פרק יא - חלק א - מענה צופר הנעמתי - חלק א

וַיַּעַן צֹפַר הַנַּעֲמָתִי וַיֹּאמַר׃ - און צופר דער נעמתי האט געענטפערט און געזאגט.

מיר הייבן אן דעם זעקסטן ענטפער אין ספר איוב, דער ענטפער פון צופר הנעמתי. ווי אונדזער שטייגער וועלן מיר קודם מקדים זיין דעם געדאנק וואס שטייט הינטער זיינע ווערטער, און דערנאך וועלן מיר זען ווי אזוי די זאכן קומען צום אויסדרוק אין די פסוקים. די ערשטע צוויי בעלי פלוגתא האבן מודה געווען צו איוב אין זיין יסודות'דיגער הנחה: ס'איז נישט מעגליך אז דער קדוש ברוך הוא איז משגיח און פונדעסטוועגן גייט דער צדיק אונטער, ווייל דאס איז דאך א תרתי דסתרי - אויב ס'איז דא השגחה, קען נישט זיין אז דער צדיק זאל אונטערגיין. זייער וויכוח מיט אים איז בלויז געווען אין די פרטים: אדער איז ער נישט באמת קיין צדיק, אדער גייט ער נישט באמת אונטער, ווייל דער אויבערשטער וועט דאך בסופו של דבר מערן זיין כבוד און דערהייבן זיין מדרגה, יעדער איינער לויט זיין שיטה.

קומט צופר און זאגט: איך בין קעגן דעם גאנצן יסוד. לויט מיין מיינונג איז פולקאם מעגליך אז דער קדוש ברוך הוא איז משגיח, און דער צדיק גייט אונטער, און ס'איז נישטא דא קיין שום סתירה. און נישט נאר דאס, נאר ס'איז אויך גארנישט קיין עוול אין דעם - און דאס איז דער עיקר. דער אויבערשטער איז משגיח, דער צדיק גייט אונטער, און ס'איז אין דעם נישטא קיין שום עוול.

דערקלערט דער מלבי"ם: צופר טענה'ט אז די השגה, דאס הייסט דער אופן ווי אזוי מיר כאפן אויף די מציאות, איז מעגליך אויף צוויי אופנים. איינס - משיג צו זיין די זאך לויט ווי זי איז בעצמותה, לויט ווי זי איז באמת. דאס צווייטע - צו דערקענען די זאך לויט ווי זי ווערט דערשפירט ביי אונדז דורך די חושים. און מיר אלע ווייסן אז מיר האבן נישט קיין שום וועג צו דערקענען די זאכן ווי זיי זענען בעצמותם, נאר בלויז ווי זיי ווערן משיג געווען אין אונדזערע חושים. וואס ווערט אויפגעכאפט אין אונדזערע חושים - דערקענען מיר; וואס ווערט נישט אויפגעכאפט אין אונדזערע חושים - דערקענען מיר נישט.

ביז אזא מאס, אז ס'איז דא א שיטה אין פילאסאפיע וואס טענה'ט אז ס'איז זייער מעגליך אז די זאכן עקזיסטירן נאר ווען מען קוקט אויף זיי, און ווען מען קוקט נישט אויף זיי - זענען זיי נישטא. קען מען דען אויפווייזן דאס פארקערטע? קומט א מענטש און טענה'ט: דער דאזיגער אינדזל עקזיסטירט נאר ווען מען קוקט אויף אים. קענסטו דען אויפווייזן אז ווען דו קוקסט נישט אויף אים, און ווען קיינער פאטאגראפירט אים נישט, איז ער נאך אלץ דא? ס'איז נישטא קיין מעגליכקייט דאס אויפצוווייזן, ווייל אלעס וואס מיר נעמען אויף איז דאך דורך די חושים. וואס ווערט אויפגעכאפט אין אונדזערע חושים ווייסן מיר אז עס עקזיסטירט, אבער קיינער וועט דאך נישט זאגן אז וואס ווערט נישט אויפגעכאפט אין אונדזערע חושים עקזיסטירט נישט - ווייל ווער האט דען אמאל געזען ראדיא-כוואליעס מיט די אויגן? אין א מקלט יא, מיט'ן אויג נישט. קומט אויס אז אונדזער גאנצע השגה איז נישט די מהות פון דער זאך בעצמותה, נאר בלויז וואס איך האב געזען, וואס איך האב אנגעטאפט, וואס איך האב געשמאקט, וואס איך האב געהמעקט, און וואס איך האב געהערט.

