אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייט צופר הנעמתי ווייטער אן צו ענטפערן פאר איוב. ער לייגט פאר צוויי הויפט טענות: איינס - דו ווייסט גארנישט וואס מיינט א "צדיק", ווייל מיר האבן נישט די מעגלעכקייט צו משפט'ן א מענטש לויט זיין אויסערלעכקייט; און דאס צווייטע - דו ווייסט נישט וואס מיינט א "עובד" און וואס זענען באמת ייסורים. און צווישן די רייד גייט ער אריין אין דער גרויסער קשיא וואס איוב האט אויפגעברענגט: וויאזוי שטימט די ידיעה פונעם אויבערשטן מיט דער בחירה חופשית פונעם מענטש.
וְיַגֶּד־לְךָ תַּעֲלֻמוֹת חׇכְמָה כִּי־כִפְלַיִם לְתוּשִׁיָּה וְדַע כִּי־יַשֶּׁה לְךָ אֱלוֹהַּ מֵעֲוֺנֶךָ׃ - און ער זאל דיר אויסזאגן די פארבארגענע סודות פון חכמה, ווייל דאס מציאות האט צוויי זייטן, און זאלסט וויסן אז גאט לאזט דיר נאך פון דיין זינד.
"תושיה" קומט פונעם ווארט "יש", און יעדע זאך וואס איז פאראן אין דער וועלט טיילט זיך אין צוויי: איינס - די זאך אזוי ווי זי איז באמת, לויט איר מהות און עצמות; און דאס צווייטע - די זאך לויט ווי זי ווערט געשפירט און אויפגעכאפט דורך אונזערע חושים. מיר קענען משיג זיין בלויז די אויסערלעכע בחינה: וואס מ'קען אנרירן, פארזוכן, שמעקן און זען. אבער דעם מהות פון דער זאך, איר טיף און איר נאטור, האבן מיר נישט קיין שום השגה דערין. נאר דער וואס האט באשאפן די זאך ווייסט איר עצמות.
און די דאזיקע אויסערלעכע השגה קען אונז אפילו פארפירן. א מענטש קוקט אויף א גלאז און ער זעט נישט קיין אטאמען, אבער באמת איז די גלאז צוזאמגעשטעלט פון אטאמען. א מענטש קוקט אויף דער לופט און ער זעט נישט קיין באצילן, אבער באמת אטעמען מיר אריין און ארויס באצילן א גאנצע צייט. וואס מיר כאפן אויף איז נישט דער מציאות'דיקער אמת, נאר בלויז דאס וואס זעט זיך אן פאר די חושים, און דער אמת איז גאר אנדערש.
א משל צו וואס איז דאס ענלעך: א מענטש קומט און פרעגט קשיות אויף א קאמפיוטער - פארוואס האט מען דא אריינגעשטאכן פונקט די דאזיקע דיאדע? דו ווייסט דאך נישט וויאזוי דאס איז צוזאמגעשטעלט און אויף וואספארא אופן דאס ארבעט. אפילו אויב דו ווייסט וואס איז א פראצעסאר און וואס איז א זכרון, וויאזוי געדענקט עס? אין וואספארא שפראך? אויף וואספארא אופן פירט עס אריבער די דאטא? דו ווייסט דאך נישט. טא אויב אזוי, פארוואס פרעגסטו שאלות אויף א זאך וואס דו קענסט גארנישט? דו האסט געזען פון אינדרויסן אן אויסבייג מיט צוויי דראטן, און גלייך האסטו א קשיא - אבער דעם עצם מהות פון דער זאך פארשטייסטו דאך בכלל נישט. און אז מיר פארשטייען נישט די עצם זאך, וויאזוי קענען מיר פארלאנגען צו וויסן די "תעלומות חכמה", די פארבארגענע זאכן וואס זענען העכער פון אונזער השגה?
און אויף וואס מרמז ער דערמיט? צופר זאגט פאר איוב: פון אינדרויסן קוקסטו אויס ווי א צדיק, ווי א מענטש אן קיין שום פעלער. אבער איז דאס טאקע אזוי אויך אינעווייניג? גיב אכט, ער זאגט נישט ווי די אנדערע חברים אז איוב איז א רשע וואס מאכט זיך ווי א צדיק. נאר ווי מיר האבן מסביר געווען: צו זיין א צדיק מיינט אויסצונוצן אלע כוחות וואס מ'האט דיר געגעבן אויף הונדערט פראצענט. עס קען זיין אז דו ביסט א צדיק, אבער נישט לויט די כוחות וואס מ'האט דיר געגעבן. לויט די כלים וואס דו האסט באקומען וואלסטו געדארפט זיין פיל מער. צו משפט'ן א זאך לויט ווי עס זעט זיך אן פאר די אויגן - דאס איז א טעות. טאקע לויט די חושים זעסטו אויס פאלקאם, אבער עס קען גאר שטארק זיין אז דו ביסט ווייט פון דער השלמה פון דיין נפש, ווייל מיט די כוחות הנפש וואס דער אויבערשטער האט דיר געגעבן האסטו געקענט דערגרייכן גאר הויך, און דו ביסט ווייט פון דעם. דאס אינעווייניקסטע, דאס באהאלטענע "יש" - מיר ווייסן דאך נישט ווי הויך דו וואלסט באמת געדארפט אנקומען.
