און אכזריות. אין מענטשנס נפש געפינט זיך דאס, און דאס זענען זאכן וואס דו אליין קענסט אויף זיי עדות זאגן. אויב אזוי, גלייב מיר אז דער הקדוש ברוך הוא האט איינגעפלאנצט אין מיר די ענטפערס אויף דיינע שאלות, און מיינע רייד זענען אמת.
(ה) הֶן־אֵל כַּבִּיר וְלֹא יִמְאָס כַּבִּיר כֹּחַ לֵב׃ - זע, גאט איז מעכטיג און ער פאראכט נישט, ער איז מעכטיג מיט כוח פונעם הארץ.
דא הייבט אליהוא אן מסביר צו זיין די דעות וואס זענען איינגעקריצט אין מענטשנס נפש. "הן אל" - ערשטנס, דער עצם ידיעה אז עס איז פאראן א באשעפער אין הימל איז איינגעקריצט אין יעדן מענטשנס נפש. און דאס איז אן אינטערעסאנטע זאך: שוין פון די גאר פריעסטע תקופות האט יעדער מענטש געגלייבט אז עס איז פאראן א כוח עליון וואס פירט די בריאה. און נישט נאר אין די אור-אלטע צייטן - נעם א קינד וואס וואקסט אויף אין א פרייער, אפיקורסישער שטוב, און אלס קינד גלייבט ער: "מיין גאט, איך האב געוואלט זאלסט וויסן וואס איך האב היינט נאכט געחלומט אין בעט". קינדער האבן א געוואלדיגע אמונה, זיי רעדן פונעם באשעפער און לעבן מיטן באשעפער. און פון וואו האט ער דאס געהערט? אין שטוב האט מען דאך נישט גערעדט פון גאט און מען גלייבט נישט אין גאט. נאר פונעם עצם טבע פונעם מענטש האט ער א געפיל אז עס איז דא א בורא לעולם, און ווען ער געפינט זיך אין א צרה און אין ענגשאפט שרייט ער צום באשעפער. דאס ווייזט דיר אז עס זענען פאראן זאכן וואס דער אויבערשטער האט איינגעפלאנצט אינעם מענטש מעצם היותו אדם.
די צווייטע זאך - "כביר": אז דער דאזיגער גאט איז שטארק און מעכטיג, און עס איז אין זיין כוח איבערצודרייען דעם גאנצן טבע. די דריטע זאך - "ולא ימאס כביר כח לב": דער הקדוש ברוך הוא פאראכט נישט דעם וואס דער כוח פון זיין הארץ איז גרויס און שטארק. וועמען האט דער הקדוש ברוך הוא ליב? דעם וואס שטייט אין נסיונות, דעם וואס איז מצליח זיך מתגבר צו זיין. א מענטש וואס דער כוח פון זיין הארץ איז מעכטיג און שטארק, וואס דערשרעקט זיך נישט פון נסיונות נאר שטייט פעסט אין זיי - דער באשעפער פאראכט אים נישט.
פארװאס? װײל עס איז דא א כלל: הדומה יאהב את הדומה, א מענטש האט ליב דעם װאס איז ענלעך צו אים. און דאס איז א מציאות װאס צום באדויערן איז עס אמאל אפילו נעגאטיװ. א מענטש װאס האט ליב שפאצירן און רייזעס - מיט װעמען חבֿרט ער זיך? מיט מענטשן װאס האבן ליב רייזעס. א מענטש מיט א לעבעדיגן טעמפעראמענט - מיט װעמען האט ער ליב זיך צו באהעפטן? מיט טעמפעראמענטפולע, און נישט מיט אזעלכע װאס נעמען אלץ צוביסלעך ("איזי"). א געבילדעטער מענטש האט נישט קיין הנאה זיך צו באהעפטן מיט פראסטע מענטשן, און פאַרקערט: א פראסטער מענטש װאס דו ברענגסט צוזאמען מיט א געבילדעטן װעט זאגן: "דער האט ליב צו פילאסאפירן, לאמיר רעדן מיט יענעם אויף דער גלייכער שפראך". א מענטש האט ליב זיך מדבק צו זיין אין מענטשן װאס זענען ענלעך צו אים, און אגב זעט ער זיי אויך פאר בעסערע מענטשן: איך בין גוט, ממילא װער עס איז װי איך איז זיכער בעסער װי די װאס זענען נישט װי איך.
