קאפיטל ל"ג איז דאס הארץ פון אליהוא'ס רעדע. אין דעם חלק פונעם קאפיטל קומט ער מסביר זיין פאר איוב א גרויסן יסוד אין דער הנהגה פונעם אויבערשטן: יסורים זענען נישט קיין נקמה, נאר א שפראך. דער אויבערשטער רעדט צום מענטש, און ער האט עטליכע וועגן ווי אזוי צו רעדן. צוערשט רעדט ער מיט א ווייכן אופן, און אויב דער מענטש הערט נישט צו - רעדט ער מיט א קלארערער שפראך. לאמיר גיין אויפן סדר פון די פסוקים און זען ווי אזוי דער מלבי"ם טייטשט עס אויס.
כִּי בְאַחַת יְדַבֶּר אֵל וּבִשְׁתַּיִם לֹא יְשׁוּרֶנָּה׃ - ווארום מיט איין וועג רעדט גאט, און ביים צווייטן מאל, אויב מען קוקט נישט דערויף [וועט ער רעדן אן אנדערע שפראך].
דער אויבערשטער טוט מודיע זיין פארן מענטש די גזירות וואס זענען עתיד צו קומען אויף אים צוליב זיינע עבירות, כדי ער זאל תשובה טון. ווי אזוי טוט ער דאס מודיע זיין? אויפן ערשטן אופן - דורך חלומות, ווי מיר וועלן באלד זען. "ובשתים לא ישורנה" - "ישורנה" איז א לשון פון "לשור", צו זען און באטראכטן, אזוי ווי "בָּנוֹת צָעֲדָה עֲלֵי שׁוּר", וואס מיינט אז זיי שטייען אויפן מויער און קוקן ארויס, און אזוי ווי "אֶרְאֶנּוּ וְלֹא עַתָּה אֲשׁוּרֶנּוּ וְלֹא קָרוֹב". דאס הייסט: אויב דער מענטש לייגט נישט צו קאפ צום ערשטן רעדן וואס דער אויבערשטער האט גערעדט צו אים, וועט דער אויבערשטער מוזן רעדן צו אים מיט א צווייטער שפראך - דורך קראנקהייט און שמערצן, וואס זיי אליין זענען א ווארענונג אז ער זאל תשובה טון.
בַּחֲלוֹם חֶזְיוֹן לַיְלָה בִּנְפֹל תַּרְדֵּמָה עַל אֲנָשִׁים בִּתְנוּמוֹת עֲלֵי מִשְׁכָּב׃ - אין א חלום, אין א נאכט-זעונג, ווען א טיפער שלאף פאלט אויף מענטשן, אין דרימלענישן אויפן בעט.
זאגט אליהוא: דער ערשטער וועג איז דורך א חלום אדער דורך א חזיון לילה. אין אן אמת'ן חלום טוט דער אויבערשטער אים מודיע זיין וואס איז עתיד צו קומען אויף אים; און אין א חזיון לילה ווייזט ער אים בשעת'ן שלאף א מראה וואס צייגט אויף דער צוקונפט. און דער פסוק טייטשט אויס די צייטן: דער חלום קומט "בנפול תרדמה על אנשים" - ווען דער מענטש ליגט אין א טיפן שלאף; בעת דער חזיון קומט "בתנומות עלי משכב" - ווען דער מענטש איז נים ולא נים, אין א לייכטן שלאף, און דעמאלט זעט ער א מראה. דעם חילוק צווישן א חלום און א חזיון, זייערע צייטן און די טעמים פון זייערע נעמען, ווערט באריכות מבואר אינעם ספר "משנת החלומות", און ווער עס וויל קען דארט מעיין זיין.
אָז יִגְלֶה אֹזֶן אֲנָשִׁים וּבְמֹסָרָם יַחְתֹּם׃ - דעמאלט דעקט ער אויף דאס אויער פון מענטשן, און מיט זייער מוסר חתמ'עט ער עס איין.
דורך דעם חלום און דעם חזיון "יגלה אוזן אנשים" - דער אויבערשטער טוט זיי מודיע זיין וואס עס איז די הימלישע גזירה וואס איז געגזער'ט געווארן אויף זיי. "ובמוסרם יחתום" - אינעם מענטש איז איינגעקריצט א כוח המוסרי, און דאס ווערט אנגערופן דער מצפון. און פארוואס הייסט עס אזוי? ווייל עס איז מלשון מצפן (קאמפאס). דער קאמפאס ווייזט אונז דעם ריכטיגן וועג, און אזוי אויך ווייזט דער מצפון פארן מענטש וואו עס איז דאס שלעכטס און ווי אזוי זיך אפצוהאלטן דערפון. "מִצָּפוֹן תִּפָּתַח הָרָעָה" - און דערפאר ווייסט דער מצפון צו זאגן פארן מענטש: די זאך וואס דו האסט געטון ציט צו צפון, עס איז א שלעכטע און שעדליכע זאך. און אפילו דער מצפן אליין איז מרומז אין דעם: וואס איז פאראן דערין? א מאגנעט, א מעטאל. און דער מעטאל ווענדט זיך שטענדיג צו צפון. און וואס איז מעטאל? א שווערד, מלחמה, און דער כיוון פון מלחמה איז דאך פון צפון - "מצפון תיפתח הרעה". וואוהין דו זאלסט נאר דרייען די שווערד, סוף-כל-סוף וועט זי זיך צוריקקערן קיין צפון, צו ווייזן אז דער מקור פונעם בייז איז פון צפון.