אויב דו וועסט משיג זיין דעם עצם פונעם מענטש לויט זיין פנימיות, און נישט לויט ווי עס שפירט זיך אויסערלעך, וועסטו וויסן אז דו ביסט באמת נישט קיין צדיק. און דער מלבי"ם ברענגט פיר אופנים צו פארטייטשן דאס ווארט "יַשֶּׁה": (א) פונעם לשון "יש", אזוי ווי נצב און יצב, אזוי אויך יש און ישה. (ב) מלשון נשייה און פארגעסן, ווי דער פסוק זאגט "צוּר יְלָדְךָ תֶּשִׁי וַתִּשְׁכַּח אֵל מְחֹלְלֶךָ". (ג) מלשון הלואה און חוב, ווי עס שטייט "לֹא תִהְיֶה לוֹ כְּנֹשֶׁה" - דאס הייסט זאלסט וויסן אז דו ביסט באמת שולדיק פאר דיינע עוונות, ווייל דו ביסט נישט קיין צדיק לויט די כלים וואס דו האסט באקומען. (ד) מלשון העתקה (אוועקנעמען אדער פאררירן), ווי "נָשְׁתָה גְבוּרָתָם" וואס טייטשט אז זייער גבורה איז אוועקגענומען געווארן פון זיי. און לויט דעם: כביכול דו האסט פארגעסן און אוועקגענומען פון דיין הארץ די עבירות וואס דו האסט געטאן, און וויפיל דו האסט זיך נישט משלים געווען לויט דעם וואס דו האסט באקומען פונעם אויבערשטן.
הַחֵקֶר אֱלוֹהַּ תִּמְצָא אִם עַד־תַּכְלִית שַׁדַּי תִּמְצָא׃ - קענסטו דען דערגיין די טיפעניש פון גאט, צי קענסטו גרייכן ביז צום ענדגילטיקן סוף פון שדי?
דא קומט צופר ענטפערן אויף דער טענה פון איוב, אז ס'איז נישט מעגליך אז דער קדוש ברוך הוא ווייסט וואס דער מענטש גייט אויסוועלן, ווייל אויב ער וועט וועלן אנדערש וועט דאך אויסקומען א שינוי אין זיין ידיעה יתברך. פון דעם האט איוב געדרונגען אז דער אויבערשטער ווייסט אלעס און זיין ידיעה ענדערט זיך נישט, און דערפאר האט דער מענטש בכלל נישט קיין בחירה חופשית. ווייל אויב דער אויבערשטער ווייסט אז א מענטש גייט מחלל שבת זיין, איז דאך נישט פאראן קיין מעגליכקייט אז ער זאל נישט מחלל זיין; און ווען שבת איז געקומען און ער האט מחלל געווען - האט ער דען געקענט טון אנדערש? און אויב דו וועסט זאגן אז ער האט יא געקענט, קומט דאך אויס אז דער אויבערשטער האט נישט געוואוסט, און דאס איז ביי איוב בכלל נישט געווען קיין סברא. און אויב ס'איז נישט פאראן קיין בחירה, פרעגט איוב, פארוואס באשטראפט מען מיך אויף מיינע עבירות, בעת ס'איז ביי מיר נישט געווען קיין מעגליכקייט אויסצוקלויבן אנדערש?
אויף דעם ענטפערט אים צופר: זאלסט וויסן, ס'איז נישטא קיין שום דמיון און פארגלייך צווישן דער ידיעה פונעם בורא און אונזער ידיעה. פונקט ווי מיר באגרייפן נישט זיין עצמות, אזוי אויך באגרייפן מיר נישט זיין ידיעה. דו פרעגסט א קושיא ווייל דו מעסט עס מיט דיינע אייגענע כלים: אויב איך ווייס אז דו גייסט טון עפעס איבער א וואך, איז נישטא קיין מעגליכקייט אז דו זאלסט טון אנדערש, און ס'קומט אויס אז מיין ידיעה צווינגט דיך. אבער ביים קדוש ברוך הוא איז דאס נישט אזוי: זיין ידיעה און דער מעשה פונעם מענטש זענען צוויי באזונדערע זאכן, און ס'איז מעגליך אז דער אויבערשטער ווייסט וואס איך וועל טון שבת און דאך בלייבט די בחירה אין מיין האנט.
