הקדמה: אליפז'ס צווייטע ענטפֿער
אין דעם קאפיטל קערט זיך אליפז התימני צוריק און ענטפֿערט איוב'ן, און דאס מאל מיט א גרעסערער שארפֿקייט. ער קומט אים ענטפֿערן אויף פֿיר זאכן: אויף דער עצם תלונה אויף די סדרי הבריאה, אויף זיין כפֿירה אין השארת הנפֿש און אין שכר ועונש, אויף דעם וואס ער שליסט אויס די בחירה חופֿשית, און אויף דער גרויסער קשיא פֿון "רשע וטוב לו". מיר וועלן גיין אויפֿן סדר פֿון די פסוקים לויטן ביאור פֿונעם מלבי"ם.
"הראשון אדם תיוולד" - ווער ביסטו צו זאגן א מיינונג אויף דער בריאה?
הֲרִאישׁוֹן אָדָם תִּוָּלֵד וְלִפְנֵי גְבָעוֹת חוֹלָלְתָּ׃ - ביסטו דען דער ערשטער מענטש וואס איז געבוירן געווארן, און פֿאר די גבעות ביסטו באשאפֿן געווארן?
איוב קומט און באקלאגט זיך אויף דער עצם יצירה פֿונעם מענטש: פֿארוואס האט אים דער אויבערשטער באשאפֿן אזוי און נישט אנדערש, פֿארוואס איז א מענטש באשאפֿן געווארן אז עס זאל אים שלעכט זיין. זאגט אים אליפז: ביסטו דען אדם הראשון וואס איז געבוירן געווארן אויף דער וועלט, אז דו קומסט יעצט זאגן א דעה צי עס לוינט זיך צו באשאפֿן א מענטש צי עס לוינט זיך נישט?
מיר קענען דאס פֿארגלייכן מיט א משל פֿון א קאר. ווען די פֿאבריק גיט ארויס דעם ערשטן אויטא, און דו נעמסט א טעסט-דרייוו און קומסט און זאגסט: מיין הערר, מ'דארף אויסשטעלן די מאשינען, מ'דארף דא און דארט פֿארריכטן, דער קאר האט פראבלעמען - האסטו גערעדט אין דער ריכטיגער צייט. אבער אויב די פֿאבריק האט שוין פראדוצירט צען טויזנט אויטאס און יעדער איינער איז צופֿרידן און לויבט און רימט, און פלוצלינג קומט איין מענטש וואס ביי זיין אויטא איז פארהאן א פראבלעם, און ער מאכט אפ אז די גאנצע פֿאבריק איז איבעריג און צעבראכן און מאכט נישט קיין גוטע זאכן - איז דאס דאך א גאנצער טעות. און דאס איז פונקט וואס אליפז זאגט אים.
"וְלִפְנֵי גְבָעוֹת חוֹלָלְתָּ" - "חוללת" איז מלשון חבלי לידה, א לשון פֿון טראגן און געבערן. כביכול יעצט שטייט דער אויבערשטער דיך געבוירן, דו ביסט דער ערשטער אויף דער וועלט, און דו קומסט אפֿגעבן א דעה: לוינט זיך עס אדער לוינט זיך נישט.
הַבְסוֹד אֱלוֹהַּ תִּשְׁמָע וְתִגְרַע אֵלֶיךָ חׇכְמָה׃ - האסטו דען געהערט דעם סוד פֿון ג-ט, און האסטו צוגענומען צו זיך די גאנצע חכמה?
ווען דער קדוש ברוך הוא האט דיך געוואלט ארויסברענגען מכח אל הפועל, צו זיין כביכול אדם הראשון - האט ער דאך געזאגט "נעשה אדם", און זיך באראטן מיט די מלאכים. זאגט אים אליפז: ביסטו דען דארט געווען? האסטו געהערט די באראטונגען, האסטו געוואוסט וואס מ'האט געזאגט פֿארדעם און וואס דערקעגן? "הַבְסוֹד אֱלוֹהַּ תִּשְׁמָע"?
"וְתִגְרַע אֵלֶיךָ חׇכְמָה" - גרעון מיינט א חסרון. כביכול דו קומסט און זאגסט: רבונו של עולם, די חכמה דא איז נישט פֿאלקאם, זי איז פֿעלערהאפֿטיג, וואס דו האסט געטאן איז נישט גאנץ, נישט אזוי האט עס געדארפֿט צו זיין. ביסטו דען געווען ביי אלע פֿריערדיגע פלענער און ביים באשלוס צו באשאפֿן דעם מענטש פונקט אין דער צורה און אין דעם מצב ווי ער געפֿינט זיך, אז דו קומסט יעצט און זאגסט: דאס געפֿעלט מיר נישט, דאס איז נישט כראוי?
די דריי מקורות פֿון א מענטשנ'ס ידיעה
מַה־יָּדַעְתָּ וְלֹא נֵדָע תָּבִין וְלֹא־עִמָּנוּ הוּא׃ - וואס ווייסטו וואס מיר ווייסן נישט, וואס פֿארשטייסטו וואס איז נישט ביי אונז?
מיט וואס בארימסטו זיך, איוב, אז דו ביסט כביכול קלוגער פון אלע מענטשן? מיר זאגן דיבורים און דו ביסט זיכער אז דו ביסט דער קלוגסטער אין דער חבורה. אבער דו קענסט זיך דאך נישט בארימען איבער אונז מיט ידיעות וואס דו האסט און מיר האבן נישט. ווי אזוי באקומט א מענטש ידיעות? דורך די חושים: "מַה־יָּדַעְתָּ וְלֹא נֵדָע" - וואס באגרייפסטו דורך דיינע חושים, אין זען און אין הערן, וואס איך באגרייף נישט? און דער צווייטער וועג איז התבוננות און שכל, מסיק צו זיין איין זאך פון דער צווייטער: "תָּבִין וְלֹא־עִמָּנוּ הוּא" - וואספארא גרעסערן כח הבנה פון אונז פארמאגסטו? פארוואס האלטסטו אז ס'זענען פאראן זאכן וואס דו פארשטייסט און מיר נישט?
