קאפיטל כ"ב איז דער ענטפער פון אליפז התימני. אליפז קומט דא אויפווייזן און פארלייגן א נייע תשובה, א גאר ריכטיגע שיטה, וואס ביזן היינטיגן טאג דינט זי אונז אלס אן ענטפער אויף דער קשיא פון צדיק ורע לו און רשע וטוב לו. און כאטש וואס דער וויכוח האט שוין פארלאזט די סוגיא פון צדיק ורע לו און איז אריבער זיך מתווכח זיין איבער רשע וטוב לו, געפינט זיך אין דעם נייעם מהלך פון אליפז אן ענטפער אויף ביידע שאלות אינאיינעם.
דער אלגעמיינער מהלך איז אזוי: ס'איז טאקע דא א מציאות אז א רשע געניסט דא אויף דער וועלט און ס'איז דא רשעים וואס ליידן דא, ס'איז דא צדיקים וואס ס'איז זיי גוט און ס'איז דא צדיקים וואס ס'איז זיי שלעכט. אבער, זאגט אליפז, זאלט איר וויסן אז דאס אלעס ווערט געטאן מיט א פלאן און א מחשבה תחילה פונעם בורא יתברך, און אלעס ווערט געטאן בצדק ובאמת. דער הסבר איז: ווען דער קדוש ברוך הוא וואלט געגעבן דעם שכר דא אויף דער וועלט פארן צדיק און דעם עונש דא פארן רשע, אזוי ווי איוב פארלאנגט אז אלע צדיקים זאלן האבן גוטס און אלע רשעים זאלן ליידן, וואלט אינגאנצן בטל געווארן די גאנצע בחירה חופשית פונעם מענטש. ס'וואלט נישט געווען קיין מצב אז א מענטש דינט דעם אייבערשטן פון ליבשאפט און פון א רצון זיך צו דערנענטערן צו אים, נאר בלויז פון שרעק און פחד. און עבודת השם פון שרעק פאר אן עונש אדער פון א רצון צו באקומען שכר איז אן עבודה אויף א נידעריגערער מדרגה.
מיט פשוטע ווערטער: ווען דער קדוש ברוך הוא וואלט געזוכט צו באשאפן מענטשן וואס זאלן אים דינען, וואלט ער געקענט באשאפן ראבאטן, און זיי וואלטן אים געדינט. א מענטש וואס גייט זיך עפענען די נקבים - האט ער דען א בחירה דערין? מען האט דאך נישט קיין ברירה. צי ער וויל צי ער וויל נישט, מוז ער גיין, און אויב נישט - וועט מען אים מוזן פירן אין שפיטאל. דער קדוש ברוך הוא וואלט געקענט באשאפן פונקט אזא באדערפעניש פאר הנחת תפילין: אויב לייגסטו נישט קיין תפילין ביז א געוויסע שעה, קומט דער גוף צו א מצב וואס מ'מוז דיר פירן אין שפיטאל. וויפיל מענטשן וואלטן געלייגט תפילין? הונדערט פראצענט! אפשר אין ערשטן חודש וואלט געווען א שטופעניש אין די נויט-צימערן, אבער תיכף ווען מ'וואלט פארשטאנען דעם יסוד - לייגסט תפילין, ביסט געזונט; לייגסט נישט, ווערסט קראנק - וואלט יעדער איינער געלייגט. און פונקט אזוי וואלט דער קדוש ברוך הוא געקענט מאכן אז ווער ס'רירט אן אן עלעקטרישן קנעפל אום שבת, זאל זיין האנט באלד ווערן פארשטיינערט. וויפיל מחללי שבת וואלטן געווען? קיין איינציגער נישט. און פארוואס האט דער אייבערשטער נישט באשאפן אזא מציאות?
