ווי אונדזער שטייגער, וועלן מיר קודם מקדים זיין און זען דעם אלגעמיינעם מהלך וואס איוב נעמט דא אן, און דערנאך וועלן מיר גיין לויטן סדר פון די פסוקים. דער פרק פאר אונדז איז דער זיבעטער מענה, און אין אים קומט איוב צו ענטפערן פאר צופר הנעמתי.
צופר האט געטענהט אז אונדזער גאנצע השגה איז אן השגה דורך די חושים, און די השגה דורך די חושים דערגרייכט אייביג נאר די חיצוניות פון די זאכן. צו באגרייפן זייער פנימיות, זייער מהות, דעם טיפקייט פונעם ענין, פארמאגן אונדזערע חושים נישט קיין כח. ממילא קען זייער מעגלעך זיין אז א מענטש וואס זעט אונדז אויס לויט די חושים ווי א צדיק, איז באמת נישט אזוי. און נישט דווקא ווייל ער טוט עבירות בסתר, נאר ווייל ער דערפילט נישט יענע מדריגה צו וועלכער ער וואלט געקענט אנקומען, און אויב אזוי, הגם עס דאכט זיך אונדז אז ער איז א צדיק, נארן אונדז די חושים אפ.
איבער דער דאזיקער טענה שפאט און לאכט איוב זייער. קען דען זיין אזא מצב, אז א מענטש וואס זעט אויס ריין פון יעדן פגם און דופי, זאל מען אים זאגן: וויסן זאלסטו אז דו קענסט זיך נישט אליין ווי געהעריק, אפשר ביסטו גארנישט אזא צדיק? קען דען זיין אז דער קדוש ברוך הוא זאל באשאפן דעם מענטש אין אזא מציאות וואס ער גייט ארום מיטן געפיל אז ער איז א צדיק, אבער באמת קען ער זיך נישט אליין, און אפשר איז ער גאר א פושע און ווייסט נישט דערפון? אפשר לויט וואס מען פאדערט פון מיר און איך האב נישט משלים געווען, ווער איך פאררעכנט פאר א רשע, און איך ווייס נישט דערפון? קען דען זיין אז דער בורא זאל באשאפן דעם מענטש אין אזא מציאות?
עס ווערט דערציילט אויף איינעם פון די גדולי ישראל אז מען האט געברענגט צו אים א אידישע טאכטער וואס האט באשלאסן זיך צו שמד'ן, כדי ער זאל רעדן מיט איר. האט ער זי געפרעגט: וואס האט דיך געברענגט דערצו? האט זי אים געענטפערט: איך זע מיין טאטן הארעווען און זיך פלאגן ביטער שווער פאר זיין פרנסה, די פרנסה איז שלעכט און דער מצב הכלכלי איז זייער שווער. האב איך געקלערט, נו, שוין, עולם הזה האט ער נישט, אבער כאטש עולם הבא וועט ער דאך האבן. אבער איך הער אים כסדר קלאגן אז עולם הבא האט ער אויך נישט, ווייל מיט דעם גאנצן פלאג, וויפיל צייט בלייבט אים שוין צו לערנען, וויפיל צייט האט ער צו מקיים זיין מצוות און דינען דעם אויבערשטן? קיין עולם הזה האט ער נישט און קיין עולם הבא האט ער אויך נישט. לעומת זה קוק איך אויפן גויישן שכן, ער מאכט שיין פרנסה, א מכובד'יגע פרנסה, און אויף עולם הבא זאגט ער אויך אז זיין גלח האט אים צוגעזאגט אז ער איז א מזומן לחיי העולם הבא, און אויב ער וועט האבן סיי וועלכע עבירות וועט ער גיין צום גלח, זיך מתוודה זיין, און דער גלח וועט שוין מסדר זיין די ענינים. סיי עולם הזה און סיי עולם הבא! אויב אזוי, וואס לוינט זיך צו זיין א איד?
האט דער רב איר געזאגט: קום לאמיר דיר מסביר זיין. ווען עשיו און יעקב זענען ארויס פון זייער מוטערס בויך, האבן זיי צעטיילט צווישן זיך די וועלטן: יעקב וועט נעמען עולם הבא און עשיו וועט נעמען עולם הזה. איז געקומען עשיו און געטענהט אז דאס איז נישט יושר. פארוואס? ווייל כאטש יעקב האט נישט קיין עולם הזה, ער גייט ארום צווישן רדיפות, צרות, ענגשאפט און דוחק הפרנסה, אבער דער מחשבה וואס ער ווייסט כסדר אז אט אט קומט ער שוין אן אויף יענער וועלט צום עולם הבא, און עולם הבא איז דאך א נצח נצחים פון אומענדליכן פארגעניגן און תענוג, די מחשבה אליין מאכט אים פילן דא גוט. פונקט ווי א מענטש וואס איבער א וואך פארט ער ארויס אויף א רייזע פון צוויי יאר ארום דער וועלט, און פאר אים שטייט א וואך פון ביטער שווערע ארבעט: איז ער דען צובראכן פון דער דאזיקער וואך, צי איז ער פול מיט האפענונג און מוט? זיכער איז ער אויפגעלייגט, נאך איין וואך און אלעס ענדיגט זיך! און דא רעדט מען דאך נישט פון צוויי יאר נאר פון נצח נצחים, און וואס זענען שוין זיבעציג יאר קעגן דעם אייביקייט? קומט דאך אויס אז כלל ישראל האט באקומען אויך דעם עולם הזה! לעומת זה דער גוי, וואס האסטו אים געגעבן? עולם הזה, אבער ער ווייסט אז קיין עולם הבא האט ער נישט, דעם נצח האט ער פארלוירן. און אויב אזוי, וויאזוי לעבט ער דא? א מענטש וואס מען זאגט אים: קום, ס'איז דא א שמחה, עֵס און טרינק, אבער דאס איז די לעצטע סעודה, וועט אים דען שמעקן דאס עסן און טרינקען? ער ווייסט דאך אז באלד ענדיגט זיך די מעשה און עס קומט אן אן אייביגקייט פון אונטערגאנג. איז הגם ער האט באקומען עולם הזה, האט ער באמת באקומען א גיהנום, ווייל ער לעבט כסדר מיטן געפיל אז ער גייט אלעס פארלירן אויף אייביג.