און דאס איז "ובמוסרם יחתום": דורך דעם חלום וואס דער מענטש האט געחלומ'ט, וועקט זיך אויף אין אים דער כוח המוסרי צו קריטיקירן זיינע מעשים. דער חלום איז דער וואס ווייזט אים אז ער איז ארויס פון די גדרי המוסר, און כביכול קריצט עס איין אויפן לוח לבו און זאגט אים: דא איז פאראן א פראבלעם, דא איז פאראן א מעשה וואס פאסט נישט. און דער מצפון איז דער חותם - ער גיט א באשטעטיגונג אז וואס מען האט געחלומ'ט איז אמת, און אז דא איז פאראן א זאך וואס דארף א תיקון. ס'איז דאך דא א תוכחה, און איך ווייס שוין אויף וואס זי איז געקומען און וואס איך דארף פאררעכטן.
נאר די גרויסע צרה איז, אז דער מצפון האלט על פי רוב נישט אפ דעם מענטש פון טון שלעכטס, נאר פייניגט אים ערשט נאכן מעשה. דער מצפון וואלט געדארפט זאגן פארן מענטש פון פריער: דאס איז נישט אויסגעהאלטן, טו עס נישט! אבער דער מענטש טוט עס דאך יא, און ערשט נאכדעם קומען די יסורי המצפון. און דער אמת איז, אז אסאך מאל רעכענען זיך מענטשן בכלל נישט מיט דעם כוח. עס איז אמאל געווען א מענטש וואס האט געטון אסאך שלעכטע מעשים, און ער האט געזאגט: "מיין מצפון איז ריין". האט אים איינער געזאגט: זיכער ריין - דו האסט זיך דאך קיינמאל נישט באנוצט דערמיט, ס'איז אפגעהיטן ווי ניי... דער ציל פונעם מצפון איז נישט בלויז דיך צו פייניגן נאכן מעשה; דאס איז אויך גוט, אבער דאס איז נישט די עיקר כוונה. דער ציל איז אז דו זאלסט ליידן דערפון פארן מעשה, און דורך דעם זאלסטו זיך צוריקהאלטן פון דער עבירה.
לְהָסִיר אָדָם מַעֲשֶׂה וְגֵוָה מִגֶּבֶר יְכַסֶּה׃ - אפצוּקערן דעם מענטש פון א שלעכטער מעשה, און פארדעקן די גאווה פונעם מענטש.
צוויי צילן זענען דא אינעם חלום. דער ערשטער: "להסיר אדם מעשה" - אויב דו האסט געטאן אן אומריכטיגע מעשה, טו זי אפ, גיי נישט ווייטער אין די קארופטירטע הנהגות. דער צווייטער: "וגווה מגבר יכסה" - אויב עס קומען אויפן מענטשנס הארץ שלעכטע מחשבות פון די מידות רעות וואס נעסטן אין אים, קנאה און שנאה און תאווה און דאס גלייכן, וואס רייסן זיך ארויס פון טיפעניש פונעם הארץ, דארף ער זען זיי אויסצוראטן; און אויב ער קען נישט, כאטש נישט דערלאזן זיי זאלן אויסברעכן. דאס הייסט: אפילו אויב דער מענטש איז אין כעס, זאל ער איינהאלטן דעם כעס אינעווייניג. אויף א העכערער מדרגה - זאל ער גארנישט אין כעס ווערן; און אויף א נידעריגערער מדרגה - זאל מען כאטש נישט ארויסלאזן דעם כעס, נישט שטורמען און נישט שרייען. און דאס זעלבע מיט גאווה: מען זאל זיך נישט גרויסן אינעווייניג, און אויב מען האט דאס נאך נישט דערגרייכט, זאל מען כאטש נישט ארויסווייזן די גאווה קעגן אנדערע מענטשן און נישט פירן זיך מיט גבהות הלב.
"גֵוָה" איז א זאך וואס ליגט אינעם "גב", און "גב" מיינט אינעווייניג, אזוי ווי "בגו", "יש דברים בגו" - א זאך וואס ליגט אינעווייניג. און דאס מיינט אז דער מענטש דארף פארדעקן פונעם מענטש די גֵוָה: איינזינקען די שלעכטע מידות וואס זענען אין אים טיף אינעם אפגרונט פון דער נפש, זיי זאלן בלייבן פארדעקט און נישט ארויסקומען אינדרויסן.