ווייל אין אזא מציאות וואלט זיך די וועלט נישט צעטיילט אויף צדיקים און רשעים, נאר אויף קלוגע און נארן. נאר א נאר וואלט געגאנגען אנצינדן דאס ליכט נאכדעם וואס איין מאל איז זיין האנט פארדארט געווארן. און א מענטש וואס וואלט געדינט דעם אייבערשטן - וואלט מען אים בכלל נישט גערופן קיין צדיק. וואספארא צדיק? א מענטש וואס ארבעט ווייל ער ווייסט אז ס'איז דא א געהאלט איז אן אינטערעסאנט: ס'איז דא שכר - בין איך גרייט צו ארבעטן. ס'וואלטן דא נישט געווען קיין מענטשן וואס זייער רצון און שטרעבונג פון בחירה חופשית איז זיך צו דערנענטערן צום אייבערשטן און אים צו דינען, נאר 'כדאי'ניקעס' וואס טוען וואס ס'לוינט זיך פאר זיי: ס'איז דא א געהאלט - ארבעט מען; ס'איז דא אן עונש - היט מען זיך פון אן עבירה. אין דעם האט דער אייבערשטער נישט קיין אינטערעס.
און אויב וועסטו פרעגן: זענען מיר דען היינט נישט אזוי? פרעג א איד א שומר מצוות פארוואס ער דינט דעם אייבערשטן - וועט ער דיר זאגן ס'איז דא שכר; און פארוואס היט ער זיך פון עבירות - אוי וויי, אויף יעדער עבירה איז דא אן עונש. לכאורה זענען מיר צוריקגעקומען צו דער זעלבער נקודה. אבער ס'איז דא דא א געוואלדיגער חילוק. דעם אייביגן שכר אין עולם הבא - ווער האט עס געזען? דאס געפינט זיך בלויז אין דעם תחום פון אמונה. קעגנאיבער דעם ליגט דער 'שכר' פונעם יצר הרע דא אויף דער וועלט, במזומן: אויב האב איך געגנב'עט - האב איך טויזנט דאלאר; אויב האב איך נישט געגנב'עט - האב איך נישט. און דאך האלט איך זיך צוריק, ווייל איך ווייס אז אזא זאך ברענגט חרון אף אלוקים במשפט אויף יעדן באהאלטענעם ענין. זאגט דער אייבערשטער: דאס איז וואס איך וויל.
ס'איז אמת, א העכערע מדרגה איז צו זאגן: איך גנב'ע נישט צוליב אהבת השם, איך האב דעם אייבערשטן אזוי ליב אז איך קען נישט טאן קעגן זיין רצון. אבער זאלן מיר זיך נישט נארן - אויך די מדרגה פון 'איך גנב'ע נישט ווייל ס'איז דא אן עונש דערויף' איז א גאר הויכע מדרגה, ווייל דעם עונש זע איך דאך נישט, און דאך גלייב איך אינעם אייבערשטן און איך האלט זיך צוריק פון טאן שלעכטס. ס'איז דא דא א נסיון: דער יצר הרע באצאלט במזומן, און דו לאזסט איבער זיין באצאלונג און זאגסט - איך גלייב אז נאמן הוא בעל מלאכתך שישלם שכר פעולתך.
ס'קען זיין אז היינט האסטו געוואלט ווייטער שלאפן ביז צען אזייגער צופרי, און פונדעסטוועגן ביסטו אויפגעשטאנען פרי צו ליינען קריאת שמע און דאווענען די תפילה בזמנה. ווער האט דיך מחיב געווען? ווער האט דיך געצוואונגען? דו ווייסט אז ס'איז דא שכר, אבער דער יצר הרע צאלט במזומן: צו בלייבן אין בעט נאך א שעה. די גמרא זאגט אז שלאָף איז איינס פון זעכציג אין מיתה, און איינער האט באמערקט דערויף: אויב אזוי, וואספארא 'געשמאק' איז דאס צו שטארבן... די כוונה איז אז דער יצר הרע גיט אן אויפ'נארטיגע תאוה, און יעדער מענטש וואלט בעסער געוואלט בלייבן אין בעט איידער אויפשטיין פרי. און פארוואס ביסטו אויפגעשטאנען? ווייל דער אייבערשטער האט געהייסן. און צוליב דעם וואס ס'איז דא א שכר דערויף - איך באהאלט עס נישט. אבער צו גלייבן אין דעם שכר און טאן רצון השם כאטש וואס קעגנאיבער ווערט אנגעבאטן אן אנדערער שכר וואס איז תיכף ומיד - דאס איז דער עיקר וואס דער אייבערשטער פארלאנגט פונעם מענטש.