מער פון דעם: אונדזער גאנצע ידיעה קומט פון די חושים, און אונדזער השגה אויפ'ן עבר איז שטענדיג פונעם מאוחר צום מוקדם. ווען איך קום דן זיין ווי אזוי ס'איז געווען ביי בריאת העולם, אדער ווי אזוי א פלאנץ, א בוים אדער א מענטש האט אויסגעזען מיט פינף טויזנט יאר צוריק, האב איך דאך נישט קיין שום וועג ארויסצוברענגען א מסקנא נאר לויט'ן בודק זיין די זאך ווי זי איז היינט.

און דער משל איז: צוויי מענטשן. איינער האט געזען דאס קינד פון ווען עס איז געבוירן געווארן ביז עס איז אלט געווארן צען יאר, און דעם צווייטן האט מען געברענגט א צען-יאריג קינד, און זיין פארשונג איז ווי אזוי דאס קינד האט אויסגעזען ווען עס איז געווען איין יאר אלט אדער צוויי טעג אלט. וועמענס מסקנות וועלן זיין מער ריכטיג? פארשטייט זיך פונעם וואס האט אים געזען בשעת זיין וואוקס און התהוות. דער צווייטער זאגט: אויב ביי די צען יאר איז ער אזוי הויך און וועגט אזויפיל, און יעדע צוויי טעג וואקסט ער אזוי און אזוי, אויב אזוי ביי דער און דער עלטער איז ער געווען אזוי און אזוי. איז דען די דאזיגע מסקנא אלעמאל ריכטיג? אוודאי איז זי פאלש.

א יונגער פארשער אין אנהייב פון זיין וועג האט באשלאסן נאכצוגיין די אנטוויקלונג פון א קיניגל. לאמיר געבן א מער באקאנטע דוגמא: אן עופל'ע. בשעת'ן געבורט - דריי קילא, און ביי די צען יאר האט ער דערגרייכט צו דרייסיג קילא. האט דער פארשער געמאכט א חשבון: אין צען יאר האט ער זיך געטאפלט פי צען, אויב אזוי ביי די צוואנציג יאר וועט ער וועגן דריי הונדערט קילא, און ביי דרייסיג יאר - דריי טאן. און וואס וועסטו זיך דינגען? איך האב דאך געמאסטן! נאר די מסקנא איז פון יסוד אויס פאלש, ווייל דו דרינגסט ארויס פון איין מציאות צו א צווייטער מציאות וואס דו האסט נישט געזען. און אזוי אויך פארקערט: ווען ער וואלט געדרונגען פון דעם וואס האט זיך געטוישט ביי אים פון דרייסיג ביז פערציג יאר צו דעם וואס האט זיך געטוישט ביי אים פון נול ביז צען יאר - וואלט די מסקנא געווען אינגאנצן פארדרייט. דאס איז דער אופן ווי אזוי מיר נעמען ארויס מסקנות אין יעדער עיונ'דיגער זאך: דורך די חושים, און דורך ארויסדרינגען פון דעם וואס איך זע יעצט אויף דעם וואס איז געווען אין דער פארגאנגענהייט. א גאר פראבלעמאטישער וועג אנצוקומען דערמיט צו אמת'ע מסקנות.

דאס איז פונקט דער טעות וואס מען פאלט אריין דערין בנוגע מערות נטיפים (טראפשטיין היילן). ווער עס האט באזוכט אין א מערת נטיפים האט געהערט פונעם מדריך אז די מערה איז אלט דריי מיליאן יאר אדער פינף מיליאן יאר. לויט וואס שטעלסטו דאס פעסט? ער ערקלערט: יעדער נטיף וואקסט אזוי און אזויפיל מילימעטער אין א יאר. מיר קאנטראלירן פערציג יאר און זעען אז ער וואקסט איין מילימעטער א יאר. אויב אזוי, א נטיף פון א מעטער - טויזנט מילימעטער - איז אלט טויזנט יאר, א נטיף פון פינף מעטער איז אלט פינף טויזנט יאר, און אזוי ווייטער.