האט דער קדוש ברוך הוא געזאגט: ביסט גערעכט! דעריבער וועל איך זען אז דער איד זאל ארומגיין דא אויף דער וועלט מיטן געפיל אז ער האט נישט קיין עולם הבא, און דעמאלט וועט ער באמת נישט האבן קיין עולם הזה, ווייל ער לעבט דא אין אן 'אוי וויי, וואס וועט זיין מיט מיר, עולם הבא וועל איך נישט באקומען'. ער וועט האבן דא עכטע ליידן אויף דער וועלט, ווייל ער איז שטענדיג מיטן געפיל אז ער האט נישט קיין עולם הבא. און וואס איז מיטן גוי, וואו איז דער עולם הזה וואס מען האט אים צוגעזאגט? דער גוי וועט ארומגיין מיטן געפיל אז ער האט יא עולם הבא, אז ווען ער וועט אנקומען אויבן וועט מען אים באזינגען, אויסשפרייטן פאר אים א רויטן טעפּעך און אים אריינפירן אין גן עדן, און די דאזיקע הרגשה וועט אים מאכן דעם עולם הזה גאנץ און פולקאם. א קלארע און פעסטע הרגשה אז ער איז מסודר דארט אויבן מיטן גלח. אין אויוון וועט ער זיצן, און ער ווייסט נישט דערפון, נאר ער איז זיכער אז דער גלח וועט אים ברענגען מיט זיך אין גן עדן. האט דער רב איר געזאגט: דער איד גייט דא ארום מיט א געפיל פון נעבעכדיקייט, און באמת וואס פאר א נצחיות ליגט פאר אים באהאלטן; און דער נאר פונעם גוי גייט ארום מיט א געפיל פון גליק, הצלחה און פרנסה, און ער ווייסט נישט וואס פאר א ביטערן סוף עס ווארט אויף אים. אזוי האט דער אויבערשטער געמאכט, כדי דער גוי זאל באמת האבן עולם הזה, און דער איד זאל באמת האבן נאר עולם הבא און נישט קיין עולם הזה.
איוב טענהט ענליך צו דעם: קען דען זיין אז דער קדוש ברוך הוא האט באשאפן דעם מענטש אין אזא מציאות וואו ער גייט ארום בארואיגט, 'איך האב עולם הבא, איך בין מסודר', ער איז זיכער אז ער איז א צדיק, היט און דקדוק'ט אויף מצוות און איז נזהר בקלה כבחמורה, און באמת איז עס בכלל נישט אזוי? און אפשר איז ער באמת א פושע און איז נישט גערעכט מיט זיין הנהגה, און אפשר וועט מען אים פירן צו א פלאץ וואס ער האט קיינמאל נישט געקלערט אז אהין דארף ער אנקומען?
נאר למען האמת, אין דעם דאזיקן פונקט איז צופר הנעמתי גערעכט, און וואס איוב זאגט איז נישט ריכטיג. ווייל מיר זעען דאך פיל מאל אז א מענטש לעבט דא מיטן געפיל אז ער איז א מזומן לחיי העולם הבא, און באמת נארט ער זיך אליין אפ און ווייסט נישט ווי גרויס עס איז די תביעה אויבן אין הימל. ווער האט דאס באמת געוואוסט? די גרויסע לייט האבן דאס געוואוסט. רבן יוחנן בן זכאי פלעגט זאגן: איני יודע באיזו דרך מוליכין אותי. אויב מיר וואלטן געהאט בלויז איין פראצענט פון רבן יוחנן בן זכאי, וואלטן מיר געווען פארזיכערט אז מיר פארמאגן עולם הבא אויף אייביק. איין איינציקן פראצענט! און ער איז דאך דער אויף וועמען עס ווערט געזאגט אז ער האט נישט איבערגעלאזט קיין מדרש, נישט קיין ספרא און נישט קיין ספרי, ירושלמי און בבלי, אגדות און הלכות און מעשה מרכבה, און וואס נישט, און פונדעסטוועגן איז ער נאך אלץ געווען מסופק: איני יודע לאן מוליכין אותי. קומט אויס אז א מענטש קען לעבן דא אויף דער וועלט און זיין זיכער אז ער איז אין ארדענונג און אז ער איז מסודר, און ער ווייסט נישט ווי גרויס עס איז די תביעה אין הימל לויט זיינע כוחות און לויט די כלים וואס ער האט באקומען צו דינען מיט זיי דעם אויבערשטן. דעריבער קען מען נישט אננעמען איוב'ס טענה דא אלס אן אמת'ע טענה.