אבער מען מוז ווידער באטאנען: דאס איז נישט די העכסטע מדרגה. די הויכע מדרגה איז אינגאנצן אויסצומעקן די שלעכטע מידה פון זיך, ווייל אויב מען טוט נישט אזוי, וועט צום סוף קומען עפעס וואס וועט זי אויפוועקן. רבי אליהו לופיאן האט דאס געמשל'ט צו א בלינדן פראיעקטיל, א שטיק באמבע וואס האט נישט אויפגעריסן, וואס קען ליגן דרייסיג יאר אויף איין ארט. קומט א פאסטוך און רירט עס אן - און עס רייסט אויף. וואס איז געשען? דרייסיג יאר האט עס זיך נישט גערירט, ווייל מען האט עס נישט אנגערירט; יעצט האט מען עס אנגערירט. אזוי אויך שלעכטע מידות וואס דער מענטש האט נישט געהיילט נאר בלויז געגעבן א קאסמעטישע באהאנדלונג - ער האט זיי נאר נישט געלאזט ארויסגיין - זיי זענען געבליבן נעסטן אינעווייניג, און ווען עס קומט אן ערשיטערונג וואס שאקלט אים אויף, וועלן זיי אויסברעכן. דעריבער איז דער אמת'ער ציל מבטל צו זיין די שלעכטע מידה ביים שורש, מען זאל אינגאנצן נישט פילן קיין כעס, און נישט בלויז נישט ארויסלאזן דעם כעס אינדרויסן. און נאך געוואוינהייט, איז א מענטש באמת מצליח צו הערשן איבערן כעס נישט בלויז אויסערליך נאר אויך פנימיות'דיג.
און דאס געפינען מיר ביי דואג האדומי און זיינע חברים. די גמרא פרעגט: וויאזוי זענען זיי אנגעקומען צו אזעלכע מעשים, וואס צוליב דעם זענען אומגעקומען נוב עיר הכהנים און אחימלך הכהן הגדול, אזוי פיל עבירות? און זי ענטפערט: "טינה הייתה בלבם" (זיי האבן געהאט א טינה אינעם הארץ). און וואס איז טינה? אויף ארמית איז טינה בלאטע (טיט). זיי האבן געהאט בלאטע אין הארץ. א מענטש קוקט אויף א גלאז און זעט לויטערע, ריינע וואסער, און נאר אויב ער קוקט גוט אונטן זעט ער די בלאטע וואס איז איינגעזונקען. קומט איינער און מישט עס דורך - ווערט אלעס ווידער פארוואלקנט און טריב. אזוי איז געווען ביי זיי: מען האט זיי א ביסל געשאקלט, און אלעס איז ארויפגעשוואומען. און ווי די ווערטער פונעם חזון איש, אז דער מענטש איז געגליכן צו א פאס: אויב אויפן דנא ליגט צוויי קילא צוקער, שאקלט מען עס - קאסט מען, עס איז זיס און וואונדערבאר; און אויב עס איז דא דארט זאלץ, שאקלט מען עס - איז עס ביטער ווי לענה. די גאנצע פראגע איז וואס עס געפינט זיך אינעווייניג. ביי דואג און זיינע חברים איז געווען בלאטע, און א קליין שאקל האט ארויסגעברענגט דעם גאנצן שמוץ אינדרויסן.
קומט אויס, אז דורך דעם וואס דער מענטש נעמט אן דעם מוסר פונעם חלום, וועט ער קודם אלעם פאררעכטן זיינע מעשים - "להסיר אדם מעשה", און צווייטנס - "וגווה מגבר יכסה", אז יענע שלעכטע מידות פון אינעווייניג זאלן פארדעקט ווערן פון אים, און נישט ווערן קיין נאטורן לויט וועלכע ער זאל האנדלען.
יַחְשֹׂךְ נַפְשׁוֹ מִנִּי שָׁחַת וְחַיָּתוֹ מֵעֲבֹר בַּשָּׁלַח׃ - ער האלט צוריק זיין נפש פון אונטערגאנג, און זיין לעבן פון דורכגיין א שווערד.
דורך דעם שוינט ער זיין רוחניות'דיגע נפש פון שחת, זי זאל נישט פארדארבן ווערן און ער זאל נישט באקומען קיין רוחניות'דיגן עונש נאך די הונדערט און צוואנציג יאר. "וחייתו מעבור בשלח" - "חייתו" מיינט דער לעבעדיגער און שפירענדיגער גוף, און "שלח" איז א מעסער און א שווערד. דאס הייסט ער זאל נישט קומען צו קיין טויט. ווייל אויב ער וועט זיך אויפוועקן באצייטנס וועלן זיינע טעג פארלענגערט ווערן, און אויב נישט - חלילה פארקירצט ווערן.
וְהוּכַח בְּמַכְאוֹב עַל מִשְׁכָּבוֹ וְרוֹב עֲצָמָיו אֵתָן׃ - און ער ווערט געמוסר'ט מיט שמערצן אויף זיין געלעגער, און מיט א שווערן קריג אין זיינע ביינער.