גיט אכטונג: ער ערקלערט נישט וויאזוי. ער זאגט נאר אז זיין ידיעה איז אנדערש און אז די זאך איז מעגליך. און דאס איז בעצם דער ענטפער פונעם רמב"ם, אז די ידיעה פונעם אויבערשטן איז אנדערש פון אונזער ידיעה, און דערפאר קען זיין אז ער ווייסט און דאך בלייבט פאר אונז בחירה חופשית - און וויאזוי? דאס האט דער רמב"ם נישט מסביר געווען. און דער ראב"ד פרעגט דארט אויף אים שווערע קשיות מיט א שארפן לשון: "לא נהג מנהג החכמים" - פארוואס האט ער אויפגעברענגט א קשיא וואס ער האט נישט דערויף קיין געהעריגן תירוץ? קומט אויס אז דער תירוץ וואס מיר האבן דא איז "די זאך איז מעגליך, נאר דו האסט נישט קיין כח דאס צו באגרייפן", און מצד דעם שכל זענען מיר נאך אלץ געבליבן מיט א שאלה, ווייל מען זאגט אונז אז די זאך איז העכער פון אונזער שכל. צום סוף פונעם קאפיטל וועלן מיר פרובירן צו זען אן הסבר וואס וועט קענען פארענטפערן די זאכן אויך אויפן שכל.
"החקר אלוה תמצא" - דער עצם השגה פונעם מענטש גייט דורך די חושים: מען טאפט אן, מען שמעקט, מען קאסט, און בלויז אזוי קענען מיר א זאך. אבער דעם קדוש ברוך הוא קען מען דאך גארנישט משיג זיין, ווייל ער ווערט נישט געכאפט אין די חושים: מען קען אים נישט אנרירן, נישט קאסטן און נישט שמעקן. און אויב דעם אויבערשטן אליין קענסטו נישט משיג זיין, וויאזוי ווילסטו משיג זיין די מהות פון זיין ידיעה?
"אם עד תכלית שדי תמצא" - דאס איז דער צווייטער חסרון, מצד דער כמות פון דער השגה. דער קדוש ברוך הוא איז בלתי בעל תכלית, דאס הייסט אומבאגרענעצט, און ער האט נישט קיין קץ און קיין סוף, און דערפאר רופן מיר אים אן "אין סוף ברוך הוא". איז דען שייך אז א בעל סוף זאל משיג זיין דעם וואס האט נישט קיין סוף? דאס איז אזוי ווי מען זאל זאגן אז מיר וועלן אנפילן אין א באגרענעצטן כלי אן אומבאגרענעצטן חומר - די זאך איז דאך א סתירה אין זיך אליין (און כאטש ס'איז נישט פאראן קיין אומענדליכער חומר, זאג איך דאס נאר כדי מקרב צו זיין די זאך צום שכל). דו ביסט א באגרענעצטער כלי און דו ווילסט משיג זיין די אומבאגרענעצטע אלוקות. האבן מיר דא צוויי חסרונות: מיר קענען נאר משיג זיין דורך די חושים און דער אויבערשטער ווערט נישט געכאפט אין די חושים, און מיר זענען באגרענעצט און ער איז אומבאגרענעצט.
גׇּבְהֵי שָׁמַיִם מַה־תִּפְעָל עֲמֻקָּה מִשְּׁאוֹל מַה־תֵּדָע׃ - עס איז הויך ווי דער הימל, וואס קענסטו אויפטון? עס איז טיפער פונעם תהום, וואס קענסטו וויסן?
די השגה אין אלוקות איז אין גאר הויכע, רמה'דיגע און דערהויבענע ענינים, פיל העכער פונעם מענטשליכן שכל - און וואס קענסטו שוין טון אנצוקומען אהין? "עמוקה משאול מה תדע" - ביים קדוש ברוך הוא געפינען זיך אלע מעגליכע שלמות'ן, און אראפצוגיין אין דער טיפקייט פון דער זאך דאס צו פארשטיין און משיג זיין איז טיפער פון שאול, און וואס וועסטו קענען וויסן?
אֲרֻכָּה מֵאֶרֶץ מִדָּהּ וּרְחָבָה מִנִּי־יָם׃ - איר מאס איז לענגער פון דער ערד, און ברייטער פונעם ים.
די ג-טלעכע השגות זענען לאנג און ברייט אן קיין שיעור וגבול, און אז מען זאגט שוין "ארוכה מארץ", איז דאך כל שכן "רחבה מני ים". און וויאזוי ווילסטו זיי משיג זיין?