דער קדוש ברוך הוא וויל אז דער מענטש זאל האבן א בחירה חופשית, און לויט דער שיטה פון איוב וואלט די בחירה אינגאנצן בטל געווארן. דערפאר האט דער קדוש ברוך הוא באהאלטן פון אונז דעם שכר. א מענטש פרעגט: אויב איך וועל זיין א צדיק, וועל איך באקומען שכר? וועל איך דא זיין גליקליך? דער ענטפער איז: ס'איז דא צדיקים וואס זענען דא גליקליך און ס'איז דא צדיקים וואס ליידן דא. און אויב איך וועל זיין א רשע, וועט מיר זיין שלעכט? ס'איז דא רשעים וואס ס'איז זיי דא גוט און ס'איז דא רשעים וואס ס'איז זיי דא שלעכט. קומט אויס אז מיט א גשמיות'דיגן, חומריות'דיגן בליק איז נישטא קיין חילוק צווישן א צדיק און א רשע. לוינט זיך דיר צו זיין א צדיק כדי ס'זאל דיר זיין גוט? אט זענען צדיקים וואס ס'איז זיי שלעכט. לוינט זיך צו אנטלויפן פון רשעות כדי ס'זאל דיר נישט זיין שלעכט? אט זענען רשעים וואס ס'איז זיי גוט. דאס איז דער טייטש 'כמשפט הצדיק כן הרשע', און דאס איז די וועלט - און פארוואס הייסט זי עולם? מלשון העלם, ווייל דער קדוש ברוך הוא פארשטעלט און באהאלט זיין מציאות אויף דער וועלט.
אויף דעם קלאגט ירמיהו: מדוע דרך רשעים צלחה, שלו כל בוגדי בגד - מענטשן וואס זענען בוגד אין השי"ת און זיי האבן רואיגקייט. אבער וואס ווילסטו, אז די רשעים זאלן ליידן? טא וואו איז די בחירה חופשית? די בחירה חופשית פאדערט אז א רשע קען זיין אז ס'איז אים גוט און ס'קען זיין אז נישט, און אזוי אויך א צדיק. און דער וואס גייט אין דער וועלט קען זאגן 'כמשפט הצדיק כן הרשע, שווא עבוד אלוקים' חלילה. און אויף דעם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: גלייב אינעם אויבערשטן און דין אים אפילו דו זעסט נישט - דאס איז דער אמת'ער נסיון, און אויף דעם קומט אן אומגעהויערער שכר.
דער תירוץ ענטפערט סיי אויף די יסורים פון צדיקים און סיי אויף דער רואיגקייט פון רשעים: ס'איז אוממעגלעך צו געבן פאר א צדיק בלויז גוטס, ווייל אויב אזוי ווערט בטל די בחירה - יעדער וועט וועלן זיין א צדיק ווייל מ'באקומט נאר גוטס. און ס'איז אוממעגלעך צו געבן פאר א רשע בלויז שלעכטס, ווייל אויב אזוי ווערט ווידער בטל די בחירה - אלע וועלן אנטלויפן פון רשעות ווייל די רשעים ליידן שטענדיג. נאר מען מוז וויסן אז דער תירוץ מוז קומען צוזאמען מיט שכר עולם הבא און הישארות הנפש. ווייל אן דעם איז נאך אלץ נישטא דא קיין יושר, און דער רשע מיטן צדיק באקומען דאס זעלבע. אבער אז מען זאגט אז דער צדיק וואס ליידט דא - זיין ליידן פארמערט זיין שכר און פארטאפלט עס צענדליגער טויזנטער מאל אין עולם האמת, איז דאס פארשטענדליך. פרעגסטו וואו איז דער יושר? דער סרט איז נאך נישט פארטיג. ווארט ביזן סוף און הערשט דעמאלט פרעג שאלות. אבער אויב דער סרט ענדיגט זיך מיט דעם וואס דער צדיק שטארבט אויס מיט יסורים - בחירה חופשית איז דא, אבער וואו איז דער יושר צום סוף? און אזוי אויך ביים רשע וואס ס'איז אים דא גוט און שטארבט מיט אריכות ימים אן יסורים און אן צרות: דער סרט איז נישט פארטיג, ס'איז פאראן שאול און אבדון און ערכא און דומה און נאך פלעצער וואס ער איז עתיד צו באזוכן. דו האסט איבערגעהאקט דעם סרט אינמיטן, און דערפאר האסטו קושיות.