אויך אויף דער עצם שיטה פון צופר, אז דער מענטש באגרייפט נישט די מהות פון די זאכן און ס'איז מעגלעך אז וואס ער זעט איז נישט דער אמת פונעם דבר, דינגט זיך איוב. די ידיעה פונעם מענטש איז דאס וואס ער באגרייפט מיט זיינע חושים, און זי איז נישט קיין טעות'דיגע ידיעה. און דער באווייז: יעדער באגרייפט דאס זעלבע זאך. און אויב איך האב געגרייזט, ווי קען זיין אז אויך יענער האט געגרייזט, און אויך דער האט געגרייזט, און אויך יענער? נאר וואס א מענטש זעט און ווערט אויפגעכאפט פאר זיינע אויגן, און די חושי'דיגע השגה וואס מיר באגרייפן איז דער אמת, און אויב מיר זעען א מענטש אלס א צדיק, איז ער באמת אזוי. די חושים זענען די כלים וואס דער בורא עולם האט אונז געגעבן צו באגרייפן דורך זיי, און אויב איך האב באגריפן דורך זיי א געוויסע זאך, איז דאס דער אמת. זאג נישט אז די חושים נארן און אז אלעס וואס דו זעסט איז נישט מער ווי א דמיון און א טעות, נאר די חושים ווייזן אונז די זאכן לויט זייער אמת.
נאך א זאך: צופר האט געטענה'ט אז דער הקדוש ברוך הוא ווייסט אלע פרטים מיט א קלארער און אבסאלוטער ידיעה פון אלץ וואס דער מענטש גייט טון, און פונדעסטוועגן האט דער מענטש א בחירה חופשית, ווייל זיין ידיעה יתברך איז נישט ענליך צו אונזער ידיעה. דאס איז די טענה פונעם רמב"ם: די ידיעה פונעם הקדוש ברוך הוא איז אנדערש ווי די ידיעה פונעם מענטש, און וויבאלד ס'איז אזוי קען מען נישט פרעגן פון מיין ידיעה אויף זיין ידיעה, ווייל דאס איז בכלל נישט דער זעלבער סוג און דער זעלבער מין ידיעה.
אויך אויף דעם דינגט זיך איוב און טענה'ט אז די ידיעה פונעם הקדוש ברוך הוא איז ענליך צו אונזער ידיעה, און ס'איז נישט פאראן קיין גרויסער חילוק צווישן זיי, נאר אז זיין ידיעה איז מער גאנץ ווי אונזער ידיעה וואס איז נישט מושלם, אבער זי איז נישט מהות'דיג אנדערש פון איר. און ממילא, אויב השם ווייסט אז איך גיי זינדיגן, איז דאס פונקט ווי איך ווייס אז דו גייסט זינדיגן. אויב ס'איז מיר קלאר אויף הונדערט פראצענט אז דו גייסט זינדיגן, איז דען דא א מציאות אז דו זאלסט נישט זינדיגן? זיכער וועסטו זינדיגן. און די ידיעה פונעם אויבערשטן איז נאך קלארער ווי מיין ידיעה, אויב אזוי מוז איך בהכרח זינדיגן, און איך האב נישט קיין בחירה חופשית נישט צו זינדיגן, און פארוואס דען זאל מיר דער הקדוש ברוך הוא שטראפן נאכדעם וואס איך האב געזינדיגט? דאס איז געווען איוב'ס אריגינעלע טענה, און ער קערט זיך צוריק און טענה'ט זי אויך נאך דעם חילוק פון צופר, אז ידיעת השם צווינגט נישט דעם מענטש צו טון זיינע מעשים, אנדערש ווי מיין ידיעה לגבי א צווייטן מענטש וואס מאכט כביכול אז ער זאל נישט קענען טון אנדערש.
איך וועל דאס פארגלייכן מיט א משל: ס'איז דא א ראָבאָט וואס טוט צען פעולות, און ס'איז דא א ראָבאָט וואס טוט פינף טויזנט פעולות. איינער קאסט הונדערט שקל און דער צווייטער פינף מיליאן דאלאר, און דאך זענען זיי נישט מהות'דיג אנדערש, דאס איז א ראָבאָט און דאס איז א ראָבאָט. אבער אויב ס'איז דא א ראָבאָט וואס טוט פינף טויזנט פעולות און א מענטש וואס טוט פינף טויזנט פעולות, צו וועמען איז דער ראָבאָט נענטער: צום מענטש, צי צום פשוט'ן ראָבאָט וואס טוט בלויז צען פעולות? זיכער צום פשוט'ן ראָבאָט, ווייל זיי זענען פונעם זעלבן מין. איך קוק נישט אויף פונקציעס נאר אויפן סוג: וואו וואלסטו צוגעשטעלט דעם ראָבאָט, צווישן מענטשן אדער ביי מאשינען? צופר טענה'ט אז ידיעת השם און ידיעת האדם זענען צוויי באזונדערע מהות'ן, ווי א ראָבאָט און א מענטש, און אפילו דער ראָבאָט זאל טון צען טויזנט פעולות און איך פינף טויזנט, וועט דער מענטש אלעמאל זיין אויף א העכערער מדרגה, ווייל דאס איז נישט מער ווי א מכשיר מיט מער פונקציעס. און ממילא קען ידיעת השם זיין אן אבסאלוטע ידיעה אן צו צווינגען דיר צו טון לויט זיין ידיעה. איוב לעומת זה טענה'ט אז דא איז נישט פאראן קיין אנדערע מהות נאר אן אנדערע קוואליטעט, ווי א ראָבאָט פון צען פעולות און א ראָבאָט פון טויזנט פעולות, ביידע זענען פונעם זעלבן סוג, נאר אז דער איז אויף א העכערער מדרגה און יענער אויף א נידעריגערער. און אויב אזוי, צווינגט ידיעת השם, און דער מענטש האט נישט קיין בחירה.