און וואו ליגט דער טעות? פון וואס וואקסט דער נטיף? פון וואסער וואס זיפט דורך די קאלכשטיין, וואס דאס וואסער צעלאזט דעם שטיין און אזוי וואקסן די נטיפים. אבער היינט איז דאך נישטא קיין טייך פון אויבן - בעת עס קען זיין אז מיט טויזנט יאר צוריק איז דארט יא געווען א טייך, און דעמאלט איז די מאס פונעם דורכזיפן געווען פיל שטערקער. וואס עס זעט דיר היינט אויס ווי א מהלך פון טויזנט יאר, קען זיין אז ס'האט פאסירט אין צוויי חדשים! און אויב אמאל האבן די פארשער נישט געוואלט מודה זיין דערין, זענען זיי היינט יא מודה, ווייל מ'האט געפונען א מערת נטיפים וואס מען פארמאגט דערויף א דאקומענטאציע: מענטשן וואס האבן געוואוינט אינעם דערבייאיגן יישוב געבן עדות אז מיט פערציג אדער פופציג יאר צוריק איז דארט גארנישט געווען. מען האט זי איבערגעקוקט נאך פערציג יאר און מ'האט דערין געפונען נטיפים וואס וויסנשאפטלער וואלטן צוגעשריבן צו זיי צענדליגער, הונדערטער און מיליאנען יארן. מענטשן האבן דאס פארשריבן און געבן עדות אז מיט פערציג יאר צוריק איז דארט גארנישט געווען. קומט אויס אז די זאך קען באשאפן ווערן מיט א געוואלדיגער שנעלקייט, אלעס לויט דער מאס פון פליסיקייט פון אויבן. א מסקנא אויף אזא אופן איז א פאלשע מסקנא.

ענליך צו דעם שרייבט דער מלבי"ם וועגן די וואס נעמען ביינער און פארשן זיי אויס, און לויט ווי פארעלטערט זיי זעען אויס שטעלן זיי פעסט זייער עלטער (און היינט פירט מען זיך צו בודק זיין לויט דעם קצב פונעם צעפאל פון קוילנשטאף C14). זאגט דער מלבי"ם: דער דאזיגער חשבון נעמט נישט אין באטראכט איין זאך - אז דו ווייסט דאך נישט וואס ס'האט פאסירט אין דער פארגאנגענהייט, און ס'איז אוממעגליך ארויסצוברענגען אמת'ע מסקנות פון א באטראכטונג פון היינט אויף דעם וואס איז געווען דעמאלט.

ווארום אויב איך וועל נעמען א ביין פון א בהמה און איר קאכן א גאנצן חודש, און דערנאך וועל איך זי אוועקווארפן אין א ווינקל אינעם דזשונגעל און לאזן א וויסנשאפטלער זי טרעפן - וואס וועט ער זאגן? ער וועט קוקן און זען ווי צעגאנגען זי איז, און וועט זיין זיכער אז דאס איז אן אור-אלטע ביין. און זיי נעמען דאך נישט אין באטראכט אז די גאנצע וועלט איז אדורך א בישול - דער מבול! אלעס האט זיך געטוישט, און נישט סתם געטוישט: קאכעדיגע וואסערן זענען ארויסגעקומען, און פערציג טעג האט זיך די וועלט געקאכט אין דעם קעסל. לייג אריין ביינער אויף פערציג טעג אין א דאמפפדיגן טאפ ביי א ריזיגער טעמפעראטור - ווי אזוי וועט דער ביין אויסזען? קומט אויס אז די וויסנשאפטלער נעמען נישט אין באטראכט די היסטארישע פאקטן.

דאס איז די טענה פון צופר: מיר באגרייפן בלויז די חיצוניות פון די זאכן, ווי אזוי זיי ווירקן אויף אונזערע חושים און ווי אזוי זיי זעען אונז אויס יעצט, און מיר קענען נישט משיג זיין די זאכן בעצמותם. א משל צו א מענטש וואס וויל פארשטיין וואס אן אויטא איז פון קוקן דערויף. ווער ווייסט באמת? דער וואס האט אים געבויט. ער וועט דיר זאגן פונקטליך פון וואס ער באשטייט און ווי אזוי ער ארבעט. אבער דער וואס קוקט פון אינדרויסן וועט זאגן: ס'דאכט זיך מיר אז דאס איז א באשעפעניש וואס אטעמט - איך זע דאך וויפיל דאמף ער לאזט ארויס פון הינטן! וואס דו כאפסט אויף מיט די חושים פירט דיך צו אינגאנצן נישט-ריכטיגע מסקנות.