חז"ל דרש'ענען דעם לשון אויף דער תורה, און לכאורה איז עס א וואונדער: די ערד איז דאך א באגרענעצטע קליינע זאך, און וואס איז דער חידוש אז די תורה איז לענגער פון איר? האב איך געזען מסביר זיין, דאכט זיך מיר בשם דעם גר"א, אז יעדע זאך ווערט געמאסטן מיט די ספעציעלע כלי מדידה דערצו. א טיש מעסט מען מיט צענטימעטער, קלענערע זאכן מיט מילימעטער, און זאכן וואס מען קען נישט זען מיטן אויג מעסט מען מיט נאנאמעטער - א מאס וואס אפילו א האר איז פיל גרעסער דערפון. לענדער מעסט מען מיט קילאמעטער, און דעם מרחק צווישן אונז ביז די שטערנס מעסט מען שוין מיט ליכט-יארן. און ווען מען זאגט דיר אז א געוויסע זאך ווערט געמאסטן מיט קילאמעטער אדער מיט ליכט-יארן, פארשטייסטו באלד אז זי איז גרויס.
און דאס איז דער כוונה פון "ארוכה מארץ מידה": די מאס־איינהייט פון דער תורה איז לענגער פון דער ערד. די מאס מיט וואס מען מעסט די תורה איז די ערד אליין - אזוי פיל הונדערטער טויזנטער און מיליאנען "ערדן". ווארום צו זאגן אז די תורה איז לענגער פון דער ערד איז דאך פשוט און עס איז נישט קיין חידוש; דער חידוש איז אז די גאנצע ערד איז בלויז די מאס־איינהייט מיט וואס מען מעסט די תורה.
אִם־יַחֲלֹף וְיַסְגִּיר וְיַקְהִיל וּמִי יְשִׁיבֶנּוּ׃ - אויב ער וועט פארבייגיין און פארשפארן און פארזאמלען, ווער קען אים ענטפערן?
כִּי־הוּא יָדַע מְתֵי־שָׁוְא וַיַּרְא־אָוֶן וְלֹא יִתְבּוֹנָן׃ - ווארום ער ווייסט די מענטשן פון פאלשקייט, ער זעט א רשעות כאילו ער פארטיפט זיך נישט.
נאכדעם וואס מען האט שוין אוועקגעשטעלט דעם יסוד אז דער מענטש קען גארנישט משיג זיין פון דער אלוקות, און ער האט קיין שום השגה אין דעם מחשבה פון בורא עולם, ממילא אויב דעם בורא אליין קען ער נישט משיג זיין - וויאזוי וועט ער משיג זיין זיין דעת, וואס איז זיין עצמות יתברך? דאס איז בכלל נישט פון דעם סארט ידיעה אונזעריקע. ביים הקדוש ברוך הוא קען יא זיין און געמאלט זיין אז ער זאל וויסן אלע פרטים וואס זענען עתיד צו זיין, און דאך זאל בלייבן די בחירה אין דער האנט פונעם מענטש, און עס איז נישטא קיין סתירה דערין. הגם לויט אונזער השגה זענען די זאכן א סתירה, איז די ידיעה פון השי"ת אנדערש און איז נישט ווי אונזער ידיעה.
דעריבער זאגט ער אים: "אם יחלוף" - ער וועט אוועקנעמען איינעם פון זיינע באשעפענישן פון דער וועלט; "ויסגיר" - ער וועט אים איינשפארן אין א טורמע אדער ברענגען אויף אים יסורים; "ויקהיל" - ער וועט פארזאמלען אלע באשעפענישן פון דער וועלט און זיי פרעגן צי איך האב געמשפט מיט יושר און צדק. "ומי ישיבנו" - ווער וועט זיך וואגן צו ענטפערן און זאגן: רבונו של עולם, דו האסט דאך געוואוסט פון פאראויס אז ער וועט זינדיגן, און אויב אזוי איז ער דאך געווען געצוואונגען צו זינדיגן, און דיין ידיעה נעמט דאך אוועק פון אים די בחירה? "וירא און ולא יתבונן" - דו האסט פאראויס געזען דאס רשעות, און האסט זיך כביכול געמאכט ווי איינער וואס קוקט זיך נישט צו, כאילו ער האט נאך אלץ בחירה. און ער וועט קומען און טענה'ן: פארוואס האסטו אים אוועקגענומען און אים איינגעשפארט און געברענגט אויף אים אלע צרות אומזיסט, אויב אין דער אמת'ן האט ער נישט געהאט קיין בחירה?
אבער קען דען א מענטש אזוי טענה'ן כלפי הקדוש ברוך הוא? עס איז דאך קלאר אז זיין ידיעה איז נישט ווי אונזער ידיעה, און ער ווייסט אלעס - "הכל צפוי והרשות נתונה": דער אויבערשטער ווייסט אלעס, און דאך איז די רשות אין אונזערע הענט צו טאן די גוטע אדער שלעכטע מעשים. און ממילא "ובטוב העולם נידון" - דאס וואס השי"ת משפט דעם רשע, און נעמט אים אוועק און שפארט אים איין, איז אלעס בטוב און לויט'ן דין, אזוי ווי עס דארף צו זיין.