איוב ברענגט נאך ראיות אז דער מענטש איז געצוואונגען אין זיינע מעשים. אט זעסטו אז אפטמאל פירן זיך פיל מענטשן מיט סכלות. קוק אויף דער הנהגה פון קיבוצים, גוים און פעלקער, אויף די הנהגות פון גאנצע פעלקער, וואס אמאל פירן זייערע חכמים דאס פאלק אויף א פארדרייטן וועג, און אלע גייען נאך זיי נאך דעם זעלבן תוהו, און אלע גייען פארלוירן. איז דען נישט קלאר אז דער הקדוש ברוך הוא האט צוגענומען פון זיי די בחירה חופשית? ווייל אויב נישט, ווי קען זיין אז אלע צוזאמען זאלן טון אזא נארישקייט? על כרחך איז דא א כח עליון וואס שטערט זייער עצה און מאכט צונישט זייער מחשבה, און פון דעם וועסטו פארשטיין אז דער מענטש איז געצוואונגען אין זיינע מעשים.
פון דא פירט איוב ווייטער אויס: אויב ס'איז נישטא קיין בחירה חופשית, קומט אויס אז אפילו דו זאלסט זאגן אז איך האב געטון מעשים וואס זענען נישט פאסיג, איז נישט ראוי אז איך זאל באקומען דערויף אן עונש. און אויב דו וועסט זאגן אז ס'איז יא דא א בחירה, פארוואס באקום איך נישט קיין שכר אויף די גוטע מעשים וואס איך האב געטון? אויב, רבונו של עולם, האב איך נישט קיין שכר ווייל ס'איז נישטא קיין בחירה חופשית, גיב מיר אויך נישט קיין עונש. אבער צו זאגן אז ס'איז נישטא קיין בחירה, און שכר איז נישטא, אבער אן עונש יא, דאס איז עפעס וואס לא יעלה על הדעת. אויב ס'איז נישטא קיין בחירה, לאז מיר איבער פארן מקרה, נישט דאס און נישט דאס. און אויב ס'איז יא דא א בחירה, און דו ווילסט מיר געבן אן עונש אויף שלעכטע מעשים, גיב מיר אויך שכר אויף גוטע מעשים. מען קען נישט כאפן דעם שטריק בלויז ביי איין עק און זאגן: אן עונש וועסטו באקומען, שכר וועסטו נישט באקומען; אן עונש ווייל דו האסט געוועלט מיט בחירה חופשית, שכר נישט ווייל דו ביסט געווען געצוואונגען. אויב אויף די שלעכטע מעשים בין איך געצוואונגען, דאן אויך אויף די גוטע; און אויב אויף די שלעכטע בין איך נישט געצוואונגען, בין איך אויך אויף די גוטע נישט געצוואונגען. מען קען מיר נישט תובע זיין נאר אויף מיינע שלעכטע מעשים.
אויף דעם וואס צופר האט געטענה'ט אז דער עיקר הצלחה און גמול פונעם מענטש איז נאך דער מיתה, און דעריבער כאטש דיין לעבן איז יעצט נישט קיין גוט לעבן, זאלסטו וויסן אז דער הקדוש ברוך הוא וועט דיר נאך צוגעבן שכר לעתיד לבוא, אויף דעם האט איוב אסאך געשפּאט ווי מיר וועלן זען אינעם פרק, ווייל איוב איז כופר געווען אין תחיית המתים. ווי מיר האבן שוין פריער געזאגט, האט איוב נישט געגלייבט אין הישארות הנפש, און דעריבער יעדער טענה אז דו ליידסט דא פאר עולם הבא איז נישט געווען אנגענומען ביי אים.
נאך א זאך וואס איוב טענה'ט איז נישט קיין סתם טענה, נאר א ביטערע פארביטערונג קעגן זיינע רעים, אז זייער הארץ איז נישט גלייך מיט זייער מויל. זיי ווייסן אז עס איז נישטא קיין ממשות אין זייערע ווערטער, און דאך האלטן זיי זיך ביי זייערע טענות מיט גרויס עקשנות, כאטש עס איז נישטא קיין שום יושר דערין. איר אלע טענה'ט אז איך בין א רשע, און טיף אינעווייניג אין אייך ווייסט איר אז דאס איז נישט אמת; איר ווייסט אז איך האב נישט געטון קיין שום עוולה, און אדרבה, נאר גוטע מעשים האב איך געטון, און פונדעסטוועגן, בלויז כדי צו בלייבן גערעכט אינעם וויכוח, פארעקשנט איר זיך אז מסתמא בין איך א רשע און צוליב דעם לייד איך.