און ס'איז פאראן א דריטער וועג: ידיעות וואס קומען פון דער עקספיריענס און לעבנס-ערפארונג. די גמרא זאגט אז אפילו אן אלטן גוי דארף מען מכבד זיין, צוליב "כמה הרפתקי דעדו עליה" - וויפיל איבערלעבענישן זענען איבער אים אריבערגעגאנגען, וויפיל ער האט געזען און וויפיל ער האט משיג געווען במשך די יארן פון זיין לעבן. היינט פילט מען דאס טאקע ווייניגער, ווייל היינט שעצט מען טעכנאלאגיע: וואס הייסט "הרפתקי דעדו עליה"? לאמיר זען צי ער קען אנצינדן דעם אייפאון. אבער באמת, וואס זיי האבן געהאט האבן מיר נישט. און גיט אכט: ווי מער די טעכנאלאגיע גייט פאראויס, פארלירן מיר די חכמת החיים. ווער געדענקט אז אמאל זאל א מענטש דארפן נעמען א "קאוטשינג", א באגלייטער אויף טריט און שריט? ס'איז דא קאוטשינג פאר אנצוג, קאוטשינג ווי אזוי צו מסדר זיין די שטוב, קאוטשינג ווי אזוי זיך אן עצה צו געבן מיט געלט. האט דיין זיידע געהאט קאוטשינג? ער האט געוואוסט וויפיל ער פארדינט, ער האט געוואוסט ווי אזוי צו לעבן דערפון, ער האט געוואוסט אז ס'זאל אים בלייבן אויך עטוואס געלט אין דער זייט, און ער האט געלעבט פון דעם וואס ער האט געהאט. היינט האט א מענטש לעכער אין די פינגער, ער האט א קאמפיוטער און פארגעשריטענע עלעקטראנישע כלים - אבער וואו איז דער שכל? דעם שכל האבן מיר פארלוירן. דאס איז דער כח פונעם זקן: ער פארמאגט אין זיך חכמת החיים, וואס ליידער ביים יונגן דור איז מאן דכר שמיה.
גַּם־שָׂב גַּם־יָשִׁישׁ בָּנוּ כַּבִּיר מֵאָבִיךָ יָמִים׃ - סיי אן אלטער מענטש און סיי א ישיש איז דא צווישן אונז, עלטער אין טעג פון דיין פאטער.
א מענטש קען טענה'ן: איך בין אלט, און די דאזיגע חכמת החיים פארמאג איך, ממילא האב איך דעם כח זיך צו דינגען מיט אייך. זאגט אים אליפז: נישט אזוי. ס'איז דאך סיי א "שב" דא צווישן אונז, און סיי א "ישיש" - וואס איז עלטער פון א שב, און אויך איינער וואס איז "כביר מאביך ימים" - עלטער פון דיין טאטן. אויב אזוי, מיט וואס בארימסטו זיך קעגן אונז, און בארימסט זיך איבער אלע פריערדיגע דורות, אז דו פארשטייסט בעסער פון יעדן און האסט טענות והשגות אויף דער בריאה פונעם מענטש? דער תרגום ערקלערט אז אליפז אליין איז געווען דער "שב", בלדד השוחי איז געווען דער "ישיש" וואס איז געווען עלטער פון אים, און "כביר מאביך ימים" איז געווען צופר הנעמתי, וואס איז געווען עלטער פון איוב'ס פאטער.
"תנחומות אל" - הישארות הנפש
הַמְעַט מִמְּךָ תַּנְחוּמוֹת אֵל וְדָבָר לָאַט עִמָּךְ׃ - איז דען ווייניג פאר דיר די טרייסטונגען פון גאט, און א זאך וואס איז באהאלטן ביי דיר?
דא ענטפערט ער אים אויף דעם וואס ער האט געכפֿרט אין שכר ועונש און אינעם גמול פון חיי עולם הבא. זאגט ער אים: צי קענסטו דען כופר זיין אין הישארות הנפש? פארשטייסטו דען נישט אז דער גוף איז נאר דער דרויסנדיגער חלק, א צודעק און א לבוש צום אינעווייניגסטן רוחניות'דיגן חלק וואס דאס איז די נשמה? ווען דער מענטש איז נפטר, טוט ער בעצם אויס זיין מאנטל, דעם דרויסנדיגן לבוש - און דאס איז די גווייה, און די נשמה קערט זיך צוריק און לעבט אן אייביג לעבן.
"וְדָבָר לָאַט עִמָּךְ" - "לאט" איז לשון פון "לוטה בשמלה", פארדעקט און באהאלטן. דער הקדוש ברוך הוא טרייסט דיך: דער גוף וועט פארגיין, אבער ס'איז פאראן אין דיר א באהאלטענע, אינעווייניגסטע זאך, וואס איז נצחי און עקזיסטירט אויף אייביג. צי איז דען נישט דא אין דעם גענוג זיך צו טרייסטן איבער די יסורים פונעם גוף? הלא אפילו ווען דו ליידסט, איז דאס נאר א ליידן פונעם דרויסנדיגן חלק, און דער עיקר איז די נשמה - יענע זאך וואס איז "לאט" ביי דיר, יענע זאך וואס ער האט באהאלטן אין דיר, וואס דאס איז די פנימיות פונעם מענטש און זיין נפש וואס וועט בלייבן אויף אייביג.
מַה־יִּקָּחֲךָ לִבֶּךָ וּמַה־יִּרְזְמוּן עֵינֶיךָ׃ - וואס נעמט דיך דיין הארץ, און וואס ווינקען דיינע אויגן?