ער האט שוין פריער געזאגט "ובשתיים לא ישורנה" - אז אויב די ערשטע ווארענונג איז אים נישט גענוג, וועט ער מוזן באקומען א צווייטע ווארענונג. די ערשטע ווארענונג זענען די חלומות, און יעצט רעדט ער וועגן דער צווייטער ווארענונג: האסט זיך נישט אויפגעוועקט פונעם חלום? רעדט דער הקדוש ברוך הוא צו דיר מיט א קלארערער שפראך, און גיט דיר א תוכחת מוסר דורך שמערצן אויף דיין געלעגער. "ורוב עצמיו איתן" - עס שטייט געשריבן "וריב", דאס הייסט אז עס וועט זיין א קריג צווישן זיינע ביינער. ווען א מענטש איז געזונט איז דא שלום אין זיין קערפער, זיין גאנצער גוף ארבעט מיט פולער הארמאניע; און יעדע מחלה הייבט זיך אן פון א מצב פון אומרואיגקייט און חוסר הארמאניע, ווען א געוויסער אבר פונקציאנירט נישט ווי עס דארף צו זיין און שטעלט נישט צו פארן איבעריגן גוף וואס ער וואלט געדארפט צושטעלן. דער פאנקריאס (לבלב) צעלייגט נישט די צוקערס כראוי - און דער מענטש דארף אנקומען צו שפריצן אינסולין. גאנצע געזונטהייט איז א שלום צווישן אלע יסודות פונעם גוף, און דא קריגן זיך די ביינער און די אינעווייניגסטע חלקים צווישן זיך, עס איז נישטא קיין שלום צווישן זיי, און ממילא ווערט די געזונטהייט אפגעשוואכט.
וְזִהֲמַתּוּ חַיָּתוֹ לָחֶם וְנַפְשׁוֹ מַאֲכַל תַּאֲוָה׃ - זיין חיות עקלט זיך פון ברויט, און זיין נפש עקלט זיך פון באגערטע שפייז.
ער ווערט קראנק אויף זיין בעט ביז דאס ברויט, וואס איז דאך די יסודות'דיגע חיות אליין און ווערט קיינמאל נישט פארמיאוסט ביים מענטש, ווערט אין זיינע אויגן ווי א מיאוס'ע און עקלהאפטיגע זאך. דער קראנקער פארלירט דאך אסאך וואג, און די הויפט סיבה איז ווייל ער פארלירט דעם אפעטיט - סיי צוליב דעם וואס ער רירט זיך נישט פון בעט, און סיי צוליב זיין דערשלאגענעם מצב. "ונפשו מאכל תאווה" - אפילו באזונדערע מאכלים וואס ער האט שטענדיג ליב געהאט צו עסן, ווערן פאראעקלט פאר זיין נפש צוליב זיין קרענק.
יִכֶל בְּשָׂרוֹ מֵרֹאִי וְשֻׁפּוּ עַצְמֹתָיו לֹא רֻאּוּ׃ - זיין פלייש פארגייט פון זען, און זיינע ביינער וואס מ'האט פריער נישט געזען שטעקן זיך ארויס.
זיין פלייש שווענדט זיך פאר די אויגן: ווער עס קוקט אויף אים זעט ווי ער גייט אויס, זיין פלייש פאלט צוזאם און ווערט ווייניגער. "ושופו עצמותיו" - לשון פון זיי רוקן זיך פון זייער ארט, אזוי ווי דער לשון "שף מדוכתיה" וואס מיינט ארויסגעריקט פון זיין פלאץ. זיינע ביינער, וואס ביז יעצט האט מען זיי בכלל נישט געזען, שטעקן זיך יעצט ארויס פון אינווייניג אויף אינדרויסן. אזוי פאסירט מיט א מענטש ביי א שרעקליכן הונגער, אז ער ווערט הויט און ביינער און זיינע ביינער שטעקן ארויס. השם יצילנו ולא תקום פעמיים צרה - ווער עס האט געזען בילדער פון מענטשן אין דער שואה, אדער פון מענטשן אין ביאפרא און אין אנדערע ערטער וואו עס איז געווען א שרעקליכער הונגער, האט געזען א שפאצירענדן סקעלעט איבערגעצויגן מיט הויט. דאס איז דער טייטש "ושופו עצמותיו לא רואו": דאס וואס ביז איצט האט מען נישט געזען, זעט זיך יעצט ארויס פון גרויס מאגערקייט און אָפּגעריסנקייט.
וַתִּקְרַב לַשַּׁחַת נַפְשׁוֹ וְחַיָּתוֹ לַמְמִתִים׃ - זיין נפש דערנענטערט זיך צום גרוב, און זיין לעבן צו די מלאכי מות.
ביז ער קומט גאר נאנט צום טויט: זיין נפש דערנענטערט זיך צום קבר (שחת), און זיין גוף איז שוין נאנט צו א מצב פון מיתה.
אִם יֵשׁ עָלָיו מַלְאָךְ מֵלִיץ אֶחָד מִנִּי אָלֶף לְהַגִּיד לְאָדָם יָשְׁרוֹ׃ - אויב עס איז פאראן אויף אים א מלאך א מליץ, איינער פון טויזנט, צו זאגן פארן מענטש זיין יושר.