און ווייטער פאדערט ער פון זיי: איר טענה'ט אז איך בין א רשע? ברענגט דאקומענטן, הוכחות, ראיות! רעדט פון ספעציפישע זאכן און רעדט נישט מיט מיר אזוי אלגעמיין. זאגט מיר וועלכע עבירות איך האב געטון, וויפיל, ווי גרויס איז די מאס, ווען איז דאס געווען? רעדט קלארע, פינקטליכע זאכן. סתם צו זאגן 'דו ביסט א רשע' בלויז כדי מנצח צו זיין אינעם וויכוח איז א שרעקליכע עוולה, ווייל דו מאכסט מיך פאר א רשע און שטעלסט מיך אהער ווי אן אומערליכער מענטש וואס ליידט צוליב דעם, און דאס איז דאך נישט קיין אמת. און נישט נאר וואס דו דערמוטיגסט נישט א מענטש אין זיין צרה, נאר דאס איז נאך בכלל נדח אבן אחר הנופל: דו זעסט א מענטש אין א ביטערן מצב, און דו קומסט צו אים און זאגסט אז ס'קומט אים, אז ער איז א רשע און ס'איז גוט וואס ס'איז געקומען אויף אים. און דאס איז וואס די גמרא זאגט, שלא יהא אדם כרעיו של איוב שאמרו לו 'הלא יראתך כסלתך'. דאס הייסט, די רעים פון איוב האבן אים געזאגט אז ער ליידט צוליב זיינע מעשים און ס'איז גוט וואס ער ליידט און ס'קומט אים, און דאס איז א שוידערליכע זאך צו זאגן פאר א ליידנדן מענטש. אדרבה, א ליידנדן מענטש דארף מען מחזק זיין. ס'איז טאקע פאסיג אנצוהערענען ער זאל זיך אביסל אויפוועקן און מפשפש זיין במעשיו, אבער צו קומען אויף אים מיט אן אטאקע און זאגן אז ער ליידט צוליב זיינע שלעכטע מעשים, דאס צוברעכט דעם מענטש.
דא פירט איוב אריין א נייע מערכה וואס ער האט ביז איצט נישט בארירט, און דערין באקומט ער כביכול א נצחון אין פונקטן איבער זיינע רעים. ביז אהער האט איוב געטענה'ט: איך בין דאך א צדיק, פארוואס איז מיר שלעכט? אויף דעם האבן זיי אים געענטפערט אז ער איז נישט אזא גרויסער צדיק, און וואס מ'זעט מיט די אויגן איז נישט די פולע מציאות, און מעגליך אז ער האט חטאים שבסתר. זאגט זיי איוב: לייגט דאס אין א זייט, לאמיר אייך פרעגן אן אנדערע קשיא. רשעים קענט איר? ברוך השם, א סך, ס'פעלט נישט. און זענען דא צווישן זיי מענטשן וואס האבן הנאה אויף דער וועלט, וואס ס'איז זיי גוט און זיי זענען גליקליך? ס'פעלט נישט. הון ועושר אין זייער הויז, כל טוב וברכה והצלחה, און אלעס וואס זיי רירן צו ווערט פארוואנדלט אין גאלד. אויפן צדיק האט איר מיר געזאגט אז ער איז מסתמא נישט אזא צדיק, און גיי ווייס וואס ער טוט במסתרים, און אפשר איז ער נישט אויף דער מדרגה וואס ער וואלט געדארפט דערגרייכן. אבער אויף רשע וטוב לו, וואס וועט איר מיר ענטפערן? מען זעט א מענטש וואס איז א מחלל שבת, עסט נבלות וטרפות, עסט אין יום הכיפורים, אלעס, און וועסטו קומען זאגן אז מסתמא איז ער א צדיק בסתר? אזא תירוץ קען מען דאך נישט אננעמען! אויף א צדיק קענסטו נאך טענה'ן אז ס'דאכט זיך נאר אז ער איז א צדיק און ס'איז א שפיל, אבער איינער וואס איז מחלל שבת און עסט נבלות וטרפות, וועסטו זאגן אז ס'דאכט זיך נאר אז ער איז א רשע און באמת איז ער א צדיק? מ'זעט דאך אז אלע זיינע מעשים זענען מעשי רשע. אויב אויף צדיק ורע לו האסטו נאך עפעס אן הסבר, כאטש ס'איז ביי מיר נישט אנגענומען, אבער אויף רשע וטוב לו וואס וועסטו ענטפערן? פון דא און ווייטער גייען די רעים אריבער דעבאטירן די נייע שאלה, און לאזן אפ דעם ענין פון צדיק ורע לו, און יעדער איינער וועט אויף דעם געבן א מענה לויט זיין שיטה.
(א) וַיַּעַן אִיּוֹב וַיֹּאמַר׃ (ב) אָמְנָם כִּי אַתֶּם־עָם וְעִמָּכֶם תָּמוּת חָכְמָה׃ (ג) גַּם־לִי לֵבָב כְּמוֹכֶם לֹא־נֹפֵל אָנֹכִי מִכֶּם וְאֶת־מִי־אֵין כְּמוֹ־אֵלֶּה׃ - (א) און איוב האט זיך אנגערופן און געזאגט: (ב) באמת, איר זענט דאך דאס גאנצע פאלק, און צוזאמען מיט אייך וועט שטארבן די חכמה! (ג) אויך איך פארמאג א הארץ אזוי ווי איר, איך פאל נישט אראפ פון אייך, און ביי וועמען געפינען זיך נישט אזעלכע זאכן?