פון דעם קומט אויך ארויס א מצב פון "אנשי שלומינו", און דאס איז דער נעגאטיווער חלק פון דער זאך. װײל אויב מיר זענען איין גרופע - צי אן עטנישע גרופע, א געװיסע חסידות, שותפים צו איין װעג און איין שיטה - פאלט מען שוין אריין אין פיינט האבן יעדן װאס האלט נישט אזוי װי איך. איך בין א רעכטער און איך האב פיינט לינקע, איך בין א לינקער און האב פיינט רעכטע, איך בין אין צענטער און האב פיינט סיי רעכטע און סיי לינקע. בקיצור, א מענטש קלעפט זיך ארויף א צעטל אין א געװיסן װינקל, און פון יעדן װאס פאסט זיך נישט אריין אין זיין ראם דערווייטערט ער זיך, און דאס איז שוין א שלעכטע זאך. אבער אוודאי ליגט אין דער טבע פונעם מענטש זיך צו באהעפטן צום ענלעכן, װי בן סירא זאגט אין זיינע משלים: "כל עוף למינו ישכון, ובן אדם לדומה לו" - יעדע באשעפעניש װאוינט ביי איר מין, און דער מענטש ביי דעם װאס איז אים ענלעך.
און אויך קודשא בריך הוא, להבדיל כביכול, װיל און האט ליב און באגערט די נאנטקייט פון דעם װאס איז א "כביר כוח לב", װאס האט א געװאלדיגן כח אין זיין הארץ זיך מתגבר צו זיין אויף נסיונות - װײל מיט דעם איז ער ענלעך צו זיין באשעפער. צי איז דען דער כח פונעם אויבערשטן באגרענעצט? און א מענטש װאס איז מצליח בייצושטיין נסיונות איז א גוואלדיגער בעל כח. און נישט דער כח פון איינעם װאס גיט א שמייס און הרג'עט אומעט זיין חבֿר - פון דעם װערן מיר נישט נתפעל; װאס הייסט א בעל כח? איזהו גיבור - הכובש את יצרו! דאס האט דער אויבערשטער ליב, און דאס מיינט "ולא ימאס כביר כוח לב": דער אויבערשטער עקלט זיך נישט פון א מענטש װאס איז אים ענלעך כביכול אין זיין גבורה, מיט דעם װאס ער באװייזט זיך מתגבר צו זיין אויף די תאוות פון זיין הארץ.
(ו) לֹא־יְחַיֶּה רָשָׁע וּמִשְׁפַּט עֲנִיִּים יִתֵּן׃ - ער לאזט נישט דעם רשע לעבן, און דעם משפט פון די ארעמע וועט ער געבן.
אויך דער דאזיגער געדאנק איז איינגעקריצט אין דעם מענטשנס נפש: אז דער אויבערשטער דערהאלט נישט דעם רשע ביים לעבן. דער אויבערשטער איז דער מקור הטוב, און מוכרח'דיג האט ער פיינט דאס שלעכטע. דו װעסט נישט טרעפן קיין מענטש װאס װעט דיר זאגן: איך גלייב אז עס איז דא א בורא עולם, אבער איך האלט אז דער אויבערשטער האט ליב װען עס זענען דא רשעים און װיל אז רשעות זאל זיך מערן אויף דער װעלט. יעדער מענטש װאס שטימט איין אז ס'איז פאראן א באשעפער אויף דער װעלט, װאספארא באשעפער ער זאל נאר נישט זיין און װי אזוי ער זאל אים נאר נישט דעפינירן, װעט מודה זיין אז דער דאזיגער באשעפער װיל נישט אז ס'זאל זיין רשעות אויף דער װעלט, נאר בלויז גוטס.