פון דא און ווייטער שילדערט אליהוא דריי וועגן ווי אזוי א מענטש האט א תקנה זיך צו ראטעווען פון דער צרה און פון דער קרענק. דער ערשטער וועג איז דורך זכותים: אויב עס וועט זיך געפינען פאר אים א זכות פון גוטע מעשים וואס ער האט געטון אין דער פארגאנגענהייט, פון א מצוה וואס ער האט מקיים געווען, וואס אין איר זכות זאל ער געראטעוועט ווערן פון טויט. דער דאזיגער זכות ווערט אנגערופן "מלאך", ווייל יעדער מעשה וואס מיר טוען באשאפט א גוטן מלאך, אדער חלילה א מלאך משחית. "מלאך" קומט פונעם ווארט מלאכה, ווייל דער מלאך גייט אין שליחות פון השם - ער טוט די מלאכה און דעם באפעל פון בורא עולם. "אחד מני אלף" - אז דער הקדוש ברוך הוא האט אנגעגרייט פארן מענטש טויזנטער מצוות כדי זיי זאלן מליץ יושר זיין אויף אים, אבער דער מענטש האט נישט אנגעגרייט נאר איין איינציגן זכות, און דאס איז דער וואס וועט מליץ זיין אויף אים. און דער מלאך וועט "להגיד לאדם יושרו" - זאגן זיין זכות און זיין יושר און מליץ יושר זיין פאר אים.
וַיְחֻנֶּנּוּ וַיֹּאמֶר פְּדָעֵהוּ מֵרֶדֶת שָׁחַת מָצָאתִי כֹפֶר׃ - און ער דערבארעמט זיך אויף אים און זאגט: לייז אים אויס פון אראפגיין אין גרוב, איך האב געפונען אן אויסלייזונג.
דער הקדוש ברוך הוא וועט זיך מרחם זיין אויף אים און חסד האבן מיט אים אינעם זכות פון יענער מצוה און יענעם מלאך וואס וועט מליץ זיין פאר אים, און ער וועט זאגן: פדעהו מרדת שחת, מצאתי כופר. דער דאזיגער זכות איז דער כופר נפש זיינע, און דורך דעם וועט אים השם אויסלייזן פון אראפגיין אין גרוב.
רֻטְפַשׁ בְּשָׂרוֹ מִנֹּעַר יָשׁוּב לִימֵי עֲלוּמָיו׃ - זיין פלייש וועט ווערן פריש ווי ביי א קינד, ער וועט זיך אומקערן צו די טעג פון זיין יוגנט.
"רוטפש" איז א ווארט וואס שטייט נישט אין ערגעץ אין תנ"ך אויסער דא. איר שורש איז מלשון "טָפַשׁ כַּחֵלֶב לִבָּם", אז זייער הארץ האט אנגענומען פעטנס, און דארט איז עס א לשון פון פארשטאפטקייט, אבער דא קומט עס אלס א שבח: דער וואס ביז יעצט זענען "שופו עצמותיו", זיינע ביינער האבן אנגעהויבן ארויסשטעכן, וועט יעצט זיין פלייש זיך מערן און פעט ווערן ווי דאס פלייש פון א נער, פונקט ווי עס איז געווען אין זיינע יונגע יארן, כאילו די יוגנט האט זיך פונדאסניי אויפגעוועקט אין אים. דער מלבי"ם ערקלערט אז "רוטפש" איז א צוזאמענשטעל פון צוויי ווערטער: רטוב און טפש. דאס וואס איז ביז איצט געווען אין א טריקעניש און איז אינגאנצן אויסגעטריקנט געווארן - קערט זיך צוריק צו אים די פייכטקייט און פרישקייט; און "טפש" - אז עס נעמט אן פעטקייט. און דער רד"ק ערקלערט אז "פש" איז א לשון פון פילקייט און פארמרונג, ווי "וְאִם פָּשֹׂה תִפְשֶׂה הַצָּרַעַת", און לויט דעם איז "רוטפש" אז עס וועט זיך מערן די פעטנס אויף זיין פלייש. ווי א בוים וואס וואקסט צוריק פון דאס ניי, און כאילו זיינע יונגע יארן קערן זיך אום פון אנפאנג: "ישוב לימי עלומיו" - צו די טעג ווען ער איז געווען יונג און געזונט.
יֶעְתַּר אֶל אֱלוֹהַּ וַיִּרְצֵהוּ וַיַּרְא פָּנָיו בִּתְרוּעָה וַיָּשֶׁב לֶאֱנוֹשׁ צִדְקָתוֹ׃ - ער וועט בעטן צום אייבערשטן און ער וועט אים באוויליגן, ער וועט זען זיין פנים מיט פרייד, און ער וועט אומקערן צום מענטש זיין צדקות.