אמאל ווען מען האט געפרעגט א מענטש: איז דא עפעס א באוועגונג אין דעם גלאז? האט ער געענטפערט: גארנישט. היינט ווייסט מען אז יעדער גשמיות'דיגער חפץ איז צוזאמגעשטעלט פון אטאמען - אן אינעווייניגסטער קערן און ארום אים עלעקטראנען און פראטאנען, און זיי שאפן ביי אונז א געפיל כאילו דא איז פאראן עפעס א מאטעריאל, בעת באמת איז דא נישטא קיין ממשות'דיגער חומר. ווען דו וואלסט געקענט צוזאמציען דעם גאנצן אייפל טורעם און צונויפנעמען די מאטעריע וואס איז אין אים, וואלסטו נישט אנגעפילט אפילו קיין שוועבלעך-קעסטל. אגב, מען זאל נישט מאכן קיין טעות: אויך דעם אטאם אליין האט נאך קיינער קיינמאל נישט געזען. אפילו נישט דורך א מיקראסקאפ - עס איז נישטא קיין שום מעגליכקייט צו זען אן אטאם. און ווי אזוי שטעלט מען פעסט וואס ער איז? לויט זיין פעולה, לויט זיין שפאלטונג, פון וואס עס באפרייט זיך א געוואלדיגע ענערגיע, און דערפון ווייסט מען אז דא ליגט דער שורש. און אויך זיין אנגענומענער בילד איז נישט מער ווי א טעאריע, און אזוי אויך די ראדיא כוואליעס וואס מען מאלט זיי אראפ ווי א כוואליע - ווער זאגט אז זיי זענען אזוי? און דער באדייט פונעם ווארט 'אטאם' אויף לאטייניש איז - אומצעטיילבאר, דער פונקט פונעם חומר וואס לאזט זיך מער נישט צעטיילן. און אויב פונעם גאנצן אייפל טורעם בלייבט נישט איבער אפילו א שוועבלעך-קעסטל, וואס בלייבט פונעם מענטש? אבק פורח.

נאך א ביישפיל: וואס איז די קאליר פון בלוט? רויט. אבער עס איז דאך צוזאמגעשטעלט, ווי יעדער ווייסט היינט, פון רויטע און ווייסע צעלן (כדוריות). און ווער זאגט דאס? דער הייליגער אר"י ז"ל, מיט בערך פיר הונדערט און פופציג יאר צוריק, שרייבט אז דאס בלוט פונעם מענטש באשטייט פון ליחה לבנה און ליחה אדומה. צי האט דען אין יענער צייט עמיצער געוואוסט אז אינעם בלוט זענען פאראן ווייסע צעלן? פון וואו האט דער אר"י ז"ל דאס געוואוסט? דאס איז דער חילוק: דער וואס ברענגט ארויס מסקנות פון שפעטער אויף פריער זאגט - איך קוק מיט מיינע חושים און איך זע רויט. אבער דער אר"י ז"ל זאגט - איך קוק נישט אויפן בלוט וואס איז פאר דיר, איך קוק אויף זיין שורש פון אויבן, ווי אזוי ער איז באשאפן געווארן. און אז איך ווייס ווי אזוי ער איז באשאפן געווארן, ווייס איך אז עס איז דערין דא ליחה לבנה און ליחה אדומה, ווייל די פלענער ליגן אין מיין האנט. קומט אויס אז יעדער פרואוו ארויסצוברענגען א מסקנא פון שפעטער אויף פריער איז א נארישער פרואוו, וואס מערסטנס ברענגט עס צו פאלשע מסקנות.

קומט אלזא אויס, אז אפילו עס זאל קומען א מענטש און זאגן: לויט דער השגה פון מיינע חושים זע איך דא א צדיק, און לויט דער השגה פון מיינע חושים זע איך אז ער גייט אונטער (אובד), און אויב אזוי האב איך א קשיא - ווי אזוי איז מעגליך אז א צדיק זאל אונטערגיין? - זאגט מען אים: טייערער איד, דיינע חושים נארן דיך אפ! ווער זאגט אז דו זעסט ריכטיג? דו פארשטייסט נישט די זאכן בעצמותם, און ווען דו וואלסט זיי פארשטאנען בעצמותם און נישט ווי אזוי זיי באווייזן זיך אין זייער חיצניות'דיגער געשטאלט, וואלסטו גארנישט געהאט קיין קושיות.