"ומשפט עניים ייתן" - נאך א זאך איז איינגעװארצלט אין נפש פונעם מענטש: אז דער אויבערשטער טוט משפט פאר די עניים. װײל עס שייך דאך נישט אין אים קיין שום חסרון, און דער אויבערשטער איז דאך פאלקאם בתכלית השלמות; און װען דער אויבערשטער װאלט נישט געפירט קיין משפט פאר די ארעמע און פארפלאגטע, און װאלט זיך נישט אפרעכענען מיט דעם װאס טוט אן אומגערעכטיקייט קעגן די דלות'דיגע און אומגליקליכע - חלילה, װאלט דאס דאך געװען אן עוול! און מיר גלייבן מיט אן אמונה שלימה "חלילה לאל מרשע ושדי מעוול". ממילא איז דאס אויך איינגעקריצט אין נפש פונעם מענטש: צו װיסן אז דער אויבערשטער לאזט נישט אז עס זאל זיין אן אומגערעכטיקייט אויף דער װעלט.
(ז) לֹא־יִגְרַע מִצַּדִּיק עֵינָיו וְאֶת־מְלָכִים לַכִּסֵּא וַיֹּשִׁיבֵם לָנֶצַח וַיִּגְבָּהוּ׃ - ער נעמט נישט אוועק זיינע אויגן פונעם צדיק, און מיט מלכים אויפן טראן זעצט ער זיי אויף אייביג און זיי ווערן דערהויבן.
נאך א זאך איז איינגעקריצט אין נפש פונעם מענטש: אז דער אויבערשטער נעמט נישט אוועק זיינע אויגן פונעם צדיק, דאס הייסט ער נעמט נישט אראפ די השגחה פרטית פונעם צדיק אפילו נישט אויף איין רגע. און אויך דאס איז איינגעבאקן אין נפש: דער צדיק איז נאנט צום אויבערשטן און דער אויבערשטער איז מיט אים; יעדער מענטש שפירט אז אויב איינער איז א צדיק - איז דער אויבערשטער מיט אים. און לויט ווי גרויס די צדקות פונעם מענטש איז, אזוי רוט אויף אים רוח הקודש, און לויט זיין דערנענטערונג צום אויבערשטן, אזוי איז די השפעה אלוקית אויף אים.
און פון דעם קומט ארויס נאך א זאך: וויבאלד דער אויבערשטער גיט אכטונג אויף אלע מעשים פונעם צדיק פונקט ווי ער וואלט געווען ממש א בן יחיד, דעריבער פריפט ער אויך און קוקט נאך זיין צדקות - "לרגעים תבחננו". און דער הסבר דערפון איז פשוט: אויב דער אויבערשטער גיט נישט קיין השגחה אויפן רשע, איז ער אויך נישט מדקדק מיט אים כחוט השערה, ווייל ער איז דאך נישט באהאפטן צו אים. אבער אויב דו ביסט מסכים אז דער אויבערשטער איז באהאפטן צום צדיק, קומט דאך ארויס פון דער דאזיגער נאנטקייט אליין אז ער איז מקפיד אויף אים און מדקדק מיט אים: איך בין דאך מיט דיר יעדן איינציגן מאמענט - פארװאס האסטו אזוי געטאן? פארװאס האסטו אזוי גערעדט? פארװאס האסטו אזוי געזאגט? בעת דער רשע, וואס דער אויבערשטער איז נישט צוגעבונדן צו אים, קען אפטאן אסאך זאכן אן דעם וואס מען זאל מיט אים מדקדק זיין כחוט השערה. און דאס איז דער לשון חז"ל: "וסביביו נשערה מאוד" - דער אויבערשטער איז מדקדק מיט צדיקים כחוט השערה.
און פון דעם נעמט זיך דער גאנצער ענין פונעם נסיון. "ואת מלכים לכיסא ויושיבם לנצח ויגבהו" - עס איז דא א מצב וואס דער אויבערשטער שטעלט א נסיון, מלשון דערהויבן און אויפהייבן א נס, פארן צדיק, און ער זעצט אים אויף א בענקל פון גדולה אינאיינעם מיט די מלכים, און הייבט אויף זיין טראן און שטעלט אים אויף דער פראבע. "ויושיבם לנצח ויגבהו" - כל זמן עס איז אים גוט, איז ער דערהויבן און שטייגט און הייבט זיך, "ויגבה לבו בדרכי ה'". ווען? ווען ס'איז אים גוט, ווען ער זיצט אויבן מיט די מלכים - דעמאלט איז ער אייביג א צדיק.