איוב עפנט מיט א שפאט: צי זענט איר דען דאס גאנצע פאלק, און מיט אייך אינאיינעם וועט שטארבן די חכמה? איך פארמאג אויך א פארשטאנד אזוי ווי איר און איך פאל נישט אראפ פון אייך, און די זאכן וואס איר זאגט האבן נישט קיין שום חידוש, און ווער ווייסט דען נישט אזעלכע זאכן. דאס אלעס קומט אלס ענטפער צו דעם וואס צופר האט אים פריער געזאגט: 'וְאִישׁ נָבוּב יִלָּבֵב וְעַיִר פֶּרֶא אָדָם יִוָּלֵד', אז דער הוילער מענטש, וואס האט נישט קיין שכל, זאל באקומען א הארץ, און אז דער מענטש ווערט געבוירן ווי א ווילדער אייזל.
(ז) וְאוּלָם שְׁאַל־נָא בְהֵמוֹת וְתֹרֶךָּ וְעוֹף הַשָּׁמַיִם וְיַגֶּד־לָךְ׃ - אבער פרעג דאך נאר די בהמות און זיי וועלן דיר לערנען, און די פייגל פונעם הימל און זיי וועלן דיר דערציילן.
זאגט איוב: דאס וואס איך זאג דיר, קענסטו פרעגן סיי ביי די בהמות און סיי ביי די פייגל פונעם הימל, און זיי וועלן דיר דאס אויך לערנען, אז אלעס וואס פאסירט מיטן מענטש אויף דער וועלט קומט בהכרח לויט דער גזירה פון הקדוש ברוך הוא, און ס'איז נישטא קיין בחירה חופשית, און דער מענטש קען נישט טון די זאכן לויט זיין אייגענעם ווילן. פונקט ווי דער עוף השמים און די בהמות הארץ טוען זייערע מעשים ווי א מוכרח, און קיינער באשטראפט נישט א בהמה פאר א מעשה וואס זי האט געטון, און מ'באשטראפט נישט קיין הונט פאר א גזילה וואס ער האט גע'גנב'עט, ווייל דער הונט איז דאך מוכרח אין זיינע מעשים און די בהמה איז מוכרחת אין אירע מעשים. און אפילו א לייב וואס רייסט שטיקער פון א מענטש, וועט מען נישט זאגן אויף אים אז ער האט א שלעכט הארץ, ווייל דאס איז דאך זיין טבע. ומאידך גיסא, אויך א הונט וואס מען זעט אים אפגעבן זיך מיט ליבע צו זיינע קליינע הינטלעך אדער צו זיין בעל הבית, וועט מען נישט זאגן אז ער איז גוט-הארציג, ווייל דאס איז זיין טבע און אזוי האט אים הקדוש ברוך הוא באשאפן. און פון דעם לערן זיך אויך אפ אויפן מענטש: פונקט ווי זיי פארמאגן נישט קיין בחירה חופשית, אזוי אויך פארמאגט דער מענטש נישט קיין בחירה חופשית.
(ח) אוֹ שִׂיחַ לָאָרֶץ וְתֹרֶךָּ וִיסַפְּרוּ לְךָ דְּגֵי הַיָּם׃ - אדער רעד צו דער ערד און זי וועט דיר לערנען, און די פיש פונעם ים וועלן דיר דערציילן.
'שיח לארץ' איז מלשון דיבור, דאס הייסט רעד צו די באשעפענישן פון דער ערד וואס זענען נאך נידעריגער פון די בהמות און עופות, די שרצים און רמשים, און אויך מיט די דגי הים וואס זענען נאך נידעריגער אין דער בריאה. און די כוונה איז נישט אז דו זאלסט ממש רעדן מיט זיי, נאר אז דו זאלסט זיך מתבונן זיין אין זיי. ס'שטייט דאך אויף שלמה המלך אז ער האט גערעדט וועגן חיית הארץ און עוף השמים, און אינעם מדרש שטייט אז ער האט געקענט די שפראך פון די חיות, אבער דאס איז נישט דער פשט. דער פשט איז אז ער האט גערעדט וועגן זיי, דאס הייסט ער האט ארויסגעברענגט זייער מהות און זייער מצב, און האט געקענט זייערע אלע תכונות ביז די קלענסטע פרטים. אזוי אויך דא: קוק זיך איין אין די נידעריגע באשעפענישן אויף דער ערד און אין די דגי הים, און פון דעם צי א מסקנא, גלייך ווי זיי וואלטן גערעדט צו דיר. אזוי ווי מיר זאגן 'השמים מספרים כבוד אל', צי האט דען אמאל איינער געהערט א מעשה פונעם הימל? מאקסימום פאלן מעטעארן. נאר וואס דען, קוק אויפן הימל און זיי דערציילן דיר כביכול: קוק, באטראכט ווער ס'האט דאס באשאפן, זע די שיינקייט פון דער בריאה, און באקום דורך דעם יראת שמים. אבער עס איז דא נישט קיין דיבור כדבר איש אל רעהו. אזוי אויך 'ויספרו לך דגי הים': קוק זיך גוט איין אין זיי, און דורך דער התבוננות וועסטו זען זייער סיפור.