וְאִישׁ נָבוּב יִלָּבֵב וְעַיִר פֶּרֶא אָדָם יִוָּלֵד׃ - אבער דער ליידיגער מענטש זאל קריגן פארשטאנד, און ווי א ווילדער אייזל ווערט א מענטש געבוירן.
דא גייט צופר איבער צו אן אנדערער נקודה. אפשר וועסטו פרעגן: פארוואס האט השי"ת באשאפן דעם מענטש אזוי, אז ער קען נישט משיג זיין נאר דורך די חושים, און זיין השגה איז נישט גאנץ און ער קען נישט משיג זיין די אלוקות? אויב ער האט שוין באשאפן א מענטש, זאל ער אים געבן חושים און השגה און דעת און בינה - פארוואס האט ער אים באשאפן פעלערהאפטיג?
דו טענה'סט: "ואיש נבוב ילבב" - עס וואלט ראוי געווען אז דער מענטש הנבוב, דאס הייסט דער הוילער און ליידיגער, זאל באקומען א הארץ און בינה, ער זאל משיג זיין די אלוקות און פארשטיין דעם דעת פונעם בורא עולם, און וויסן וויאזוי השי"ת משפט'ט, און תופס זיין ווי קען זיין אז דער אויבערשטער ווייסט אלעס און דאך האב איך א פרייע בחירה. פארוואס האט דער אויבערשטער צוריקגעהאלטן פון אונז די דאזיגע השכלות?
דעררויף ענטפערט ער: "ועיר פרא אדם יולד" - אויב אזוי וואלסטו אויך געדארפט פרעגן פארוואס האט דער אויבערשטער באשאפן דעם ווילדן אייזל און אים נישט געגעבן קיין שכל ווי א מענטש. און אויף דעם פרעגסטו דאך נישט, ווייל דו פארשטייסט אז דער אויבערשטער האט געוואלט עס זאל זיין אויף דער וועלט א מענטש, און ער האט געוואלט עס זאל אויך זיין אן עיר פרא. ער האט געוואלט מענטשן און ער האט אויך געוואלט אייזלען - ווארום אויב נישט, אויף וועמען וועט דער מענטש לייגן זיינע לאסטן? מען דארף דאס און מען דארף דאס. אזוי אויך דא: הקדוש ברוך הוא האט געוואלט באשאפן א מענטש וואס זאל זיין מסוגל אנצוקומען מיט זיין השגה ביז א געוויסן גרעניץ און נישט מער פון דעם. ווען ער וויל - וואלט ער באשאפן א מלאך; און ער האט דאך מלאכים, און ער האט געוואלט באשאפן מענטשן. און אזוי ווי אן עיר פרא קען נישט זיין קיין מענטש, אזוי איז נישט מעגליך אז אן איש נבוב זאל ווערן באהארצט. און מען קען דאס אפילו ליינען אלס א שאלה: "ועיר פרא אדם יולד?" - צי וועט דען פון א ווילדן אייזל געבוירן ווערן א מענטש? זיכער נישט, דאס איז א גאר אנדערער מין. אזוי אויך פונעם מענטש וועט נישט געבוירן ווערן קיין מלאך, און ער וועט נישט אנקומען צו השגות וואס זענען העכער פון די כוחות וואס דער אויבערשטער האט אים געוואלט געבן.
אִם־אַתָּה הֲכִינוֹתָ לִבֶּךָ וּפָרַשְׂתָּ אֵלָיו כַּפֶּיךָ׃ - אויב דו וועסט צוגרייטן דיין הארץ, און אויסשטרעקן צו אים דיינע הענט:
אִם־אָוֶן בְּיָדְךָ הַרְחִיקֵהוּ וְאַל־תַּשְׁכֵּן בְּאֹהָלֶיךָ עַוְלָה׃ - אויב עס איז פאראן אן עבירה אין דיין האנט דערווייטער עס, און לאז נישט קיין אומרעכט רוען אין דיינע געצעלטן:
זעסטו דאך אליין אז די בחירה איז אין דיינע הענט: אויב עס איז פאראן ביי דיר א שלעכטע מעשה - דערווייטער עס. און נישט בלויז דאס, נאר דו האסט אויך דעם כח נישט צו לאזן וואוינען קיין עוולה אין דיינע געצעלטן, דאס הייסט ארויסצוטרייבן די גאנצע עוולה פונעם הויז. נישט נאר עס צו דערווייטערן פון דיין האנט, נאר אויך פון דיין הויז. קומט דאך אויס אז דו ביסט דער וואס הערשט, און דער כח ליגט אין דיינע הענט.