דא זאגט ער אים ווי אין א מאמר מוסגר: איך ווייס אז דו קלערסט דערין מחשבות פון כפירה, און דו גלייבסט נישט אין דעם וואס איך זאג. "מַה־יִּקָּחֲךָ לִבֶּךָ" - וואס שלעפט דיך דיין הארץ צו כופר זיין דערין. "וּמַה־יִּרְזְמוּן עֵינֶיךָ" - "ירזמון" איז ווי "ירמזון" (ווי כבש און כשב, שלמה און שמלה), און ס'איז אויך לשון פון רז, לשון פון סוד: וואס ווינקען דיינע אויגן און זאגן בסוד, וואס קנעלסטו מיט די אויגן? איך פיל אז דו ביסט כופר אין די ווערטער וואס איך זאג.
כִּי־תָשִׁיב אֶל־אֵל רוּחֶךָ וְהֹצֵאתָ מִפִּיךָ מִלִּין׃ - אז דו קערסט דיין גייסט קעגן גאט (און אז דיין גייסט וועט זיך אומקערן צו גאט), און לאזט ארויס פון דיין מויל ווערטער.
הלא צום סוף יענע זאך וואס איז "לאט" מיט דיר, יענע נפש וואס ער האט באהאלטן אין דיר - "תשיב אל אל רוחך", זי וועט זיך צוריקקערן צום הקדוש ברוך הוא צו שיינען אין ליכט פונעם לעבן און וועט באקומען איר אייביגן שכר. און אויב אזוי, וואס שלעפט דיך דיין הארץ און וואס ווינקען דיינע אויגן? פארוואס רעדסטו דברי כפירה און באקלאגסט זיך קעגן דעם באשעפער, און ווייזט דערמיט אז דו גלייבסט נישט אין הישארות הנפש און אז ס'איז דא אינעם מענטש אן אינעווייניגסטער חלק וואס עקזיסטירט אויף אייביג, "והוצאת מפיך מילין" - און דו עפנסט דיין מויל קעגן דעם בורא?
"מה אנוש כי יזכה" - קיין מענטש איז נישט ריין בעיני ה'
מָה־אֱנוֹשׁ כִּי־יִזְכֶּה וְכִי־יִצְדַּק יְלוּד אִשָּׁה׃ - וואס איז דען דער מענטש אז ער זאל זיין ריין, און ווי קען ער זיין גערעכט, א געבוירענער פון א פרוי?
דא קערט זיך אליפז צוריק צום ערשטן יסוד וואס ער האט געשטעלט, אז די שלעכטס וואס קומט אויפן צדיק קומט אויסצורייניגן און אויסצומעקן לייכטע חטאים וואס ער האט געטאן. און אזוי ווי ער האט אים לכתחילה געטענהט: "הן בעבדיו לא יאמין ובמלאכיו ישים תהלה" - אז אפילו אין זיינע קנעכט גלייבט נישט דער הקדוש ברוך הוא, ווייל עס איז נישטא קיין צדיק אין לאנד וואס טוט נאר גוטס און זינדיגט נישט - אזוי זאגט ער דא: וואס איז דען דער מענטש, וואס איז אזוי קליין קעגן דעם בורא, אז ער זאל זוכה זיין און זאגן "איך בין ריין, איך בין א צדיק"? "וכי יצדק ילוד אשה" - דער עצם פאקט אז ער איז א ילוד אשה איז שוין א חסרון און א פחיתות, ווייל דער מענטש ווערט דאך באשאפן פון א טיפה סרוחה, פון א מקום טומאה. ווי קען אזא מענטש זאגן: איך בין גערעכט, און דאס וואס איז געקומען אויף מיר איז שלא כדין?
הֵן בִּקְדֹשָׁו לֹא יַאֲמִין וְשָׁמַיִם לֹא־זַכּוּ בְעֵינָיו׃ - זע, אפילו אין זיינע הייליגע גלייבט ער נישט, און די הימלען זענען נישט ריין אין זיינע אויגן.
אפילו אין די מלאכים, וואס זענען זיינע הייליגע, גלייבט נישט דער אויבערשטער. און די הימלען, וואס דאס זענען די גלגלים, זענען נישט ריין אין זיינע אויגן - כאטש זיי זענען א בחינה פון א לויטערן חומר קעגן דער טונקלקייט און גראבקייט פונעם מענטש, דאך זענען זיי נישט ריין אין זיינע אויגן. און אויב אזוי, ווי קענסטו, א בשר ודם, ערווארטן צו זאגן: איך בין ריין, א צדיק, ראוי און ערליך?
אַף כִּי־נִתְעָב וְנֶאֱלָח אִישׁ־שֹׁתֶה כַמַּיִם עַוְלָה׃ - נאך פיל מער א מענטש וואס איז פאראכט און פארדארבן, וואס טרינקט אומרעכט ווי וואסער.
און על אחת כמה וכמה דער מענטש, וואס מצד זיין חומר איז ער פאראכט, און "נאלח" איז מלשון פארדארבן און פארשטונקען - מצד זיינע תאוות און געפילן, זיין גשמיות און חומריות. "שותה כמים עולה" - פונקט ווי עס איז אריינגעלייגט אין טבע פונעם מענטש אז ער ברויך וואסער, אזוי איז אריינגעלייגט אין אים צו טאן עולות. "ועיר פרא אדם יולד" - אויב דו וועסט נישט געבוירן א מענטש פון יענעם עיר פרא, וואס וועט בלייבן? אן עיר פרא. דו דארפסט געבוירן אן "אדם" פון דעם עיר פרא אין דיר, און אויב נישט, בלייבסטו אן עיר פרא. דאס הייסט, אויף א נאטירלעכן אופן, אויב מען לאזט דעם מענטש אן חינוך, טרינקט ער עוולה ווי וואסער - ער טוט עולות פונקט ווי א מענטש וואס טרינקט וואסער. פילט דען איינער וואס טרינקט וואסער שלעכט? אדרבה, ער פילט זייער גוט מיט זיך, ער האט נישט קיין געוויסנביסן: איך בין געווען דארשטיג און איך האב געטרונקען. אזוי אויך דער וואס באגייט אן עוולה - ער האט נישט קיין געוויסנביסן, און ער פילט גוט דערמיט. דער מענטש איז אזוי פשוט און נידעריג, אז ער איז נתעב ונאלח און טוט עולות אן דעם וואס ער זאל עס בכלל שפירן. און אויב בקדושיו לא יאמין און די הימלען זענען נישט ריין - כל שכן אז דער מענטש איז נישט ריין בעיני ה'. און ווי קומסטו און טענהסט: איך בין ריין, איך בין א צדיק, איך בין ראוי, פארוואס האב איך באקומען עונשים?