און וואס פונקטליך פארשטייען מיר נישט? ערקלערט דער מלבי"ם: ווען דו שטעלסט פעסט "צדיק אובד", פארשטייסטו נישט וואס מיינט א צדיק און וואס מיינט אובד. קודם כל, די פעסטשטעלונג אז ער איז א צדיק איז דאך נאר לויט ווי עס שיינט פאר דיינע חושים. צי ביסטו דען אריין אין זיין הארץ? דו ווייסט דאך נישט ווער ער איז באמת, נאר בלויז ווי ער זעט דיר אויס פון אינדרויסן. צווייטנס, ס'איז זייער מעגליך אז דער מענטש אין זיינע מעשים איז טאקע א צדיק, אבער אין דיני שמים ווערט ער פאררעכנט פאר א רשע, אדער צום ווייניגסטנס זייער ווייט פון זיין א צדיק.

ווי אזוי? א מענטש וואס איז באשאפן געווארן מיט כוחות הנפש - לאמיר זאגן אויף א שטאפל פון איינס ביז הונדערט - אויף א מדריגה פון פינף און ניינציג. דאס זענען די כלים וואס ער האט באקומען, דאס איז די רוחניות'דיגע מדריגה וואס ער איז בכוח צו דערגרייכן. און מיר זעען אים שטיין אויף דער מדריגה פון פינף און אכציג. וואס וועלן מיר זאגן אויף אים? א צדיק! מען פארציילט אויף אים מופתים און אלעס איז פיין און שיין. אבער ווי אזוי ווערט ער פאררעכנט אין דיני שמים? פאר א רשע - ווארום דו האסט דאך באקומען כוחות פאר פינף און ניינציג, און דו האסט זיך נאך אראפגעלאזט צו פינף און אכציג! לעומת זה, א מענטש וואס שטייט אויף דער פערציגסטער מדריגה - קוקן מיר אויף אים ווי אויף א רשע, אבער באמת איז ער געבוירן געווארן מיט כוחות פאר צוואנציג און ער האט זיך געטאפלט צו פערציג. ווייסט איר דען וויפל ער האט געהארעוועט ביז ער איז אנגעקומען צו די פערציג?

אויב אזוי פארשטייסטו דאך אז דו פארשטייסט נישט. ווייסטו דען מיט וועלכע כוחות ער איז באשאפן געווארן? וואספארא תעצומות הנפש ער האט באקומען? אין וואספארא סביבה ער איז געבוירן געווארן? דאס זענען דאך די פאקטן לויט וועלכע מען קען קובע זיין, און דו האסט דאך קיין איינס פון זיי נישט אין דער האנט. און ווער קען קובע זיין צי ער האט משלים געווען זיין נפש לויט די כלים וואס ער האט באקומען, אדער אדרבה - ער האט זיך אראפגעלאזט לויט די כלים וואס ער האט געהאט. יעדער מענטש האט זיין אייגענע הכנה, די כלים וואס מען האט אים געגעבן און דעם כח וואס ליגט אין אים באהאלטן. דערפאר זאגט צופר: ווען דו פרעגסט "צדיק אובד", שוין אינעם באשלוס "צדיק" האסטו נישט ריכטיג גערעדט. נישט אז איך פסק'ן אז ער איז נישט קיין צדיק, נאר אז דו ווייסט נישט צי ער איז טאקע א צדיק.