(ט) מִי לֹא־יָדַע בְּכָל־אֵלֶּה כִּי יַד־יְהֹוָה עָשְׂתָה זֹּאת׃ (י) אֲשֶׁר בְּיָדוֹ נֶפֶשׁ כָּל־חָי וְרוּחַ כָּל־בְּשַׂר־אִישׁ׃ - ווער ווייסט דען נישט אין די אלע זאכן, אז די האנט פונעם אויבערשטן האט דאס געמאכט; אז אין זיין האנט איז די נפש פון יעדן לעבעדיגן באשעפעניש, און דער גייסט פון יעדן מענטשליכן פלייש.
ווער ווייסט דען נישט אין די אלע, אין די בהמות און אין די נידריגע בעלי חיים, אז די האנט פונעם אויבערשטן האט דאס געמאכט, אז אלע זייערע פעולות ווערן צוגעשריבן צום אויבערשטן און אלע זייערע באוועגונגען זענען לויט ווי ער האט אין זיי איינגעקריצט אין טבע, און זיי האבן נישט קיין בחירה חפשית און באשליסן נישט צו טון זאכן לויט זייער אייגענער דעת. און אזוי ווי אין דער האנט פונעם אויבערשטן איז די נפש פון יעדן חי, און זיי טוען גארנישט נאר לויטן הכרח פונעם טבע וואס ער האט אין זיי אריינגעלייגט, אזוי אויך איז אין זיין האנט דער רוח פון יעדן בשר איש: אויך דער רוח וואס געפינט זיך אינעם מענטשנס פלייש איז אין דער האנט פונעם אויבערשטן. דער מענטש האט נישט קיין פרייהייט צו טון ווי זיין ווילן, און פונקט ווי די אנדערע בעלי חיים אזוי איז דער מענטש באגרענעצט אין זיינע מעשים לויט ווי דער בורא יתברך האט אין אים איינגעפלאנצט, און מער פון דעם האט ער נישט קיין בחירה חפשית צו טון ווי ער וויל.
(יא) הֲלֹא־אֹזֶן מִלִּין תִּבְחָן וְחֵךְ אֹכֶל יִטְעַם־לוֹ׃ - צי דען טוט נישט דאס אויער בוחן זיין ווערטער, און דער גומען פארזוכט דאס עסן פאר זיך.
און בדרך אגב: דער טעם אויפן ווארט 'אֹכֶל' ליגט אויפן אל"ף, און די כוונה איז שפייז (עסנווארג), און נישט מיט דער הטעמה אויפן כ"ף וואס באדייט די פעולה פון עסן. און לגבי דעם ענין פונעם פסוק: אויף דעם וואס צופר האט פעסטגעשטעלט אז מיר באגרייפן נישט דעם אמת פון די זאכן נאר בלויז זייער חיצוניות, ענטפערט איוב אז ער שטימט נישט איין מיט דער טענה. וויסן זאלסטו אז די חושים זענען די וואס פירן דעם מענטש, און זיי געבן אים דעם אמת'ן אינעווייניגסטן פארשטאנד צו משיג זיין די זאכן אין זייער מהות. פונקט ווי דער גומען פארזוכט דאס עסן, און וויאזוי ווייסט דער גומען וואס איז זויער, ביטער אדער זיס? ער פארזוכט, ער נעמט דאס עסן אריין אינעווייניג, און לויט דעם האט ער אן אנווייזונג. און אזוי אויך 'אוזן מלין תבחן', דאס אויער בוחנט צי די זאך איז אמת אדער פאלש. דער קדוש ברוך הוא האט אריינגעלייגט אין מענטש די חושים אין זיין נשמה צו דערקענען א זאך לאמיתתה. און אויב אזוי, וואס טענה'ט איר אז מיר באגרייפן די זאכן מיט די חושים און דאס איז נישט זייער אמת און זייער פנימיות איז אנדערש? דער גומען שפירט דעם טעם פונעם עסן, און דאס אויער און דער שכל שפירן צי די זאך איז אמת אדער שקר, און צי די דאזיגע הנהגה איז ריכטיג אדער נישט ריכטיג.
(יב) בִּישִׁישִׁים חָכְמָה וְאֹרֶךְ יָמִים תְּבוּנָה׃ - ביי אלטע לייט איז פאראן חכמה, און אין דער לענג פון טעג איז דא תבונה.
די ידיעה וואס א מענטש באקומט דורך נסיון און דורך דורכטשעקן און פריוון די זאכן איז אן אמת'ע ידיעה, און דערפאר איז 'בישישים חכמה'. פארוואס? ווייל זיי האבן מאריך ימים געווען און דורכגעפארשט די זאך איבער א לאנגער צייט. א יונגער מענטש, ווי דער היינטיגער שפריכווארט זאגט, לערנט זיך אויף זיין אייגענער הויט, אבער דער חכם לערנט זיך פונעם צווייטנס ערפארונג: ער דארף נישט אנהייבן בודק זיין יעדע זאך פון אנהויב, נאר ער לערנט זיך פונעם נסיון פון דעם און פונעם ערפארונג פון יענעם און פון דעם וואס יענער איז אריבערגעגאנגען, און פון דעם ציט ער מסקנות. און ווער האט באמת א לעבנס-ערפארונג? די ישישים, די אלטע לייט. זיי האבן מקבל געווען די חכמה בירושה פון זייערע עלטערן, און דערצו נאך 'ואורך ימים תבונה': די עצם אריכות הימים גיט זיי פיל צייט זיך מתבונן צו זיין. ווען מען גיט דיר א קורצע צייט זיך מתבונן צו זיין אין א זאך האסטו נישט משיג געווען איר טיפקייט, אבער ווען מען גיט דיר א לאנגע צייט קענסטו משיג זיין איר טיפקייט. די אריכות הימים האט זיי געגעבן צייט זיך מתבונן צו זיין און זיי האבן ארויסגענומען א דבר מתוך דבר דורך טיפן עיון און התבוננות. זעסטו דאך אז עס איז דא א כח אינעם מענטש זיך מתבונן צו זיין און משיג צו זיין די מהות פון די זאכן, און נישט ווי צופר'ס טענה אז מיר פארשטייען די זאכן בלויז אין זייער חיצוניות.