דער צווייטער וועג איז תפילה: נאכפאלגנדיג די יסורים דאווענט ער צום הקדוש ברוך הוא ביז דער אויבערשטער ווערט איינגעוויליגט צו אים. "וירא פניו בתרועה" - תרועה איז א לשון פון פארבינדונג, מלשון רֵעות און זיך באחבֿרן. זיין נפש פארבינדט זיך צום אייבערשטן און קלעבט זיך אין אים, און דורך דער תרועה ווערן מיר צוגעבונדן צו קודשא בריך הוא. און דורך דעם "וישב לאנוש צדקתו" - ביז יעצט איז ער געווען א רשע אין זיין דין, און יעצט קערט ער זיך צוריק צו זיין א צדיק בדינו אזוי ווי ער איז געווען איידער ער האט געזינדיגט, דורך תפילה און תשובה.
יָשֹׁר עַל אֲנָשִׁים וַיֹּאמֶר חָטָאתִי וְיָשָׁר הֶעֱוֵיתִי וְלֹא שָׁוָה לִי׃ - ער וועט אויסגלייכן מיט די מענטשן און זאגן, איך האב געזינדיגט, און דאס גלייכע האב איך פארקרומט, און עס האט מיר גארנישט געלוינט.
די דריטע מעגליכקייט איז ווען ער האט געזינדיגט אין בין אדם לחברו: געגנב'עט, געגזל'ט, דערכעוס'ט, גערעדט לשון הרע, געזאגט ליגנט, געשאלטן, מצער געווען - סיי וואספארא זאך וואס ער האט געשעדיגט זיין חבר. דא העלפט נישט קיין תפילה, עס העלפט נישט קיין חרטה אויפן חטא, און עס העלפט נישט קיין מלאך מליץ, וויבאלד זיין חבר איז מקפיד אויף אים. וואס איז די עצה? צוריקגעבן די גזילה און אפצאלן אלעס וואס ער האט געזינדיגט קעגן זיין חבר. "ישור על אנשים" - אז ער דארף אויסגלייכן זיין מצב מיט די מענטשן, אויסגלייכן די אומרעכטן און די שלעכטע מעשים וואס ער האט געטון. "עוולה" איז מלשון עיוות, און קעגן דעם פעלט אויס יושר, אויסצוגלייכן זיינע וועגן.
און דערנאך "ויאמר חטאתי" - ער דארף זיך מתוודה זיין, סיי אויפן חטא און סיי אויף דער בייזוויליגער מחשבה. די מחשבה ווערט אנגערופן עוון, וואס דאס איז א פארקרומונג פונעם שכל, ווי מיר האבן פריער ערקלערט, קעגנאיבער א חטא וואס גייט אויף דער מעשה. קודם טוט ער תשובה און זאגט "חטאתי" - אויף דער פעולה וואס איך האב געטון קעגן דיר; און דערנאך "וישר העויתי" - גלייכע זאכן האב איך פארקרומט אין מיין שכל.
"ולא שווה לי" - אז ווען איך האב זיך אומגעקערט פון דעם גלייכן וועג און געגאנגען אויפן קרומען וועג, בין איך נישט אנגעקומען צו קיין גלייכגעוויכט. און וואס איז שיווי? אז דער גאנצער קערפער פונקציאנירט ווי געהעריג. אויב איז פאראן א חלק אינעם גוף וואס ארבעט מער וויפיל מען דארף אדער ווייניגער וויפיל מען דארף - איז דאס א קראנקייט. אויב דאס הארץ קלאפט צו שנעל, וועט דער מענטש אין א געוויסן שלב שטארבן, און אזוי אויך אויב עס קלאפט צו לאנגזאם. הויכער בלוט-דרוק - איז קראנקייט און טויט, נידעריגער בלוט-דרוק - פונקט אזוי. די פונקציע מוז זיין אין א צושטאנד פון גלייכגעוויכט: יעדער ארבעט אויפן שטאפל וואס ער דארף ארבעטן, נישט צו שנעל און נישט צו לאנגזאם, ער ברענגט נישט ארויס מער און נישט ווייניגער ווי ער דארף.
און בדרך אגב, גיט א קוק אויף דער ברכה פון "רופא חולי עמו ישראל": דאס ווארט "חוֹלֵי" איז געפונקט מיט א חולם, און דער חולם איז כנגד מידת תפארת. און וואס איז תפארת? דער קו האמצע: חסד דרועא ימינא, גבורה דרועא שמאלא, תפארת איהו גופא. "רופא חולי עמו ישראל" איז די מידה פון תפארת, דער מיטלסטער וועג, וואו עס איז נישטא קיין נייגונג אהין אדער אהער - אז דער גוף פונקציאנירט נישט אין איין אבר מער וויפיל ס'פעלט זיך אויס און אין אן אנדער אבר ווייניגער ווי מען דארף, נאר פונקטליך ווי עס דארף צו זיין, אינעם צענטראלן קו. און דאס איז וואס ער זאגט: דורך דעם וואס איך האב זיך גענויגט פונעם גלייכן וועג "ולא שווה לי" - איז מיין גוף נישט אנגעקומען צו א צושטאנד פון גלייכגעוויכט מצד זיינע כוחות, און איך בין געפאלן אין בעט, געווארן קראנק, דער אייבערשטער האט מיר באשטראפט און איך בין געפלאגט געווארן מיט יסורים.