כִּי־אָז תִּשָּׂא פָנֶיךָ מִמּוּם וְהָיִיתָ מֻצָק וְלֹא תִירָא׃ - ווארום דעמאלט וועסטו אויפהייבן דיין פנים ריין פון א מום, און דו וועסט זיין פעסט און וועסט נישט מורא האבן:
ערשט דעמאלט וועט דיין פנים זיין געהויבן פון א מום, דאס הייסט ליידיג און ריין פון יעדן מום. ווייל אויב דו טוסט שלעכטס און עוולה איז דא א מום אויף דיין פנים - "על פניך" מיינט מיט דיין אייגענער שולד, ווייל דער עוון זעט זיך אן אויף דיר און געהערט צו דיר. אבער אויב דו וועסט פירן לויט מיינע רייד, מתוך די הכרה אז דער מענטש האט א בחירה חופשית און עס ליגט אין זיין האנט זיך ארויסצורייסן פונעם שלעכטן און וועלן דאס גוטע, דעמאלט וועט אין דיר נישט זיין קיין שום מום. "והיית מוצק" - דו וועסט זיין שטארק און מושל איבער זיך אליין; "ולא תירא" - דו וועסט נישט מורא האבן אז איינער אנדערש וועלט אויס פאר דיר, נאר דו אליין ביסט דער וואס קלויבט אויס, און דו וועסט נישט האבן קיין שרעק טאמער האנדלסטו שלא בכוחך און שלא ברצונך, נאר אלע דיינע מעשים קומען פון דיין אייגענעם כח און פון דיין רצון, און עס וועט נישט זיין קיין אומרעכט אין דיין האנט.
כִּי־אַתָּה עָמָל תִּשְׁכָּח כְּמַיִם עָבְרוּ תִזְכֹּר׃ - ווארום דו וועסט פארגעסן דיין פלאג, ווי וואסער וואס איז פארבייגעלאפן וועסטו עס געדענקען:
ווי מיר געדענקען, ענטפערט צופר פאר איוב מיט צוויי בחינות. די ערשטע: דו ווייסט נישט וואס מיינט א צדיק, ווייל מיר קענען דאך נישט די פנימיות פונעם מענטש, און עס קען זיין אז עס ווערט פארלאנגט פון אים פיל העכערע מדרגות - כאטש ער איז א צדיק, איז ער אבער נישט דער צדיק וואס דער אויבערשטער האט געוואלט, און נישט די מדרגות צו וועלכע ער האט געדארפט דערגרייכן לויט זיינע כוחות. יעצט גייט ער איבער צום צווייטן אופן: דו טענה'סט "צדיק ורע לו" - אבער דו ווייסט נישט וואס מיינט "עובד".
זאלסט וויסן, דאס זענען נישט קיין עכטע ייסורים, נאר ייסורים פארן גוף אליין, און דער פארלוסט פונעם גוף ווערט נישט גערעכנט פאר קיין אבידה. א משל צו א מענטש וואס איז געגאנגען מיט א בייטל וואס האט געהאט אין זיך א מיליאן דאלאר, און ער האט פארלוירן בלויז דעם בייטל און דער מיליאן איז געבליבן אין זיין האנט - איז דען דאס אן אבידה? דאס בייטל איז דאך ווערט פופציג שקל, און דער מיליאן איז ביי דיר. אזוי אויך איז דער פארלוסט פונעם גוף א גשמיות'דיגע און חומריות'דיגע אבידה וואס ווערט בכלל נישט גערעכנט. דער עיקר אבידה איז די נפש פונעם מענטש, און ווי עס שטייט "מה יתאונן אדם חי גבר על חטאיו" - אויף וואס האט א לעבעדיגער מענטש מקום צו קלאגן? ער האט ייסורים און ער ליידט, אבער דאס זענען פארבייגייענדיגע גשמיות'דיגע זאכן. אויף וואס דארף מען קלאגן? "גבר על חטאיו" - אויף די חטאים, וואס זענען אן אייביגער רוחניות'דיגער שאדן. דער רוחניות'דיגער חסרון איז פאראייביג, בעת אויפן גשמיות'דיגן חסרון דארף מען נישט באדויערן. דער עיקר פונעם מענטש איז די נפש, און די נפש איז באשטימט צו באקומען שכר אין דער אויבערשטער וועלט. און לויט דעם איז אויך די הגדרה פון "עובד" נישט ריכטיג: אן עובד אין וואס? דא אינעם גוף? דאס איז פונקט ווי איינער וואס האט פארלוירן דעם בייטל אבער געהאלטן דעם מיליאן אין האנט.
און דאס מיינט "כי אתה עמל תשכח", און דער דגש איז אויפן ווארט "אתה". דו אידענטיפיצירסט זיך מיט דעם גוף - און דאס איז א טעות. דאס עכטע "אתה" איז די נפש. "אתה" מיינט דיין נפש און דיין עצמיות, די רוחניות'דיגע נפש, און עס וועט קומען א צייט ווען זי וועט אויסטון דעם חומר פון זיך, און דעמאלט וועסטו פארגעסן דעם גאנצן פלאג און די ייסורים און די שמערצן און דעם צער, ווייל דער עיקר איז דאך דער רוחניות'דיגער חלק.