"אחוך שמע לי" - די בחירה חופשית
אֲחַוְךָ שְׁמַע־לִי וְזֶה־חָזִיתִי וַאֲסַפֵּרָה׃ - איך וועל דיר פארציילן, הער צו צו מיר, און דאס וואס איך האב געזען וועל איך דערציילן.
ווי באקאנט, האט אליפז לכתחילה געטענהט אז ער האט באקומען א מעלדונג אין נבואה מאת ה' ("ואלי דבר יגונב"), און איוב האט חוזק געמאכט פון אים און געזאגט: אויב דו האסט באמת באקומען נבואה, פארוואס איז די נבואה נישט געקומען צו מיר? אויב דער אויבערשטער האט א שליחות פאר מיר, זאל ער קומען און זאגן צו מיר אליין - "האם אין עזרתי בי". יעצט חזר'ט אליפז איבער זיינע ווערטער: איך אנטפלעק דיר, הער צו צו מיר און נעם אן פון מיר, דאס האב איך געזען אין נבואה, און איך וויל דיר פארציילן דעם מראה וואס איך האב געזען.
אֲשֶׁר־חֲכָמִים יַגִּידוּ וְלֹא כִחֲדוּ מֵאֲבוֹתָם׃ - וואס חכמים דערציילן, און האבן נישט פארבארגן פון זייער רצון.
דו, איוב, טענהסט אז דער מענטש איז נישט פריי אין זיין בחירה נאר אלע זיינע מעשים זענען מוכרח, אז דער אויבערשטער מיט זיין ידיעה צווינגט דעם מענטש צו טאן דאס וואס ער טוט און ער האט נישט קיין בחירה. זאגט אים אליפז: דיינע ווערטער שטימען נישט מיטן גראדן שכל. "אשר חכמים יגידו ולא כיחדו מאבותם" - און גיט אכט, "אבותם" דא איז נישט מלשון אב (א פאטער), נאר מלשון "אבה", חשק און רצון, אזוי ווי "ואם לא תאבה האשה ללכת אחרי" (מיט אן אל"ף, נישט מיט אן עי"ן). דאס הייסט, די חכמים וועלן נישט קענען פארלייקענען אז אלעס וואס א מענטש טוט איז "מאבותם" - פון זיין אייגענעם רצון און בחירה, אז ער וויל און גלוסט דאס צו טאן.
לָהֶם לְבַדָּם נִתְּנָה הָאָרֶץ וְלֹא־עָבַר זָר בְּתוֹכָם׃ - נאר פאר זיי אליין איז די ערד געגעבן געווארן, און קיין פרעמדער איז נישט אריבערגעגאנגען צווישן זיי.
וואס איז דאס אינעווייניגסטע געפיל פון יעדן מענטש? אז די וועלט איז אים געגעבן געווארן צו טון דערין כפי רצונו, ווי ער וויל און גלוסט. "ולא עבר זר בתוכם" - קיינער שפירט נישט אז א פרעמדע זאך צווינגט אים אויפצוהייבן די גלאז. פארוואס האסטו אויפגעהויבן די גלאז? ווייל איך האב געוואלט אויפהייבן די גלאז.
דער דאקטאר פענפילד האט דורכגעפירט קאמפליצירטע פארשונגען איבער'ן מוח, און הרב דעסלער דערמאנט אים. מען האט אריינגעלייגט עלעקטראדן אין מוח פון א מענטש - ווייל היינט קען מען דורך עלעקטראדן און דארע עלעקטרישע פולסן אנצינדן פארשידענע פעולות פונ'ם מענטש, און אויך די פסיכיאטרישע רפואות ארבעטן אויף דעם אופן. מען גיט א פולס אין א געוויסן ארט, ווערט דער מענטש אנגעפילט מיט גליק, שמחה און רואיגקייט; אין אן אנדער ארט - און ער פאלט אריין אין מרה שחורה, אין עצבות, אין פחד. און אזוי אויך קען מען אויף דעם וועג אנרייצן דעם גוף פונ'ם מענטש. מען האט אנגערייצט א געוויסן נערוו, און פלוצלים האט דער מענטש אויפגעהויבן זיין האנט. האט מען אים געפרעגט: פארוואס האסטו אויפגעהויבן די האנט? האט ער זיי געזאגט: נישט איך האב אויפגעהויבן, איר האט אויפגעהויבן.
פון דעם פירט הרב דעסלער אויס אויפ'ן קלארסטן אופן: איך און מיין גוף זענען צוויי באזונדערע זאכן. איז דען שייך צו זאגן אז דער אויטא זאל זאגן "נישט איך האב באוועגט די רעדער"? אויב דו ביסט דער גוף - איז דאס דאך דו. און אויב א צווייטער קאנטראלירט - זענען די רעדער טאקע באוועגט געווארן דורך א צווייטן. דא, אויב דער פארשער באוועגט מיין האנט, איז א סימן אז דער גוף איז נישט איך. איך שפיר אז מיין האנט האט זיך אויפגעהויבן, און איך זאג: דאס בין נישט איך. אויב אזוי, ווער ביסטו? איך בין די נשמה, און די האנט איז עפעס אן אויסערליכע זאך צו מיר.