משל למה הדבר דומה: צו א פארמעסט צווישן א ראווער און א מאטארביציקל. דער מאטארביציקל איז געפארן אין איין טאג צוואנציג קילאמעטער, און דער ראווער צען קילאמעטער. ווער האט געזיגט? זיכער דער ראווער! צוואנציג קילאמעטער אויף א מאטארביציקל - האסט געארבעט דערויף אפשר א האלבער שעה, און אין א גאנצן טאג וואלסטו דאך געקענט אנקומען הונדערטער קילאמעטער. בעת דער וואס זיצט אויפן ראווער האט געטראטן אויף די פעדאלן, זיך געמוטשעט און דערגרייכט צען. ווער ס'קוקט מיט אן אויבערפלעכליכן בליק זאגט: דער ראווער שלעפט זיך позаדיג, דער מאטארביציקל איז פאראויס, און איך וויל גארנישט הערן. אבער צוואנציג קילאמעטער אויף א מאטארביציקל איז א בושה, דאס איז א פארשווענדונג, דו האסט נישט אויסגענוצט די מעגלעכקייטן. און דאס איז דער צווייטער פונקט: אפילו מיר זאלן אננעמען אז ער איז א צדיק און אלע זיינע כוונות אינעם הארצן זענען ריין - ווער זאגט דען אז ער האט זיך משתדל געווען און דערגרייכט די מדריגה וואס ער האט באמת געקענט דערגרייכן?

תנו רבנן (כתובות סו ע"ב): מעשה ברבן יוחנן בן זכאי וואס איז געריטן אויפן אייזל און איז ארויסגעגאנגען פון ירושלים, און זיינע תלמידים זענען געגאנגען נאך אים. האט ער געזען א ריבה - א מיידל - וואס האט געקליבן גערשטן פון צווישן די גללים פון די בהמות פון די אראבער. און גיט אכטונג אויף די טיפענישן פון דער שפלות: גערשטן, דאס הייסט אז עס איז שוין נישטא קיין ווייץ און עס איז בלויז געבליבן מאכל בהמה; פון צווישן די גללים, דאס הייסט אז מען קען אפילו נישט באקומען גערשטן ווי זיי זענען; און בהמתן של ערביים, אז פאר אידן איז שוין גארנישט געבליבן קיין בהמות כלל. דער נידעריגסטער מצב וואס קען נאר זיין.

ווי זי האט אים דערזען, האט זי זיך פארדעקט מיט אירע האר און זיך געשטעלט פאר אים. האט זי אים געזאגט: רבי, פרנסני. האט ער איר געזאגט: מיין טאכטער, ווער ביסטו? האט זי געענטפערט: די טאכטער פון נקדימון בן גוריון בין איך. האט ער צו איר געזאגט: מיין טאכטער, דאס געלט פון דיין פאטער'ס הויז, וואו איז עס אהינגעקומען? מיליאנען האט ער דאך געהאט, וואו איז דאס געלט? האט זי אים געזאגט: רבי, זאגט מען דען נישט אזוי דעם שפריכווארט אין ירושלים - מלח ממון חסר (דער זאלץ פונעם געלט איז עס צו פארמינערן). אזוי ווי פלייש האלט זיך דורך זאלץ, אזוי איז דער זאלץ פונעם פארמעגן אים צו פארמינערן און אוועקצוגעבן פאר צדקה. און טייל גירסאות זאגן "חסד" - טו דערמיט חסד, און דאס איז די זעלבע זאך. האט ער איר געפרעגט: און דאס געלט פון דיין שווער'ס הויז וואו איז עס? דיין שווער איז דאך אויך געווען א גרויסער עושר. האט זי אים געזאגט: בא זה ואיבד את זה - דאס געלט וואס איז פארלוירן געגאנגען האט מיטגעשלעפט און פארלוירן אויך דאס צווייטע. אזוי ווי א מענטש וואס לייגט אריין א חלק פון זיין געלט, פארלירט עס, און מוז באצאלן די חובות פונעם איבעריגן חלק; אזוי אויך איז דאס געלט פון מיין שווער אויסגעגאנגען צו דעקן די חובות פון מיין פאטער'ס הויז. האט זי צו אים געזאגט: רבי, געדענקסטו ווען דו האסט אונטערגעשריבן אויף מיין כתובה? האט ער געזאגט: יא. און ער האט געזאגט פאר זיינע תלמידים: איך געדענק ווען איך האב אונטערגעשריבן אויף איר כתובה, און איך האב דערין געליינט אלף אלפים - א מיליאן - גאלדענע דינרים פון איר פאטער'ס הויז, אחוץ וואס זי האט באקומען פון איר שווער. האט רבן יוחנן בן זכאי געוויינט און געזאגט: אשריכם ישראל, ווען זיי טוען דעם רצון פונעם אויבערשטן קען קיין שום פאלק און לשון נישט הערשן איבער זיי, און ווען זיי טוען נישט דעם רצון פונעם אויבערשטן גיט ער זיי איבער אין דער האנט פון א נידעריג פאלק, און נישט בלויז אין דער האנט פון א נידעריג פאלק, נאר אין דער האנט פון די בהמות פון א נידעריג פאלק. (און וואס איז דער באדייט פון דעם "אשריכם" אין אזא שווערן מצב - וועלן מיר מסביר זיין ביי אן אנדער געלעגנהייט.)