און פארוואס ענדיגט נישט דער הקדוש ברוך הוא די מעשה דא? ווייל ווען ער וואלט עס דא געענדיגט, וואלסטו שוין געקענט טוישן דיין בחירה, און ס'קומט אויס אז ס'איז נישטא קיין בחירה חופשית. א משל צו בחירות (וואלן): ווען אנטפלעקט מען דעם מדגם (עקזיט-פאל) און די שטימען-רעזולטאטן? הערשט נאכדעם וואס די קלפיות ווערן פארמאכט צען אזייגער ביינאכט. פארוואס? ווייל ווען מ'וואלט עס אנטפלעקט פריער, וואלטן אסאך מענטשן געטוישט זייער אפשטימונג: טייל וואלטן זיך ארויסגעלאזט שאפן המונים כדי זייער קאנדידאט זאל געווינען, און טייל ווילן זיין צווישן די זיגערס. אזוי זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אין דער וועלט איז נאך פאראן א מעגליכקייט צו וועלן, און דערפאר אנטפלעק איך דיר נישט די תוצאות.
און דאס איז א שווערער נסיון עד למאד. א מענטש קען גיין אויף דער וועלט און זען ווי ער היט זיך פון יעדער שלעכטער זאך, און זיין חבר טוט יעדע שלעכטס און רשעות; ער זעט זיך כביכול דורכפאלן און זיין חבר מצליח זיין - און מיט דעם אלעם בלייבן א מאמין אין השם. א נסיון וואס איז גארנישט פשוט. אבער אויב מ'וועט עפענען די קלפיות יעצט און מ'וועט דיר ווייזן וואס איז זיין מצב און וואס איז דיין מצב, וואס איז זיין עונש און וואס איז דיין שכר - וואו איז דא דער נסיון? זאגט הקדוש ברוך הוא: די קלפיות וועל איך עפענען ווען די וואלן וועלן זיך ענדיגן. ווען א מענטש גייט אוועק פון דער וועלט זעט ער די מציאות אזוי ווי זי איז, אבער כל זמן ער לעבט מוז די מציאות זיין פארפירעריש, כדי דיר צו געבן די בחירה חופשית.
דער בן איש חי זאגט אז די אינעווייניגסטע אותיות פונעם ווארט 'עולם' זענען 'דמיונות': דער ע' באשטייט פון א יו"ד און א נו"ן, דער ו' פון נאך א ו', דער ל' פון א מ' און א ד', און אזוי ווייטער - נעם צוזאם אלע אינעווייניגסטע אותיות וועסטו באקומען 'דמיונות'. דיר צו זאגן אז דער גאנצער עולם הזה איז א וועלט פון דמיונות. דא זעסטו דעם רשע האבן הצלחה און דעם צדיק דורכפאלן, אבער אין עולם האמת ווערט געזאגט: ראיתי עליונים למטה ותחתונים למעלה. דער וואס דא האט מען אים געהאלטן פאר א מוצלח, פאר א וויכטיגן און ערליכן מענטש - דארט אויבן איז ער גאר נידעריג; און דער וואס מען האט זיך דא באצויגן צו אים מיט ביזיון, ווי א פשוט'ער, ארימער, נעבעכדיגער און פארשעמטער מענטש - פונקט ער שיינט דארט באור יקרות. דאס איז דער מהלך פונעם ענטפער פון אליפז, און יעצט לאמיר ליינען די ווערטער אינעווייניג אין די פסוקים.
הַלְאֵל יִסְכׇּן־גָּבֶר כִּי־יִסְכֹּן עָלֵימוֹ מַשְׂכִּיל׃ - האט דען דער אויבערשטער א נוצן פון א מענטש, צי ברענגט דען א קלוגער מענטש א נוצן פאר אים?