פָּדָה נַפְשׁוֹ מֵעֲבֹר בַּשָּׁחַת וְחַיָּתוֹ בָּאוֹר תִּרְאֶה׃ - ער האט אויסגעלייזט זיין נפש פון אריבערגיין אין גרוב, און זיין לעבן וועט זען דאס ליכטיקייט.
די דריי אופנים - תשובה, תפילה וצדקה - זיי זענען די וואס זענען מעביר את רוע הגזרה. און דערפאר "פדה נפשו מעבור בשחת": וואס ביז יעצט איז ביי אים געווען א דורכפאל מצד דער נפש, וועט ער יעצט מצליח זיין אויף א רוחניות'דיגן אופן. "וחייתו באור תראה" - דאס לעבן פונעם גוף וועט זוכה זיין צום אור החיים, וואס ביז יעצט איז עס געווען אין פינצטערניש.
הֶן כָּל אֵלֶּה יִפְעַל אֵל פַּעֲמַיִם שָׁלוֹשׁ עִם גָּבֶר׃ לְהָשִׁיב נַפְשׁוֹ מִנִּי שָׁחַת לֵאוֹר בְּאוֹר הַחַיִּים׃ - אט דאס אלעס טוט דער אייבערשטער, צוויי מאל און דריי מאל מיט א מענטש, צוריקצוברענגען זיין נפש פונעם גרוב, צו שיינען אינעם ליכט פון לעבן.
די ערשטע מעלדונג וואס מיר האבן באשריבן דורך א חלום, און די צווייטע מעלדונג וואס קומט ווען ער הערט נישט צו צום ערשטן מאל און נעמט נישט אן דעם רוף - דאס אלעס טוט דער הקדוש ברוך הוא עטליכע מאל. און וואס איז דער תכלית? "להשיב נפשו מני שחת" - צוריקצוקערן זיין רוחניות'דיגע נפש פונעם אפגרונט, און דורך דעם וועט ער זוכה זיין צו שיינען אינעם ליכט פון לעבן.
און דער אריז"ל לערנט ארויס פון דא דעם סוד פונעם גלגול: "הן כל אלה יפעל אל פעמיים שלוש עם גבר" - אז די נשמה קומט צוריק און גילגול'ט זיך צוויי און דריי מאל. "עם גבר" און נישט מיט קיין פרוי, ווייל בעצם האבן פרויען נישט קיין גלגול, אויסער אויב זי דארף זיין צו העלפן א מאן. א פרוי ווען זי דארף מתקן זיין, פארריכט זי עס דורך גיהנום; בעת א מאן, וויבאלד ער איז עוסק בתורה, פארריכט ער עס דורך א גלגול. און בדרך אגב, גיהנום איז בעסער פון א גלגול. "להשיב נפשו מני שחת" - דורך דעם גלגול וועט זיין נפש זוכה זיין צוריקצוקערן פונעם שחת, וואס שחת איז מרמז אויף גיהנום, און ער וועט זוכה זיין "לאור באור החיים".
און אויב וועסטו פרעגן: מיר געפינען דאך אין פיל ערטער אז א מענטש גילגול'ט זיך צענדליגער מאל, און אפילו הונדערט מאל - יענער מענטש וואס האט אויפגעהויבן דעם ערשטן שטיין אויף זכריה בן יהוידע הכהן אינעם בית המקדש, "אִם יֵהָרֵג בְּמִקְדַּשׁ ה' כֹּהֵן וְנָבִיא", זאגט דער אריז"ל אז ער איז שוין אהערגעקומען הונדערט מאל מתקן צו זיין, און יעדן מאל איז ער געשטארבן מיט א מיתה משונה. ווי אזוי קען דאס זיין, ס'שטייט דאך "פעמיים שלוש עם גבר"? האט דער אריז"ל שוין געענטפערט דערויף: וואס ס'שטייט "פעמיים שלוש" גייט נאר אויף איינעם וואס האט בכלל נישט אנגעהויבן מתקן צו זיין די נפש. עס איז דא נפש, רוח און נשמה. אויב האט ער נישט אנגעהויבן מתקן צו זיין די נפש - איינמאל א געלעגנהייט, דאס צווייטע מאל נאך א געלעגנהייט, דאס דריטע מאל א דריטע געלעגנהייט, און אויב האט ער גארנישט מתקן געווען - איז פארטיג, ער וועט מער נישט קומען אין קיין גלגול. אבער אויב האט ער אנגעהויבן מתקן צו זיין די נפש אפילו בלויז מיט א משהו, קען ער פון דעמאלט אן צוריקקומען און זיך גילגול'ן אפילו טויזנט מאל, ווייל אין יעדן גלגול לייגט ער צו א תיקון אויף זיין פריערדיגן מצב.
הַקְשֵׁב אִיּוֹב שְׁמַע לִי הַחֲרֵשׁ וְאָנֹכִי אֲדַבֵּר׃ - דערהער, איוב, הער מיר אויס, שווייג און איך וועל רעדן.