(ח) וְאִם־אֲסוּרִים בַּזִּקִּים יִלָּכְדוּן בְּחַבְלֵי־עֹנִי׃ (ט) וַיַּגֵּד לָהֶם פָּעֳלָם וּפִשְׁעֵיהֶם כִּי יִתְגַּבָּרוּ׃ - (ח) און אויב זיי זענען געבונדן אין קייטן, ווערן זיי געכאפט אין די שטריק פון ארימקייט. (ט) און ער וועט זיי זאגן זייער טואונג און זייערע פשעים, ווייל זיי האבן זיך געשטארקט.
אבער אויב דער הקדוש ברוך הוא וועט נעמען יענעם צדיק און אים דערנידערן, אים אראפנעמען פון זיין חשיבות און אים בינדן אין זיקים, דאס הייסט אין קייטן - דעמאלט וועט ער אראפגיין פון זיין צדקות, ער וועט זיך קריגן אויפן בורא עולם און האבן טענות קעגן קודשא בריך הוא. "ילכדון בחבלי עוני": כאטש ער איז נישט געכאפט געווארן אינעם נעץ פונעם יצר הרע ווען ער איז געווען רייך און האט זיך געקענט איבערקומען, וועט דער יצר הרע אים יא מצליח זיין צו כאפן ווען ער ברענגט אים צו ארימקייט. און דאס איז דער תוכן פונעם נסיון: דער הקדוש ברוך הוא, וויבאלד ער געפינט זיך מיטן צדיק, בוחן אים און זאגט - אין דעם מצב ביסטו א צדיק, לאמיר זען צי דו ביסט אויך אינעם פארקערטן מצב א צדיק. ערשט דעמאלט וועלן מיר וויסן צי דיין שלמות איז אן אמת'דיגע פון אלע זייטן. און דאס איז געווען די טענה וואס איז געזאגט געווארן אויף איוב: "הלא אתה סכת בעדו" - דו האסט דאך אים באשיצט און משפיע געווען אויף אים, רבונו של עולם, וואס ווילסטו איוב זאל טון אין זיין איבעריקע צייט? אוודאי איז ער א צדיק! פרואוו אים אויס מיט יסורים און ארימקייט, און ערשט דעמאלט וועסטו אים בודק זיין.
"ויגד להם פועלם ופשעיהם כי יתגברו" - דער הקדוש ברוך הוא שטעלט זיי אינעם נסיון פון ארימקייט כדי זיי צו לאזן וויסן. דורך דעם וואס עס ווערט קלאר אז אין דער צייט וואס זיי זענען ארימעלייט און געבונדן אין קייטן ווערן זייערע פשעים פארמערט, און ער בלייבט נישט אין יענעם מצב ווי פריער - ווערט קלאר אז זיין מעשה איז נישט אמת'דיג און ערליך מיטן אויבערשטן. פריער זענען מיר געווען זיכער אז זיין מעשה איז ריין און גראד, אזא צדיק, אזא ירא אלקים; אבער נאכדעם וואס ער גייט דורך דעם כור המבחן פונעם דלות, ווערט קלאר אז דאס איז נישט געווען פון יושר און צדקות, נאר צוליב דעם שפע וואס דער אויבערשטער האט אויף אים משפיע געווען. ווייל אין זיין ארימקייט טענה'ט ער דברים קעגן השי"ת, רעדט נישט-פאסיגע רייד און קומט מיט תרעומות - און ער ווייזט אז זיין מעשה איז נישט ריין און גראד, נאר ער האט באמת געזינדיגט קעגן אים.
(י) וַיִּגֶל אָזְנָם לַמּוּסָר וַיֹּאמֶר כִּי־יְשׁוּבוּן מֵאָוֶן׃ - און ער עפנט זייער אויער צום מוסר, און זאגט אז זיי זאלן זיך אומקערן פון אומגעריכטיקייט.