און דא איז דער פונקט אויף וועלכן מיר צילן. פרעגט די גמרא: ונקדימון בן גוריון לא עבד צדקה? והתניא, מען האט דאך געזאגט אויף נקדימון בן גוריון, אז ווען ער פלעגט ארויסגיין פון זיין הויז צום בית המדרש, כלי מילת - טייערסטע זיידענע בגדים און טעפיכער - פלעגט מען אויסשפרייטן אונטער זיינע פיס, און עס פלעגן קומען עניים און זיי צונויפנעמען פון הינטער אים. מען פלעגט אויסשפרייטן פאר אים זיידענע טעפיכער, און יעדער ארימאן איז געקומען, צונויפגעדרייט, גענומען, פארקויפט און געהאט פרנסה.

ענטפערט די גמרא צוויי תירוצים. אי בעית אימא: לכבודו הוא דעבד. דאס הייסט, די גאנצע צדקה איז געווען אויסגעמישט מיט כבוד - אז די מענטשן זאלן זאגן: האט איר געזען נקדימון בן גוריון, וואספארא נדיב! איך האב עס אפשר שארף פארמולירט, אבער זיכער ווען מען זאגט "לכבודו" קען די כוונה זיין אויף א זאך דק מן הדק, אז עס האט זיך אריינגעגנבעט אינעם מעשה עפעס א דקות'דיגע בחינה פון אייגענעם כבוד. ואי בעית אימא, דאס אויסשפרייטן די טעפיכער אליין - דער רויטער טעפיך - איז געווען לכבודו.

ואי בעית אימא, נאך אן ענטפער: כדבעי ליה למיעבד לא עבד. ער האט געטון, אמת, אבער נישט אזוי ווי עס האט געפאסט פאר אים צו טון. כדאמרי אינשי - לפום גמלא שיחנא: לויט דער גרויס פונעם קעמל לייגט מען אויף אים די משא. א משל דערצו: מען מאכט דא א דינער, און א פשוט'ער מענטש פונעם עולם גיבט א נדבה פון טויזנט שקל, און עס קומט דער גרויסער עושר און זאגט: וואס הייסט טויזנט? איך געב צוויי טויזנט! ווער האט מער מנדב געווען? זיכער דער ערשטער. ווארום פאר אים, מיט אלע חובות און דער משכנתא, זענען טויזנט שקל אן אוצר; און פארן מיליארדער זענען צוויי טויזנט גארנישט מיט נישט. לויט די פראצענטן האט דער פשוט'ער מענטש געגעבן פיל מער ווי דער עושר.

און ענליך צו דעם האט מען געפרעגט הרב שטיינמאן: ווי אזוי קען זיין אז אזוי פיל עשירים זענען אזוי שטארק געפאלן ביים קראך פון דער בערזע און די בענק, זיי האבן דאך כסדר מנדב געווען פאר מוסדות התורה - פארוואס האט די צדקה נישט מגין געווען אויף זיי? האט ער זיי געענטפערט: ווייזט מיר דעם עושר וואס האט אפגעטיילט צען פראצענט פון זיינע רווחים. איר זאגט אז ער האט געגעבן א מיליאן דא און א מיליאן דארט, אבער אויב לויט די חשבונות האט ער דאס יאר פארדינט פיר מיליארד - האט ער דען געגעבן פיר הונדערט מיליאן פאר צדקה? ער האט געגעבן פיר מיליאן, און מען שרייט: וואספארא ריזיגער סכום! אבער אדרבה, דער הקדוש ברוך הוא האט אים געגעבן פיר מיליארד, און עס וואלט געפאסט פאר אים צו געבן פיר הונדערט מיליאן.