טענה'ט אליפז: ס'איז נישט מעגלעך אז הקדוש ברוך הוא זאל באצאלן פארן צדיק און פארן רשע זייערע מעשים דא אויף דער וועלט, ווייל דעמאלט וואלטן אלע געדינט בלויז כדי צו באקומען באלוינונג און אנטלויפן פון שטראף, און נישט פון אהבת השם - און אין דעם האט דער אויבערשטער נישט קיין באגער. 'הלאל יסכן גבר' - צי האט דען הקדוש ברוך הוא א תועלת און הנאה פונעם מענטש? 'יסכן' איז א לשון פון תועלת און הנאה, אזוי ווי 'ותהי לו סוכנת'. 'כי יסכן עלימו משכיל' - אויב וואלט דער הקדוש ברוך הוא משכיל געווען דעם מענטש און אים פארשטאנען געגעבן וואס איז די תועלת פון דער עבודה, און דער מענטש וואלט געזען מיט די אייגענע אויגן אז ווען ער טוט גוטס - איז אים גוט, און ווען ער טוט שלעכטס - איז אים שלעכט, צי וואלט דען אין דעם דער הקדוש ברוך הוא געהאט א תועלת און הנאה פון די מעשים פונעם מענטש? זאגט דער אויבערשטער: וואס איז מיר א נפקא מינה צי דו דינסט מיך צי נישט? 'אם צדקת מה תיתן לו' - דו ביסט גארנישט משנה ביים אויבערשטן. ווען א מענטש טוט פאר מיר עפעס וואס איך האב דערפון א תועלת, קען איך זאגן: וואס גייט מיר אן פארוואס ער טוט עס, איך וועל טון אלעס כדי ער זאל עס טון. אבער ווען איך האב דערפון קיין שום תועלת - פארוואס זאל איך מאכן גרויסע מיה כדי דו זאלסט עס טון? דאס הייסט: צי האט ער דען א תועלת פאר וועלכער ער זאל אונז באלערנען פון פריער און ווייזן שוין יעצט דעם שכר און עונש כדי מיר זאלן אים דינען? וואס וועט אים ארויסקומען דערפון?
הַחֵפֶץ לְשַׁדַּי כִּי תִצְדָּק וְאִם־בֶּצַע כִּי־תַתֵּם דְּרָכֶיךָ׃ - האט דען דער אלמעכטיגער א באגער אז דו זאלסט זיין גערעכט, צי האט ער א נוצן אז דו מאכסט ערליך דיינע וועגן?
צי איז דאס זיין באגער, צי פעלט אים אויס אז דו זאלסט זיין גערעכט? און צי וועסטו באקומען א ריוח דורך דעם וואס דו מאכסט גראד דיינע וועגן? דער הקדוש ברוך הוא זוכט נישט אז דו זאלסט פארדינען דורך דער תמימות פון דיינע וועגן און אז צוליב דעם זאלסטו זיין א צדיק. צי וויל דען דער אויבערשטער אזא עבודה, אז דו זאלסט אים דינען פאר געלט און תועלת (פאר בצע), און דערפאר זאלסטו מאכן תמימות'דיג דיינע וועגן און דיינע וועגן זאלן זיין גראד און ערליך? ס'שטעלט זיך ארויס אז מיט דעם דינסטו נישט דעם אויבערשטן, נאר דו דינסט פארן שכר, און פון פחד פונעם עונש.
הֲמִיִּרְאָתְךָ יֹכִיחֶךָ יָבוֹא עִמְּךָ בַּמִּשְׁפָּט׃ - צי צוליב דיין מורא וועט ער דיך מוסר'ן, צי וועט ער קומען מיט דיר אין משפט?
זאגט אים אליפז: וואס פאר א יראה האסטו? א יראה טאמער דער אויבערשטער וועט דיך מוסר'ן און דיך שטראפן, און א שרעק טאמער ער וועט קומען מיט דיר אין משפט און דיך משפט'ן פאר דיינע שלעכטע מעשים. צי דען האט דער אויבערשטער א חשק אין אזא יראה? צי איז דען זיין רצון אז דו זאלסט זיין א צדיק צוליב א בצע און רווח, אדער דו זאלסט אנטלויפן פון שלעכטס ווייל דו האסט מורא פון דעם עונש וואס דו וועסט באקומען דא אויף דער וועלט? דאס איז דאך אן עבודה צוליב א פניה חיצונית, און דאס הייסט נישט קיין עבודת השם.