דערמיט עפנט דער הקדוש ברוך הוא זייער אויער צום מוסר, כביכול ער גיט זיי דערמיט מוסר, "ויאמר כי ישובון מאוון" - אז זיי זאלן ביישטיין אויך דעם נסיון פון ארימקייט, און דורך דעם וועט זיך ארויסשטעלן אז זייער עבודת השם איז געווען לויטער און ריין פון אלע זייטן, סיי אין עניות און סיי אין עשירות. דער הקדוש ברוך הוא וויל אז אויך אין א מצב פון דלות זאל ער זיך אומקערן פון אוון, פון די פשעים און שלעכטע מעשים, און נישט נאכגעצויגן ווערן נאך שלעכטע וועגן צוליב זיין ארימקייט.
(יא) אִם־יִשְׁמְעוּ וְיַעֲבֹדוּ יְכַלּוּ יְמֵיהֶם בַּטּוֹב וּשְׁנֵיהֶם בַּנְּעִימִים׃ - אויב זיי וועלן הערן און דינען, וועלן זיי פארענדיגן זייערע טעג אין גוטס און זייערע יארן אין אנגענעמקייטן.
אויב ער וועט צוהערן צום מוסר פון השי"ת און עס אננעמען, און זאגן "גם את הטוב נקבל וגם את הרע נקבל", מצדיק זיין אויף זיך דעם דין שמים און ווייטער דינען דעם אויבערשטן מיט אן ערליכן הארצן אפילו אין זיין דלות - קומט אויס אז דער אויבערשטער האט אים מייסר געווען און ער האט אנגענומען דעם מוסר כדבעי. "ישמעו" - ער וועט פאלגן דאס ווארט פונעם אויבערשטן און בלייבן ביי זיין צדקות; "ויעבודו" - ער וועט דינען דעם אויבערשטן מיט א גאנצער און פולקאמער עבודה, הגם השי"ת האט אויף אים געברענגט יסורים, שוועריקייטן און נסיונות. און דעמאלט "יכלו ימיהם בטוב ושניהם בנעימים": דער הקדוש ברוך הוא וועט זיי צוריק אויפהייבן און דערהויבן צו זייער פריערדיגן מצב. ווייל פארוואס האט ער זיי באמת דערנידערט? כדי זיי אויסצופרואוון. און אז ער איז בייגעשטאנען דעם נסיון, פעלט שוין מער נישט אויס צו ברענגען אויף אים אזא שווערן מצב; דער אויבערשטער האט געזען אז דו ביסט דאס בייגעשטאנען - וועט ער זיכער מאכן אז דאס סוף פון דיינע טעג זאלסטו אויסלאזן אין גוטס און דיינע יארן אין אנגענעמקייט, און וועט דיך צוריקקערן צום מצב וואו דו ביסט געווען פארן נסיון.
(יב) וְאִם־לֹא יִשְׁמְעוּ בְּשֶׁלַח יַעֲבֹרוּ וְיִגְוְעוּ בִּבְלִי־דָעַת׃ - און אויב זיי וועלן נישט הערן, וועלן זיי אריבערגיין מיטן שווערד, און זיי וועלן אויסגיין אן פארשטאנד.
אבער אויב זיי וועלן נישט הערן - דער אויבערשטער עפנט זייער אויער צו מוסר, און ער פארשטאפט זיין אויער פון צו הערן, ער נעמט נישט אן דעם מוסר פונעם אויבערשטן און קומט נאך מיט טענות און קלאגט זיך - "בשלח יעבורו". "שלח" באדייט א שווערד, כביכול דער אויבערשטער וועט שיקן צו אים דעם שטן ער זאל אים נעמען, דאס הייסט עס ווערט אויף אים נגזר מיתה. "ויגועו בבלי דעת" - און ער וועט שטארבן אן דעם וואס ער זאל וויסן אז דאס גאנצע וואס ער איז אדורך איז געווען בלויז א נסיון. און אויב אזוי, פארוואס האסטו געשריגן? פארוואס ביסטו געקומען מיט טענות? דער אויבערשטער עפנט דאך און לאזט דאס וויסן פארן צדיק בעת די יסורים און זאגט אים: וויסן זאלסטו, עס לוינט זיך דיר צו באשטיין אינעם נסיון, כדי דיין מצב זאל צוריקקערן צו זיין ווי פריער און נאך צען מאל אזויפיל; און אויב חלילה וועסטו נישט באשטיין אינעם נסיון - וויסן זאלסטו אז דער שטן ווארט אויף דיר מיט דער שווערד און דו וועסט אויסגיין בבלי דעת. דעריבער לוינט זיך דיר צו באשטיין אינעם נסיון.