און פאַרקערט: "כמים עברו תזכור" - דו וועסט געדענקען די מי און די ייסורים אזוי ווי מען געדענקט וואסער וואס איז פארבייגעלאפן און פארפלייצט די ערד. בשעת'ן פארפלייצונג זעט דאס אויס ווי א שאדן, אבער וואס פאסירט אינעם קומענדיגן יאר אויפן ארט וואו עס איז געווען א פארפלייצונג? די ערד ווערט פרוכטבאר און פעט, און וואקסט פיל בעסער. א מענטש וואס א פארפלייצונג האט פארשוועמט זיין פעלד - היינט איז דאס א שאדן און א ריזיגע פאדל, אבער אלע מינעראלן און אלע גוטע זאכן פון דער ערד ארום האבן זיך אריינגעצויגן צו אים, און דאס פעלד איז גוט אנגעזעטיגט, און אינעם קומענדיגן יאר וועט עס ברענגען געוואלדיגע תבואות.
און דאס איז פונקט דער נקודה וואס מיר זאגן אז לעתיד לבוא וועט מען אויך אויף די רעות מאכן א ברכה, נישט "ברוך דיין האמת" נאר "הטוב והמטיב". און מ'פרעגט דאך: לעתיד לבוא וועלן דאך נישט זיין קיין רעות? נאר דער תירוץ איז: לעתיד לבוא וועט מען מאכן די ברכה "הטוב והמטיב" אויף די רעות פון היינט, ווייל דעמאלט וועט מען פארשטיין וויאזוי אלע צרות פון היינט זענען געווען לטובתנו און וואס פאר א תועלת זיי האבן אונז געברענגט. און דאס מיינט "כמים עברו תזכור" - ווען דו וועסט אראפקוקן פון אויבן נאך די הונדערט און צוואנציג יאר, וועט עס אין דיינע אויגן נישט בלויז נישט זיין קיין שלעכטס, נאר דו וועסט נאך דאנקען דערויף.
וּמִצׇּהֳרַיִם יָקוּם חָלֶד תָּעֻפָה כַּבֹּקֶר תִּהְיֶה׃ - און העלער פון מיטאג וועט אויפשטיין די וועלט, די פינצטערניש וועט זיין ליכטיג ווי דער פרימארגן.
"חלד" באדייט די וועלט, ווי דער לשון "כל יושבי חלד". די עולם הבא וואס וועט אויפשטיין נאך דער עולם הזה וועט אויפשטיין "מצהריים" - א וועלט וואס קומט פון א מקום פון ליכטיקייט, און נישט ווי דער עולם הזה וואס קומט פון א מקום פון חושך וצלמוות. וויאזוי איז דען די וועלט באשאפן געווארן? "וחושך על פני תהום" - דער עולם הזה איז באשאפן געווארן אויף די יסודות פון חושך, בעת וואס עולם הבא וועט געבויט ווערן אויף די יסודות פון צהריים, מלשון שיינען און לייכטן, א גאר אנדערע וועלט.
"תעופה כבוקר תהיה" - עפעפי השחר זענען דער משל אויף א ליכט וואס הייבט אן שיינען ביסלעכווייז, ווי איינער וואס האט נאך נישט געעפנט זיינע אויגן אינגאנצן. זאגט ער אים: דארט וועלן נישט זיין קיין שטופעס און קיין שטאפלווייזע דערלייכטונג, נאר "כבוקר תהיה" - תיכף ומיד וועט דער הקדוש ברוך הוא שיינען אויף אונז מיט זיין ליכט.
וּבָטַחְתָּ כִּי־יֵשׁ תִּקְוָה וְחָפַרְתָּ לָבֶטַח תִּשְׁכָּב׃ - און דו וועסט האבן ביטחון ווייל עס איז פאראן האפענונג, און דו וועסט גראבן און ליגן אין זיכערקייט.
אין דעם האסטו א ביטחון אויך אויף די לעבן פון דער עולם הזה וואס דו פארלירסט יעצט: "כי יש תקווה" - ביים סוף איז פאראן א בעסער לעבן פון דעם, אן אייביג לעבן און א לעבן פון רוחניות. "וחפרת לבטח תשכב" - נאכדעם וואס דו וועסט דיר גראבן א קבר, זאלסט נישט מיינען אז דארט ענדיגט זיך די מעשה; דארט הייבט עס ערשט אן. לבטח תשכב - דו וועסט דארט קענען ליגן בהשקט ובבטחה, ווייל פון דארט הייבט זיך אן דער מקום פון קבלת השכר.
וְרָבַצְתָּ וְאֵין מַחֲרִיד וְחִלּוּ פָנֶיךָ רַבִּים׃ - און דו וועסט רוען און קיינער וועט דיך נישט דערשרעקן, און פילע וועלן איינבעטן דיין פנים.