הֲלֹא רָעָתְךָ רַבָּה וְאֵין־קֵץ לַעֲוֺנֹתֶיךָ׃ - איז דען דיין שלעכטס נישט גרויס, און עס איז דאך נישטא קיין עק צו דיינע עבירות?
דער אויבערשטער האט מסדר געווען אזא הנהגה אז ער באצאלט נישט גלייך פאר דעם וואס טוט שלעכטס. אמאל טוט א מענטש שלעכטס און דער קדוש ברוך הוא איז אים מאריך אף, און אמאל שטראפט ער אים תיכף. און דעמאלט איז דא א פלאץ צו מאכן א טעות און זאגן: זעט, עס איז דא איין משפט פאר'ן צדיק און פאר'ן רשע, 'שוא עבוד אלקים' חלילה. דאס איז וואס ער זאגט: אמאל שטראפט דער קדוש ברוך הוא נישט גלייך, כאטש דיין שלעכטס איז גרויס און עס איז נישטא קיין עק צו דיינע עבירות, און כאטש דו באגייסט מעשים פון רשעות אויך קעגן בני אדם.
כִּי־תַחְבֹּל אַחֶיךָ חִנָּם וּבִגְדֵי עֲרוּמִּים תַּפְשִׁיט׃ - ווארום דו נעמסט א משכון פון דיינע ברידער אומזיסט, און די קליידער פון אויסגעטאנע ציסטו אויס.
לֹא־מַיִם עָיֵף תַּשְׁקֶה וּמֵרָעֵב תִּמְנַע־לָחֶם׃ - קיין וואסער טרונקסטו נישט אן דעם מידן, און פון דעם הונגעריקן האלטסטו צוריק ברויט.
'תחבול אחיך חינם' - דו ברענגסט אים א היזק אן דעם וואס ער זאל האבן געטאן עפעס שלעכטס צו דיר. 'ובגדי ערומים תפשיט' - 'ערומים' מיינט די ארימעלייט, וואס אפילו אזוי האבן זיי קוים קליידער, און אפילו דאס ביסל וואס זיי פארמאגן נעמסטו צו פון זיי. און דו טוסט נישט קיין שום חסד אין דיינע אלע טעג: 'לא מים עיף תשקה' - דו גיסט נישט קיין וואסער צו טרינקען פאר'ן מידן, דאס הייסט דער וואס איז דארשטיג; 'ומרעב תמנע לחם' - דו זעסט אן אויסגעהונגערטן מענטש און דו האלטסט צוריק פון אים ברויט. דאס הייסט דו ביסט א רשע גמור, 'הלא רעתך רבה ואין קץ לעוונותיך' - און פונדעסטוועגן שטראפט דיך דער קדוש ברוך הוא נישט תיכף.
וְאִישׁ זְרוֹעַ לוֹ הָאָרֶץ וּנְשׂוּא פָנִים יֵשֶׁב בָּהּ׃ - און דער מענטש מיט כח, אים געהערט דאס לאנד, און דער אנגעזעענער מענטש זיצט דערין.
'איש זרוע' איז א מענטש וואס פירט דורך זיין ווילן מיט גוואלד, און דורך דעם 'לו הארץ' - די גאנצע ערד בייגט זיך פאר אים. און נישט גענוג וואס ער ליידט נישט און מען שטראפט אים נישט פאר אזא הארבע און פאראכטענע אויפפירונג, סיי בין אדם למקום און סיי בין אדם לחברו, נאר נאך מער, 'ונשוא פנים ישב בה': אין יעדן פלאץ וואו ער גייט אריין שטעלט מען זיך אויף לכבודו, און וואו ער קומט נאר אן זאגט מען אויף אים שבחים און לויב - פלוני דער נדיב, דער באקאנטער, דער מפורסם. די זאך אליין ברענגט ארויף א גרויסע קשיא: זיין שלעכטס איז גרויס, עס איז נישטא קיין עק צו זיינע עבירות, 'תחבול אחיך חינם' - און וויאזוי איז ער זוכה צו אזא כבוד אויף דער וועלט?