זאגט אליהוא צו איוב'ן: הער צו און פאלג מיר אויס, וואויל דו אליין האסט דאך אנפאנגס באקומען אזעלכע ווארענונגען דורך חלומות. אזוי ווי דו האסט געזאגט "פַּחַד פָּחַדְתִּי וַיֶּאֱתָיֵנִי", און ווי דו האסט געזאגט "וְחִתַּתַּנִי בַּחֲלֹמוֹת" - האבן מיר געזען אז ס'איז געווען א מצב וואס דו האסט שוין באקומען מעלדונגען איבער דיין עתיד און האסט מורא געהאט פון זיי. "החרש ואנוכי אדבר" - דו האסט שוין געהערט, און יעצט לאז מיך זאגן מיינע ווערטער.
אִם יֵשׁ מִלִּין הֲשִׁיבֵנִי דַּבֵּר כִּי חָפַצְתִּי צַדְּקֶךָּ׃ - אויב האסטו ענטפערס, ענטפער מיר, רעד, ווייל איך וויל דיך בארעכטיגן.
אויב האסטו א תשובה צו ענטפערן אויף מיינע ווערטער, אז דאס וואס איך זאג איז נישט ריכטיג - ענטפער מיר. "כי חפצתי צדקך": איך בין אנדערש ווי דיינע חברים, וואס יעדער פון זיי איז געקומען זוכן אין דיר א פגם און א מום און מסביר זיין פארוואס דו האסט געהאט יסורים. איך מיין נישט דאס; אדרבה, איך וויל דיך מזכה זיין אינעם משפט, איך וויל דו זאלסט זוכה זיין צום גוטן, און איך וויל נישט חלילה מ'זאל דיך דן זיין לחובה. דער וואס קומט אויפווייזן אז דו ביסט א רשע, אויב וועסטו אים ענטפערן אז דו ביסט א צדיק - שטימט עס אים נישט; אבער איך, וואס קום דיר זאגן מוסר כדי דיך צו פארעכטיגן און מצדיק זיין, אויב וועסטו מיר אויפווייזן אז דו ביסט א צדיק - וועל איך נאך מער פרייליך זיין. דעריבער "השיבני, דבר כי חפצתי צדקך" - רעד עפעס צו דיין זכות, ווייל איך וויל באמת טרעפן דיין צדקות; אבער נאר אויב דו האסט אן אמת'ע תשובה, און נישט קיין זאכן וואס זענען נישט ריכטיג.
אִם אַיִן אַתָּה שְׁמַע לִי הַחֲרֵשׁ וַאֲאַלֶּפְךָ חָכְמָה׃ - אויב נישט, הער דו צו צו מיר, שווייג און איך וועל דיר לערנען חכמה.
און אויב האסטו נישט קיין אמת'ע תשובה - "החרש", ס'איז בעסער זאלסט שווייגן און אויסהערן די איבעריגע ווערטער וואס איך האב צו זאגן. "ואאלפך חכמה" - "ואאלפך" איז מלשון אלמדך (איך וועל דיר לערנען), אזוי ווי דער לשון פון דער גמרא "מאילף יאלפינן", "ילפי", וואס זענען אלע מלשון לימוד. און הקדוש ברוך הוא ווערט אנגערופן "אלופו של עולם", ווייל ער לערנט דעם מענטש דעת און ער לערנט תורה פאר דער גאנצער וועלט, און פון דעם קומט דער באגריף "אלוף". דאס הייסט: אויב דו וועסט שווייגן, וועל איך דיר אויסלערנען קלוגע זאכן וואס דו האסט ביז איצט נישט געוואוסט.
אין דעם חלק אַנטפּלעקט אליהוא דעם סדר ווי אַזוי דער קדוש ברוך הוא רעדט צום מענטש: ערשטנס אין אַ חלום און אין אַ חזיון לילה, וואָס וועקן אויף דאָס געוויסן אונטערצושרייבן אויף דער תוכחה, אָפּצוטאָן שלעכטע מעשים און צודעקן די שלעכטע מידות פֿון אינעווייניג; און אויב דער מענטש גיט נישט קיין אַכט - קומט דער צווייטער דיבור, מיט יסורים אויפ'ן געלעגער, מיט אַ שטרייט צווישן זיינע ביינער, מיטן אָנווער פֿונעם אַפּעטיט און מיט מאָגערקייט ביז נאָענט צום גרוב. און נאָך אַלץ זענען אָפֿן פֿאַר אים דריי וועגן פֿון הצלה: אַ זכות פֿון אַ מצוה וואָס זאָל מליץ זיין אויף אים ווי אַ מלאך, אַ תפילה וואָס זאָל אים מרצה זיין פֿאַר זיין באַשעפֿער, און פֿאַרריכטן די עוולות פֿון בין אדם לחבירו מיט אַ וידוי און מיט השבה. דאָס אַלץ טוט דער אויבערשטער צוויי און דריי מאָל מיטן מענטש - אַלץ כּדי אומצוקערן זיין נפש פֿונעם גרוב און איר באַלייכטן מיטן אור החיים. און די גאַנצע רעדע פֿון אליהוא איז נישט געווען צו זוכן אַ מום, נאָר אַזוי ווי זיין אויספֿיר: "כי חפצתי צדקך".