(יג) וְחַנְפֵי־לֵב יָשִׂימוּ אָף לֹא יְשַׁוְּעוּ כִּי אֲסָרָם׃ - און די חנפי לב לייגן כעס, זיי שרייען נישט ווען ער בינדט זיי אין יסורים.
די וואס זענען באמת נישט געווען קיין צדיקים גמורים, און פארוואס האבן זיי געדינט דעם אויבערשטן? נאר ווייל ער האט משפיע געווען אויף זיי גוטס. אין פיהם ובלבם שוה, און אינעווייניג זענען זיי חנפי לב, וואס האבן געדינט דעם הקדוש ברוך הוא מיט חנופה: "רבונו של עולם, איך האב היינט מתפלל געווען, זארג פאר מיר, מאך מיר מסודר"; "רבונו של עולם, אט האב איך געטאן אזא צדקה, אזא מצווה". זיין גאנצע עבודה איז בלויז צוליב דער האפענונג אויף שכר, און נישט פונעם חיוב צו דינען דעם אויבערשטן און פון הכרת הטוב צו קודשא בריך הוא; נאר עס איז דא צווישן אים און דעם קדוש ברוך הוא א געשעפט פון קח ותן. און ממילא, אויב דער אויבערשטער גיט שוין מער נישט - שטעלט ער זיך אפ פון דינען דעם אויבערשטן, ווייל לויט זיין טענה איז דער קדוש ברוך הוא נישט נאכגעקומען דעם אפמאך. עס שטעלט זיך ארויס אז זיין עבודה איז געווען ווי די עבודה פון א חנף, איינער וואס קומט חנפ'נען דעם רבונו של עולם בלויז כדי צו באקומען טובות הנאה.
"ישימו אף" - פארוואס? "כי אסרם": וויבאלד דער קדוש ברוך הוא האט זיי געבונדן און געפייניגט מיט יסורים, ווערן זיי בייז: רבונו של עולם, וואס הייסט? עס איז דא אן אפמאך צווישן אונז, איך דין דיך און דו ביסט משפיע; האסט אויפגעהערט צו משפיע זיין - הער איך אויך אויף. און דאס ווייזט אז זיין עבודה איז נישט קיין תמימות'דיגע און גאנצע עבודה, נאר אן עבודה כדי צו באקומען גמול און נישט פון א חיוב און ציווי צו דינען קודשא בריך הוא. "לא ישוועו" - זיי רופן נישט צום אויבערשטן אויף הילף און זאגן נישט "אנא השם הושיעה נא", נאר פארקערט, ער איז נאך בייז אויפן קדוש ברוך הוא. אנשטאט ער זאל רופן צום אויבערשטן פאר א ישועה און אנגיין מיט זיין עניוות און שפלות און דינען דעם אויבערשטן בתמימות ווי ער האט פריער געדינט - טוט ער נישט שרייען פאר הילף, נאר לייגט כעס: וואס איז דאס, רבונו של עולם, פארוואס טוסטו מיר אזוי? און דאס ווייזט אז באמת זענען זיי חנפי לב.
(יד) תָּמֹת בַּנֹּעַר נַפְשָׁם וְחַיָּתָם בַּקְּדֵשִׁים׃ - עס זאל שטארבן אין דער יוגנט זייער נפש, און זייער לעבן זאל זיין ווי די קדשים.