דארט וועסטו רוען בהשקט ובבטחה אן דעם וואס עמיצער זאל דיך דערשרעקן, נישט ווי אין דער עולם הזה וואס עס זענען פאראן שרעק, שטרויכלונגען, מלחמות און פגעים פונעם יצר הרע. "וחילו פניך רבים" - און עס וועלן נאך קומען צדיקים און גדולי ישראל זיך מתפלל זיין ביי דיין קבר און איינבעטן דיין פנים, אז דו זאלסט זיין א מליץ יושר פאר זיי.
וְעֵינֵי רְשָׁעִים תִּכְלֶינָה וּמָנוֹס אָבַד מִנְהֶם וְתִקְוָתָם מַפַּח־נָפֶשׁ׃ - און די אויגן פון די רשעים וועלן אויסגיין, און אן אנטלויף איז פארלארן פון זיי, און זייער האפענונג איז אויסגיין פון דער נפש.
"עיני רשעים תכלינה" - דער רשע איז קיינמאל נישט זאט: יש לו מנה רוצה מאתיים. זיין תאווה איז אויף נאך און נאך, און זיינע אויגן גייען אויס דאס צו זען, אזוי ווי דער לשון "כלתה נפשי לה'". "ומנוס אבד מנהם" - זיי האבן נישט קיין שום אנטלויף פונעם אבדון, און על כרחך וועלן זיי בסופו של דבר דארט אנקומען. "ותקוותם מפח נפש" - ביי די צדיקים ווערט די האפענונג נתמלא, בעת ביי זיי איז דער סוף מפח נפש.
"מפח נפש" - אז זיי וועלן אויסבלאזן זייער נפש, כלשון "ואת נפש אויביך יקלענה בתוך כף הקלע". כף הקלע מיינט אז די מלאכים ווארפן אריבער זיין נפש פון איינעם צום צווייטן און שליידערן זי פון איין עק וועלט ביזן צווייטן. און וואס איז דער באדייט דערפון? א מענטש וואס אויף דער וועלט האט נישט געהאט קיין מנוחה פון תאוות העולם הזה, אויך דארט אויבן נאך זיין פטירה יאגט ער כסדר נאך תענוגים, נאר ער האט נישט קיין כלים זיי מוציא צו זיין מכח אל הפועל. ער גלוסט צו רויכערן און ער האט נישט קיין מויל; ער גלוסט צו א מאכל אסור און ער האט נישט קיין מויל צו עסן. און דאס זענען גאר שווערע ייסורים עד מאוד. דאס איז "יקלענה בכף הקלע": זיין נפש איז רצוא ושוב, רצוא ושוב, די גאנצע צייט לויפט זי און יאגט נאך די תענוגים וואס זי איז צוגעוואוינט געווארן ביי איר לעבן און זי קען זיי נישט דערגרייכן. און אויך "מפח נפש" כפשוטו: א מפח נפש וועט ער האבן, ער זעט אז זיין גאנץ לעבן האט ער נישט משיג געווען וואס ער האט געוואלט, און נאכן טויט צאלט ער נאך ביוקר אויף אלע הנאות און תאוות פון דער וועלט.
צופר הנעמתי לערנט אויס פאר איוב דריי יסודות. ראשית, משפט'ן א מענטש לויט זיין חיצניות איז א טעות, ווייל מיר באגרייפן דאך נאר דאס וואס איז מוחש פאר די חושים און נישט דעם עצם הדבר, און ס'איז מעגליך אז א מענטש זעט אויס ווי א צדיק און דאך איז ער ווייט פון דער מדרגה וואס זיינע כוחות האבן אים מחייב געווען. שנית, דער מענטש האט נישט קיין שום כלי משיג צו זיין די אלוקות און זיין ידיעה יתברך: די חושים קענען אים נישט באגרייפן, און א בעל גבול קען נישט משיג זיין א בלתי בעל גבול - און דעריבער "הכל צפוי והרשות נתונה", און ס'איז נישטא דערין קיין שום סתירה, און פונקט ווי אן עיר פרא ווערט נישט קיין מענטש, אזוי ווערט דער מענטש נישט קיין מלאך, און דאס איז דער רצון הבורא אין זיין בריאה. ושלישית, די הגדרה פון "עובד" איז אינגאנצן נישט ריכטיג: ייסורי הגוף זענען ווי א בייטל וואס איז פארלוירן געגאנגען בעת דער מיליאן בלייבט ביי אונז אין דער האנט, און אויף לעתיד לבוא וועסטו זיי געדענקען ווי וואסער וואס האט באוואסערט דאס פעלד און איר געמאכט פרוכטבאר, און וועסט בענטשן אויף זיי הטוב והמטיב. און לעומת זה, די אויגן פון די רשעים גייען אויס נאך מער און מער, און זיי האבן נישט קיין שום אנטלויף פונעם אבדון, און זייער האפענונג איז מפח נפש.