און פון דעם קומט אויס: ווען איך הייב אויף די גלאז און איך זאג נישט "דו האסט אויפגעהויבן" - און מען זעט דאך אז א מענטש איז ביכולת צו מאכן דעם חילוק, ווייל ווען מען מישט זיך אים אריין גראב און מען דריקט קנעפלעך אין זיין מוח ווייסט ער צו זאגן "דאס בין נישט איך" - איז ווען איך הייב אויף מיין האנט און זאג "דאס בין איך", קען מען זיך מיט דעם נישט דינגען. דאס בין איך, דאס איז מיין רצון. און דאס איז די טענה פון אליפז: ווי קענסטו טענה'ן אז דער מענטש איז געצוואונגען אין זיינע מעשים? האט דיר היינט עמיצער געהייסן אויפשטיין אינדערפרי? האט דיר עמיצער געהייסן קומען אהער, עפענען א ספר, אנמאכן א גלאז קאווע? יעדער מענטש שפירט אז ער האט בחירה חופשית און ער טוט לויט זיינע רצונות, אויב ער וויל טוט ער, און אויב נישט - האלט ער זיך צוריק. דאס זאגן די חכמי לב און זיי באהאלטן עס נישט פון זייערע עלטערן, אז זיי האנדלען לויט זייער אייגענעם רצון; "להם לבדם ניתנה הארץ" - זיי טוען כרצונם אויף דער ערד, "ולא עבר זר בתוכם" - עס איז נישטא קיין פרעמדער אינעווייניגסטער כוח אין מיר וואס איך זאל קענען זאגן אויף אים אז ער האט מיך געשטופט און געטריבן, נאר איך בין דער וואס טוט און דער וואס וויל.
"כל ימי רשע הוא מתחולל" - די אויסערליכע הצלחה נארט אפ
כׇּל־יְמֵי רָשָׁע הוּא מִתְחוֹלֵל וּמִסְפַּר שָׁנִים נִצְפְּנוּ לֶעָרִיץ׃ - אלע טעג פונ'ם רשע ציטערט ער פאר שרעק, און א צאל יארן זענען פארבארגן פאר'ן עריץ.
איצט ענטפערט ער אים אויף דער קשיא פון "רשע וטוב לו": ווי אזוי קען זיין אז פאר'ן רשע איז גוט דא אויף דער וועלט? און מיר האבן שוין געזען אין די הקדמה פון אליפז'ס רייד זיין טענה: די אויסערליכע הצלחה, וואס איז נגלה פאר די אויגן, נארט אפ. ער זעט אויס צופרידן, פריילעך און שמייכלט, אבער וויסן זאלסטו אז טיף אינעווייניג האט ער גארנישט קיין הצלחה - ער איז א געפלאגטער מענטש וואס ליידט, איינגעהילט אין צער און שטענדיגן פחד. דערפאר "כל ימי רשע הוא מתחולל" - מלשון חיל ורעדה, ער האט נישט קיין מנוחה. "ומספר שנים נצפנו לעריץ" - יענע יארן וואס זענען פארבארגן פאר דעם עריץ זענען יארן פול מיט ליידן.
קוֹל־פְּחָדִים בְּאׇזְנָיו בַּשָּׁלוֹם שׁוֹדֵד יְבוֹאֶנּוּ׃ - א קול פון שרעק איז אין זיינע אויערן, אין צייט פון פרידן וועט א רויבער קומען אויף אים.
מען קען פארציילן א מעשה וואס קלערט אויף דעם ענין: עס איז אמאל געווען א פרוי וואס האט דערציילט, אז איר ברודער איז געקומען פון חוץ לארץ מיט א גאר טייערן אויטא, א פרארי אדער לאמבארגיני. מסתמא איז אים שווער געווען זיך צו שיידן פון זיין אויטא, האט ער עס מיטגעברענגט קיין ארץ ישראל פאר א רייזע, און דערנאך פארט ער צוריק קיין חו"ל. דא אין לאנד האט מען פון אים געפאדערט אן אסטראנאמישן סכום פאר ביטוח, איז דער אויטא פארבליבן אן קיין פארזיכערונג. האט זי דערציילט: יעדע דריי מינוט פלעגט ער לויפן צום פענסטער זען צי דער אויטא שטייט אויפ'ן ארט. יעדער קליינער גערויש, יעדע סירענע - גלייך איז ער געלאפן זען וואס מאכט דער קאר. און אויך פון איר פלעגט ער בעטן: טו א טובה, קוק וואס טוט זיך מיט'ן קאר. האט זי אים געזאגט: איך האב עס נישט געקויפט, איך האב א רואיג לעבן, איך זיץ אויפ'ן קאנאפע און בין רואיג. דו האסט עס געקויפט - זיי מוחל, לויף צו אים, גיי זארג זיך פאר אים, זיי צערודערט וועגן אים; איך, ברוך השם, האב נישט די צרות.
דאס איז וואס אליפז זאגט: "קול פחדים באזניו" - יעדער עלה נדף, גלייך לויפט ער: עפעס איז געשען, עפעס אין ביזנעס, די בארסע איז געפאלן. ער לעבט די גאנצע צייט אין חששות. "בשלום שודד יבואנו" - אפילו ווען עס הערשט שלום, עס איז נישטא קיין שרעק, נישט קיין מלחמה, נישט קיין ראקעטן און נישט קיין רויבער, און אלעס איז רואיג - לעבט ער מיט'ן געפיל אז א רויבער גייט באלד קומען, אז איצט גייט קומען א צרה, אז איצט גייט די בארסע פאלן. דער מענטש איז די גאנצע צייט "מתחולל", אין חיל ורעדה. זאלסט נישט מקנא זיין אין זיין גליק.
לֹא־יַאֲמִין שׁוּב מִנִּי־חֹשֶׁךְ וְצָפוּי הוּא אֱלֵי־חָרֶב׃ - ער גלייבט נישט אז ער וועט צוריקקערן פון דער פינצטערניש, און ער ווארט כסדר אויף דער שווערד.
אַז ער געפינט זיך אין אַ פינצטערן אָרט, דאַכט זיך אים אַז ער וועט קיינמאָל מער ניט צוריקקומען פון דאָרט. און כאָטש ער איז אין דער פינצטערניש, דאַכט זיך אים אַז ער איז "צפוי אלי חרב" - אַרום דעם ווינקל וואַרט אויף אים אַ מערדער מיט אַ שווערד אים צו באַרויבן צוליב זיין געלט. ער זעט אים ניט, אָבער ער לעבט אין כּסדר'דיגע פחדים: ווער ווייסט וואָס ס'גייט מיר פּאַסירן, ווער ווייסט ווער ס'גייט מיר אומקערן, וואָסער געשעפט גייט מיר אויסרייניגן פון אַלע מיינע פאַרמעגנס.