גיט אכט אז אין דער דאזיקער סוגיא געפינען זיך די צוויי פונקטן אויף וועלכע דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ. איינס - "לכבודו הוא דעבד": דו זאגסט, אט איז א צדיק, און ווי קען א צדיק אומקומען? ווער זאגט דיר אז ער איז א צדיק? דו משפט'סט לויט די מעשים, און מעשים ווערן אויפגעכאפט דורך די חושים, און חושים נארן אפ. ער טוט מעשים פון צדקה, אבער וואס גייט פאר טיף אין זיין הארץ? וויפיל דערפון איז ריין לשם שמיים? דו קענסט עס נישט וויסן, דו ביסט באגרענעצט צו דער דרויסנדיקער ראיה. און דאס צווייטע - "כדבעי ליה למיעבד לא עבד, לפום גמלא שיחנא": אפילו אויב אלעס איז ריין אין זיין הארץ און אלעס איז לשם שמיים, איז דען דאס גענוג? אויף דיין מדרגה, מיט דיינע כוחות, מיט דיין פאטענציאל - וואלסטו געקענט דערגרייכן פיל מער.

דאס קענען מיר זען אין יעדן קלאס. עס מאכט זיך אז דער לערער באגייסטערט זיך פון א געוויסן תלמיד פיל מער ווי פון זיין חבר. דער דאזיקער האט באקומען אכציג און יענער האט באקומען הונדערט. און דער לערער זאגט דיר: ריכטיג, יענער האט באקומען הונדערט, אבער ער האט גארנישט אינוועסטירט, ער זיצט און שפילט זיך ביים שיעור, דער אייבערשטער האט אים געגעבן א גיכע תפיסה. בעת דער צווייטער - וויפיל ער פלאגט זיך, וויפיל ער פרעגט ביים שיעור, גאנצע נעכט שלאפט ער נישט כדי צו חזר'ן דעם חומר, ביז ער איז אנגעקומען צו אכציג. פון וועמען דארף מען נתפעל ווערן? פונעם בעל־השמונים און נישט פונעם בעל־המאה. און אדרבה, אין דעם מצב פונעם בעל־המאה, איז הונדערט גארנישט; אויף זיין דרגה וואלט ער שוין געדארפט נישט בלויז ענטפערן אויף בחינות נאר צונויפשטעלן בחינות, נישט בלויז ענטפערן אויף קשיות נאר מחדש זיין חידושים אין די סוגיות. און וויבאלד ער נוצט נישט אויס זיין פאטענציאל - נארן די חושים פונעם באטראכטער אים אפ: וואס עס איז ראוי געווען פאר אים צו טאן, האט ער נישט געטאן.

צופר הנעמתי דינגט זיך אויף דער גארער יסודות'דיקער הנחה פונעם וויכוח: עס איז מעגלעך אז דער אייבערשטער איז משגיח, און עס איז מעגלעך אז א צדיק גייט אונטער, און עס איז בכלל נישטא אין דעם קיין שום עוול. דער שורש פון דער זאך איז - אז אונדזער גאנצע השגה איז בלויז דורך די חושים, און מיר באגרייפן נישט די זאכן מצד זייער עצמות, און אפילו אונדזערע מסקנות וועגן דער פארגאנגענהייט, וואס זענען מן המאוחר אל המוקדם, זענען וואקלדיק און גרייזיק (ווי די טראפשטיין־הוילן און די ביינער וואס זענען פארקאכט געווארן אינעם מבול). און פונקט ווי מיר ווייסן נישט די זאך מצד איר עצמות, אזוי אויך ווייסן מיר נישט ווער עס איז א צדיק: נישט וואס טיף אין זיין הארץ טוט זיך, און נישט די כלים און דעם פאטענציאל מיט וועלכע ער איז באשאפן געווארן. אפשר אין זיינע מעשים וואס זעען אונדז אויס ווי צדקות האט זיך אריינגעגנבעט "לכבודו הוא דעבד", און אפשר אפילו אויב אלעס איז לשם שמיים - "כדבעי ליה למיעבד לא עבד", ווייל לפום גמלא שיחנא. און אז מיר האבן נישט די מעגלעכקייט צו וויסן ווער עס איז א צדיק, האבן מיר אויך נישט די מעגלעכקייט צו פרעגן "פארוואס גייט א צדיק אונטער".