דורך דעם פארלירן זיי סיי דאס לעבן פון דער נפש אויף יענער וועלט - "תמות בנוער נפשם", נאך אין דער יוגנט שטארבט זייער נפש - און סיי דאס לעבן פונעם גוף אויף דער וועלט: "וחייתם", דאס מיינט דער גוף, "בקדשים". און דער מלבי"ם ערקלערט: די קדשים זענען מענטשן וואס זענען פארזונקען אין זנות, און בדרך כלל, און זיכער אין יענע צייטן, פלעגן זיי שטארבן יונגערהייט מיט פארקירצטע יארן פון אלע ערליי מחלות. אזוי אויך דא: זייער קערפער וועט שטארבן אין א קיצור ימים פונקט ווי די קדשים. און פארוואס? ווייל ער איז נישט בייגעשטאנען דעם נסיון, וויבאלד באמת איז זיין עבודה געווען בלויז פון חנפי לב.
(טו) יְחַלֵּץ עָנִי בְעָנְיוֹ וְיִגֶל בַּלַּחַץ אָזְנָם׃ - ער וועט ראטעווען דעם ארימאן אין זיין עניוות, און ער עפנט זייער אויער אין דער געדרוקטקייט.
אבער דעם עני, דעם מענטש וואס בייגט זיך אונטער פארן קדוש ברוך הוא און קלאגט זיך נישט - אים וועט דער אויבערשטער ראטעווען אין זיין ארימקייט. דורך זיין ארימקייט און זיין הכנעה, דאס אליין איז די סיבה אים ארויסצוראטעווען פון די יסורים. "ויגל בלחץ אזנם" - און ווען זיי זענען אין א דרוק, אינמיטן אלע צרות, עפנט דער אויבערשטער זייער אויער און זאגט זיי: דאס גאנצע וואס דו ביסט אדורך איז געווען בלויז א נסיון, און פון יעצט און ווייטער וועט דער מצב אנהייבן ווערן בעסער.
אליהוא בעט פון איוב ער זאל ווארטן א ביסל, און לאזט אים וויסן אז זיינע רייד זענען נישט קיין מענטשליכע חקירה, נאר השקפות וואס דער אויבערשטער האט איינגעפלאנצט אין דער נפש נאך פון ווייטנס, איידער זי איז אריין אינעם גוף - און דערפאר זענען זיי אן אמת. פון די דאזיגע אידעען וואס זענען איינגעקריצט אין יעדן מענטש רעכנט ער אויס: אז עס איז פאראן א ג-ט, אז ער איז כביר (מעכטיג), אז ער פאראכט נישט דעם וואס איז כביר כח לב און שטייט אין נסיונות, אז ער לאזט נישט לעבן דעם רשע און ער טוט משפט פאר די עניים, און אז ער נעמט נישט אוועק זיינע אויגן פונעם צדיק. און פון דער דאזיגער נאנטער השגחה אויפן צדיק שטאמט דאס מדקדק זיין מיט אים ווי א חוט השערה, און פון דא נעמט זיך דער ענין פונעם נסיון: דער הקדוש ברוך הוא דערהויבט דעם מענטש און דערנאך בינדט ער אים איין מיט קייטן און מיט חבלי עוני (שטריק פון פיינונג), כדי צו בודק זיין צי זיין שלמות איז אן אמת'ע פון אלע זייטן. דער וואס שטייט אינעם נסיון און נעמט אן דעם מוסר - וועט אויסלעבן זיינע טעג בטוב און זיינע יארן בנעימים, און ער וועט צוריקקומען צו זיין פריערדיגן מצב און נאך העכער דערפון; ווער אבער עס פארשטאפט זיין אויער און איז קורא תגר - ווערט קלאר אז זיין עבודה איז געווען בלויז א חנופה'דיגע עבודה פון געבן און נעמען, און עס ווערט אויף אים נגזר א שווערד און אן אויסגיין בבלי דעת. און דעם וואס איז זיך מכניע - ראטעוועט דער אויבערשטער ארויס פון זיין עוני און עפנט אים אויף דאס אויער אז אלעס וואס איז אויף אים אריבערגעגאנגען איז נישט געווען מער ווי א נסיון.