נֹדֵד הוּא לַלֶּחֶם אַיֵּה יָדַע כִּי־נָכוֹן בְּיָדוֹ יוֹם־חֹשֶׁךְ׃ - ער וואַנדערט נאָך ברויט און פרעגט "איה" (וואו איז עס?), ער ווייסט שוין אַז דער טאָג פון פינצטערניש שטייט גרייט אין זיין האַנט.
דאָס אַלץ איז נאָך בכוח הדמיון, אין רואיגע צייטן. על אחת כמה וכמה ווען ער "נודד ללחם איה", ווען ער מוז זוכן זיין חיונה און ברויט - דעמאָלט זענען זיינע פחדים זיבנפאַכיג גרעסער. און אויב ביז איצט זענען דאָס געווען סתם פחדים בעלמא, איצט, ווען עס הייבט זיך אָן אַ געוויסע מפלה און אַ פינאַנציעלע אונטערברעכונג, איז שוין "נכון בידו יום חושך" - עס איז אים שוין קלאָר אַז ער שטייט פאַר פינצטערניש, פאַר אַ צוזאַמענברוך, פאַר אַ שאָדן.
יְבַעֲתֻהוּ צַר וּמְצוּקָה תִּתְקְפֵהוּ כְּמֶלֶךְ עָתִיד לַכִּידוֹר׃ - נויט און דראַנג וועלן אים דערשרעקן, זיי וועלן אים איבערפאַלן מיט גוואַלד, ווי אַ מלך וואָס איז באַשטימט אַראָפּגעוואָרפן צו ווערן ווי אַ קויל.
די שרעק און די ענגשאַפט דערשרעקן אים און באַפאַלן אים מיט אַ גרויסער שטאַרקייט און מאַכט. און וואָס מיינט "כמלך עתיד לכידור"? דערקלערט דער מלבי"ם אַז אין דער צייט פון איוב איז געווען אַ מלך וואָס האָט געזינדיגט, און מען האָט געמאַכט אַ משפט אויף אים און אים אַוועקגעוואָרפן ווי אַ באַל (כדור) און אים געקייקלט פון איין אָרט צום צווייטן ביז ער איז געשטאָרבן אַ מיתה משונה. דער רשע ווערט אַזוי שטאַרק דערשראָקן, גלייך ווי עס וואָלט נגזר געוואָרן אים צו טויטן ווי אַ כדור פונקט ווי יענער מלך.
"כי נטה אל אל ידו" - די סיבה דערפון
כִּי־נָטָה אֶל־אֵל יָדוֹ וְאֶל־שַׁדַּי יִתְגַּבָּר׃ - ווייל ער האָט אויסגעשטרעקט זיין האַנט קעגן גאָט, און קעגן דעם אייבערשטן פרובירט ער זיך צו שטאַרקן.
און פאַרוואָס דאָס אַלץ? ווייל ער האָט געהויבן זיין האַנט קעגן דעם אויבערשטן צו קעמפן מיט אים כביכול, און גלייך ווי ער וויל זיך שטאַרקן קעגן השם יתברך.
יָרוּץ אֵלָיו בְּצַוָּאר בַּעֲבִי גַּבֵּי מָגִנָּיו׃ - ער לויפט קעגן אים מיטן האַלדז, מיט דער דיקקייט פון די שילדן פון זיין רוקן.
דער הקדוש ברוך הוא צעשמעטערט אים כביכול ביים האַלדז, און שלאָגט אין דעם דיקן פלייש פון זיין רוקן וואָס דינט אים ווי אַ שילד.
כִּי־כִסָּה פָנָיו בְּחֶלְבּוֹ וַיַּעַשׂ פִּימָה עֲלֵי־כָסֶל׃ - ווייל ער האָט באַדעקט זיין פּנים מיט זיין פעטקייט, און געמאַכט פעטע פאַלדן ביי די כסלים.
כאָטש פון גרויס פעטקייט און שפּעק איז זיין פּנים פאַרדעקט, דאָך "ויעש פימה עלי כסל": ווען מען צעקלאַפּט זיין רוקן, עפנט זיך דאָס פלייש און די פעטקייט און עס ווערט דערין ווי אַ מויל און אַן עפענונג דורכן חלב, און דורך יענעם עפענונג ווערט אַנטפּלעקט די אינעווייניגסטע זאַך. די כסלים זענען דאָס אינעווייניגסטע, און דער חלב איז די דעקונג וואָס אויף זיי - "החלב המכסה את הקרב אשר על הכסלים". דער הקדוש ברוך הוא שלאָגט אים ביז זיין פנימיות זאָל אַנטפּלעקט ווערן: יעדער האָט געמיינט "אָט איז ער מצליח", אָבער עס שטעלט זיך אַרויס אַז דאָס אַלץ איז בלויז אַן אויסערלעכער שפּעק, אַלץ איז בלויז אַן אויסערלעכער רושם. פּלוצים ווערט נתגלה אַז יענער עושר האָט זיך גענומען דאָס לעבן, און אַז דער האָט בכלל ניט געהאַט קיין אייגן געלט נאָר בלויז געדרייט יענעמס געלטער, און ביי יענעם אַזוי און ביי יענעם אַזוי. זאָלסט זיך ניט באַגייסטערן פון דער צייטווייליגער הצלחה - עס וועט קומען די צייט ווען אַלץ וועט זיך אַנטפּלעקן, און דער כסל, דאָס פנימיות, וועט זיך אַרויסשטעלן אַז עס איז אינגאַנצן ליידיג און פאַרפֿוילט.