(יג) עִמּוֹ חָכְמָה וּגְבוּרָה לוֹ עֵצָה וּתְבוּנָה׃ - ביי אים איז חכמה און גבורה, צו אים געהערט עצה און תבונה.
די ידיעה איז געגעבן געווארן פארן מענטש מאתו יתברך. פון וואנעט נעמט זיך די ידיעה פונעם מענטש? פון דער ידיעה פונעם אויבערשטן, וואס די ידיעה פונעם אויבערשטן איז דאך די ערשטע ידיעה אויף יעדער איינציגער זאך, און זי איז א חלק פון זיין מהות יתברך. 'עמו חכמה וגבורה': די חכמה, די גבורה און די מעגליכקייט געפינען זיך מיטן אויבערשטן. ווען מיר האבן חכמה אדער גבורה אדער א מעגליכקייט, האבן מיר דאס באקומען פון עמיצן, אבער ווען דער אויבערשטער האט דאס, איז דאס פון אים אליין, 'עמו'. ער איז דער מקור החכמה און פון אים משתלשלט זיך די חכמה צום מענטש. און אויב אזוי ווערט אונזער ידיעה ארויסגענומען פון זיין ידיעה, און ממילא איז זי נישט אנדערש פון איר. און אזוי אויך 'לו עצה ותבונה': יעדע עצה און יעדע תבונה וואס געפינט זיך ביים מענטש ווערט מיוחס צום אויבערשטן יתברך. און וויבאלד פון אים האב איך באקומען מיין עצה, מיין חכמה און מיין תבונה, איז דאך פונקט ווי דער אויבערשטער האט, אזוי האב איך אויך. און מיט דעם קומט איוב אפצופרעגן די טענה פון צופר הנעמתי, אז נישט ווי זיין ידיעה איז אונזער ידיעה און אז די ידיעה פונעם אויבערשטן איז מהות'דיג אנדערש דערפון - וואס מיט דעם האט צופר פארדינט צו פארענטפערן דעם ענין פון ידיעה ובחירה: דער אויבערשטער ווייסט אז דער מענטש וועט זיין א רשע און מיט דעם אלעם בלייבט אים בחירה חפשית, ווייל די ידיעה פונעם אויבערשטן טוט נישט מכריח זיין. איוב אבער טענה'ט אז אונזער ידיעה שטאמט פון זיין ידיעה און אלס אזא איז זי בעצם אזוי ווי די ידיעה פונעם אויבערשטן; און כאטש די ידיעה פונעם אויבערשטן איז מער דערהויבן און אויף א העכערער מדרגה, איז זי אבער נישט מהות'דיג אנדערש דערפון.
אין קאפיטל י"ב הייבט איוב אן זיין זיבעטן ענטפער מיט שפאט צו צופר: די חכמה שטארבט נישט אויס מיט אייך, און אויך איך האב א הארץ פונקט ווי אייך. ער ווארפט אפ די צוויי יסודות פון צופר'ס שיטה: ערשטנס, אז די חושים באגרייפן בלויז חיצוניות, און אויף דעם ענטפערט ער 'הלא אוזן מלין תבחן וחך אוכל יטעם לו' און 'בישישים חכמה', אז די חושים און דער נסיון זענען די כלי-מכשירים וואס דער בורא האט אונז געגעבן צו משיג זיין די זאכן ווי זייער אמת. און צווייטנס, אז זיין ידיעה יתברך איז נישט ענליך צו אונזער ידיעה, און אויף דעם ענטפערט ער 'עמו חכמה וגבורה', אז אונזער ידיעה שטאמט פון זיין ידיעה און איז נישט אנדערש דערפון נאר אין דער איכות (מדרגה). פון דא בויט ער זיין טענה אז דער מענטש האט נישט קיין בחירה, פונקט ווי די בהמות און עוף השמים און דגי הים וואס אין זיין האנט איז די נפש פון יעדן חי, און אויב אזוי, אויב עס איז נישטא קיין שכר זאל אויך נישט זיין קיין עונש. אבער מיר מוזן וויסן אז אין דער דאזיגער נקודה איז דער צדק מיט צופר, ווייל א מענטש קען זיין זיכער מיט זיך און ער ווייסט נישט דעם גרויס פונעם תביעה אין הימל, ביז רבן יוחנן בן זכאי האט געזאגט: איני יודע באיזו דרך מוליכין אותי (איך ווייס נישט אויף וועלכן וועג מען פירט מיך). און פון דא און ווייטער הייבט איוב אן א נייע מערכה, די פראגע פון רשע וטוב לו, און אויף דעם וועלן זיינע חברים ענטפערן יעדער לויט זיין שיטה.