אַלְמָנוֹת שִׁלַּחְתָּ רֵיקָם וּזְרֹעוֹת יְתֹמִים יְדֻכָּא׃ - אלמנות האסטו אוועקגעשיקט ליידיג, און די ארעמס פון יתומים ווערן צעבראכן.
עַל־כֵּן סְבִיבוֹתֶיךָ פַחִים וִיבַהֶלְךָ פַּחַד פִּתְאֹם׃ - דערפֿאַר זענען פֿאַראַן פּאַסטקעס אַרום דיר, און אַ פּלוצעמדיקער שרעק דערשרעקט דיך.
פֿון דער אַנדערער זײַט קען מען זען אַ רשע וואָס מען זאָגט אויף אים 'אלמנות שלחת ריקם' - אַז ער האָט באַרויבט אַלמנות און יתומים, וואָס דאָס איז פֿון די גרעסטע עבירות, ווײַל די תורה זאָגט דאָך 'כל אלמנה ויתום לא תענון', ווײַל זיי האָבן נישט אויף וועמען זיך צו שטיצן. 'וזרועות יתומים ידוכא' - ער דערדריקט דעם כּוח פֿון די יתומים. און אָט זעט מען 'על כן סביבותיך פחים' - אַז אַלץ וואָס ער טוט פֿאַלט דורך, 'פח' איז מלשון אַ פּאַסטקע, אַ גרוב. 'ויבהלך פחד פתאום' - און פּלוצים אין איין רגע קומט אויף אים אַ פּלוצעמדיקער פּחד, דערשרעקט אים און ברעכט אים אונטער. קומט אויס אַז מען קען נישט זאָגן אויפֿן רשע אַז עס איז אים תמיד גוט, און מען קען נישט זאָגן אַז עס איז אים תמיד שלעכט: עס איז פֿאַראַן אַ רשע שטוב לו, ווי ער האָט פֿריִער געשילדערט, און עס איז פֿאַראַן אַ רשע שרע לו, ווי ער שילדערט איצט.
אליפז הייבט דאָ אָן אַ נײַעם מהלך: דער הקדוש ברוך הוא האָט גאָרנישט קיין תועלת און הנאה פֿון די מעשׂים פֿונעם מענטשן, און דערפֿאַר אַנטפּלעקט ער נישט דעם שכר ועונש דאָ אויף דער וועלט. אויב ער וואָלט באַצאָלט באַלד, וואָלט מען צוגענומען די בחירה חופשית, און עס וואָלטן נישט געווען דאָ קיין צדיקים און רשעים, נאָר חכמים און נאַרן, וואָס אַרבעטן פֿאַר אַ שכירות און היטן זיך צוליב פּחד. דערפֿאַר ווערט די וועלט - מלשון העלם - פֿאָרגעשטעלט פֿאַר אונדז ווי אַ פֿאַרפֿירערישע און פֿאַלשע מציאות: עס איז פֿאַראַן אַ צדיק שטוב לו און עס איז פֿאַראַן אַ צדיק שרע לו, עס איז פֿאַראַן אַ רשע שטוב לו און עס איז פֿאַראַן אַ רשע שרע לו. די וואַל-קעסטלעך עפֿענען זיך ערשט צום סוף, ווען דער מענטש גייט אַוועק פֿון דער וועלט, און דעמאָלט אַנטפּלעקט זיך אַז עליונים למטה ותחתונים למעלה. און דאָס אַלץ איז געבויט אויף דער אמונה אין שכר ועונש אין עולם הבא: דער פֿילם ענדיקט זיך נישט דאָ, און דער וואָס פֿרעגט 'וואו איז דער יושר' האָט איבערגעהאַקט דעם פֿילם אינדערמיט. די פּסוקים שילדערן פּינקטלעך די צוויי זײַטן: 'ואיש זרוע לו הארץ ונשוא פנים ישב בה' פֿון איין זײַט, און 'על כן סביבותיך פחים ויבהלך פחד פתאום' פֿון דער אַנדערער זײַט - און פֿון דעם זעט מען אַז די הנהגה איז באַהאַלטן בכּוונה, כּדי צו געבן דעם מענטשן דעם נסיון פֿון אמונה און זײַן ריזיקן שכר.