דער שרעק פונעם רשע און דאס פארלירן פון זיין פארמעגן
וַיִּשְׁכּוֹן עָרִים נִכְחָדוֹת בָּתִּים לֹא־יֵשְׁבוּ לָמוֹ אֲשֶׁר הִתְעַתְּדוּ לְגַלִּים׃ - ער וואוינט אין פארלאזטע, פארטיליגטע שטעט, אין הייזער וואס מען זיצט נישט אין זיי, וואס זענען באשטימט צו ווערן הויפנס חורבות.
פון גרויס שרעק האט ער מורא צו זיצן אין א שטאט צווישן מענטשן, טאמער וועט מען צורויבן זיין פארמעגן, און דעריבער וואוינט ער אין פארטיליגטע שטעט, אין ערטער וואו קיין מענטשן וואוינען נישט, אין הייזער וואס זענען נישט פאסיג פאר מענטשן צו וואוינען, ערטער "וואס זענען באשטימט צו גלים" - חורבות, וואס מ'רופט היינט ערטער וואס מ'האט ארויסגעגעבן אויף זיי א באפעל פון הריסה. און פון גרויס פחד קארגט ער אויף זיין געלט נישט צו בויען קיין שיינעם הויז, און וואוינט אין היילן און אין וויסטענישן.
לֹא־יֶעְשַׁר וְלֹא־יָקוּם חֵילוֹ וְלֹא־יִטֶּה לָאָרֶץ מִנְלָם׃ - ער וועט נישט רייך בלייבן, און זיין כח וועט זיך נישט אויפשטעלן, און ס'וועט זיך נישט נייגן צו דער ערד זייער כליון.
"לא יעשר" - ס'וועט ביי אים נישט פארבלייבן קיין עשירות. "ולא יקום חילו" - זיין כח וועט זיך נישט אויפשטעלן און נישט צוריק אויפגעראכטן ווערן. "ולא יטה לארץ מנלם" - מנלם איז ווי "מפני נלם", א לשון פון כליה; צוליב זיין כליון און אונטערגאנג, ווייל זיין עשירות וועט פארגיין און פארלוירן גיין דורך א שלעכטער זאך און ער וועט נישט הנאה האבן דערפון, ווי עשירות וואס דער אויבערשטער האט אים נישט געגעבן די שליטה צו עסן דערפון.
לֹא־יָסוּר מִנִּי־חֹשֶׁךְ יֹנַקְתּוֹ תְּיַבֵּשׁ שַׁלְהָבֶת וְיָסוּר בְּרוּחַ פִּיו׃ - ער וועט נישט אוועקגיין פון חושך, א פלאם וועט אויסדארן זיין זויג-צווייג, און ער וועט פארגיין מיטן ווינט פון זיין מויל.
פון גרויס שרעק האט ער מורא צו זיצן אין א ליכטיגן פלאץ, כדי מען זאל אים נישט זען און נישט צוכאפן פון אים, און דערפאר "לא יסור מני חושך" - ער זיצט שטענדיג אין א פינצטערן ארט. און דאך טרעפט ער דארט א פלאם וואס דארט אויס זיין יונקת: די פלאם טרוקנט אויס דעם פייכטן צווייג וואס זויגט די פייכטקייט פון דער ערד און פירט עס אריבער צום גאנצן בוים. "ויסור ברוח פיו" - דער ווינט וואס גייט ארויס פון זיין מויל בלאזט אליין אינעם פלאם און פארשטארקט עס, און ווען דער פלאם וואקסט דארט עס נאך מער אויס זיין יונקת און זיינע ווארצלען, ביז ער גייט אינגאנצן אונטער.
און וואס איז דער נמשל? דאס ביסטו, איוב. ס'איז דאך געפאלן א פייער פונעם הימל און פארברענט די צאן און די קנעכט. און דו - האסט דאך מורא געהאט פון די צרות וואס וועלן קומען אויף דיר, "פחד פחדתי ויאתיני ואשר יגרתי יבא לי". פונקט ווי מיינע ווערטער. דאס הייסט, אלעס וואס ער ברענגט דא אינעם משל, מרמז ער אז דאס ביסטו. און גיט אכט אז ער זאגט אים דאס נישט במפורש, נאר ער האפט אז איוב אליין וועט זיך טרעפן אינעווייניג אין דער מעשה: אט איז דאך אלעס אריבער אויף דיר, פחדים זענען אריבער אויף דיר, און דער גזלן און דער היזק זענען טאקע געקומען אויף דיר צום סוף. און פארוואס? ווייל דו ביסט א רשע, ווארום קוק וויאזוי דו רעדסט קעגן דעם אויבערשטן.
אַל־יַאֲמֵן בַּשָּׁו נִתְעָה כִּי־שָׁוְא תִּהְיֶה תְמוּרָתוֹ׃ - זאל דער פארבלאנדזשעטער נישט גלויבן אין נישטיגקייט, ווייל א נישטיגקייט וועט זיין זיין פארטויש.
דער וואס פארבלאנדזשעט פון דעם דרך ה' - ער אליין גלויבט נישט אין זיין הצלחה, ווייל ער ווייסט אז זי איז שקר און ס'איז נישטא אין איר קיין ממשות. און דעריבער האט ער מורא די גאנצע צייט: אפשר איז דאס בלויז צייטווייליג, אפשר וועט מען מיר דאס צונעמען, אפשר וועט עס נישט האבן קיין קיום. "כי שוא תהיה תמורתו" - אנשטאט די הצלחה, וואס איז א פאלשע הצלחה, וועט אים קומען שווא און א זאך וואס האט נישט קיין ממשות. דו האסט מורא און ציטערסט פון א צרה וואס וועט קומען אלס אויסטויש פאר דעם שווא - און אזוי פאסירט טאקע: אנשטאט דעם וועט ער באקומען צרות און אומגליקן, אזוי ווי עס איז געשען צו איוב, אז זיין גוף און זיין געזונט זענען געשלאגן געווארן, מיט קראנקייט און שחין רע.
בְּלֹא־יוֹמוֹ תִּמָּלֵא וְכִפָּתוֹ לֹא רַעֲנָנָה׃ - נאך פאר זיין צייט וועט זי פארדארט ווערן, און זיין צווייג-קרוין וועט נישט זיין פריש.
"כיפתו" זענען די צווייגן און בלעטער וואס שיצן איבער דעם פרוכט. "תמלא" איז ווי תימלל, עס וועט פארטריקנט ווערן שלא בזמנה - דער בוים וועט פארדארן פאר דער צייט, און די צווייגן וואס שיצן וועלן נישט זיין פריש, און ער וועט אלעס פארלירן פאר דער צייט.
יַחְמֹס כַּגֶּפֶן בִּסְרוֹ וְיַשְׁלֵךְ כַּזַּיִת נִצָּתוֹ׃ - ער וועט פארלירן ווי א וויינשטאק זיינע אומצייטיגע טרויבן, און אראפווארפן ווי אן איילבירטבוים זיינע בלימעלעך.
ער איז ווי א וויינשטאק וואס ווארפט אראפ איר בוסר, די טרויבן וואס זענען נאך נישט צייטיג; און ווי אן איילבירטבוים וואס ווארפט אראפ איר בליט, ווייל די "נץ" איז דאס בלימעלע, נאך איידער עס ווערט א פרי. אזוי אויך ביי דיר: נאך איידער עס וועט ווערן א פרי, וועט אראפפאלן די בליט און עס וועט אראפפאלן דער בוסר, און עס וועט דערצו נישט זיין קיין קיום. און פארוואס? ווי מיר האבן געזאגט, ווייל דו ביסט געווען א רשע און גערעדט שלעכטס קעגן דעם אויבערשטן.
כִּי־עֲדַת חָנֵף גַּלְמוּד וְאֵשׁ אָכְלָה אׇהֳלֵי־שֹׁחַד׃ - ווארום די עדה פונעם חנף בלייבט איינזאם, און א פייער וועט פארצערן די געצעלטן פון שוחד.
די עדה וואס דו האסט געהאט - די קינדער, די קנעכט, די פארמעגנס - פון דער גאנצער עדה פונעם חנף ביסטו געבליבן גלמוד, איינזאם און פארלאזט, אלע זענען געשטארבן. "ואש אכלה אהלי שוחד" - יענע געצעלטן וואס זענען געווען דיינע קנינים, כביכול דיין שוחד, האבן געברענט אין פייער.
הָרֹה עָמָל וְיָלֹד אָוֶן וּבִטְנָם תָּכִין מִרְמָה׃ - זיי טראגן אין זיך עמל און געבערן אומגליק, און זייער בויך גרייט צו באטרוג.
כאטש וואס מיט דיין מויל ביסטו געווען ווי א חנף און זיך געמאכט פאר א צדיק, וואס איז אבער געווען צום סוף? "הרה עמל" - וואס איז געווען אין דעם טראגן? עמל, כפירה און מינות. און ממילא, וואס קען זיין די געבורט פון אזא זאך? "וילד און" - דו האסט געבוירן א שבר און אומגליק. און צום סוף "ובטנם תכין מרמה": נישט גענוג וואס דו באדויערסט נישט דאס וואס דו האסט געטראגן עמל און געבוירן אומגליק, און אז דו באצאלסט א טייערן פרייז אויף די שלעכטע מחשבות און אויף די נישט-פאסיגע רייד - נאר דו גרייטסט נאך צו אין דיין בויך מחשבות פון שקר און מרמה קעגן דעם אויבערשטן, צו טענה'ן פארוואס בין איך יא א צדיק און פארוואס דער אויבערשטער האט געטאן מיט מיר שלא כהוגן. דו וואלסט געדארפט זען דעם שאדן וואס דו האסט באקומען, און פארשטיין דערפון אז ס'איז דיר פון דעם גארנישט ארויסגעקומען, אז דו האסט געטראגן עמל און אט האסטו געבוירן און.
צום סך-הכל:
אין דעם קאפיטל ענטפערט אליפז פאר איוב אויף פיר שטאפלען. ערשטנס טוט ער אפווארפן זיין רעכט צו זאגן א מיינונג אויף דער בריאה: צי ביסטו דען דער אדם הראשון, און צי ביסטו דען געווען בסוד אלוה? און מיט וואס בארימסטו זיך איבער אונז - מיט חושים, מיט פארשטאנד, אדער מיט דער לעבנס-ערפארונג פון די זקנים, ווארום ס'איז דא צווישן אונז א שב וישיש וואס איז פיל עלטער פון דיין פאטער. דערנאך ענטפערט ער אויף דער כפירה אין שכר ועונש: "תנחומות אל" מיינט די הישארות הנפש, יענע פארבארגענע און "לאט" באהאלטענע זאך אינעווייניג אינעם מענטש וואס וועט צוריקקערן צום באשעפער אויף אייביג. פון דארט קערט ער זיך צוריק צו זיין הנחה אז קיין שום מענטש איז נישט ריין פאר די אויגן פונעם אויבערשטן - ווארום אין זיינע קדושים גלייבט ער נישט, און כל שכן א מענטש וואס "טרינקט ווי וואסער עוולה" אן קיין שום ייסורי מצפון. דערנאך ווייזט ער אויף די בחירה חופשית פון דעם פשוט'ן געפיל פון יעדן מענטש, אז "להם לבדם ניתנה הארץ ולא עבר זר בתוכם". און צום לעצט לייגט ער פאר זיין ענטפער אויף דער פראגע פון "רשע וטוב לו": די הצלחה פונעם רשע איז בלויז אויסערלעך און איינגערעדט, און זיין גאנץ לעבן צעטרייסלט ער זיך מיט פחדים, א קול פון שרעק איז אין זיינע אויערן, ביז עס אנטפלעקט זיך זיין ליידיגע אינעווייניגסטע און זיין פארמעגן פארגייט פאר דער צייט. און דאס אלעס, מיט א פיינעם רמז, איז געצילט צו איוב'ן אליין - וואס אליפז האפט אז ער זאל טרעפן זיך אליין אינעם סיפור און איינזען זיינע מעשים.