פרק ב' - די צווייטע מדרגה אינעם נסיון
אינעם פריערדיגן פרק האבן מיר געזען ווי איוב שטייט אינעם ערשטן נסיון מיט גבורה: זיינע קינדער זענען געשטארבן, זיינע פארמעגנס זענען צוגענומען געווארן, אלע זיינע קנינים זענען פארלוירן געגאנגען - און ער זאגט "ה' נתן וה' לקח, יהי שם ה' מבורך". יעצט, נאכדעם וואס ער איז מיט הצלחה בייגעשטאנען דעם ערשטן שלב, גייט איוב אריבער צום צווייטן שלב אינעם פארהער. אונזער פרק באשעפטיגט זיך אינגאנצן מיט דער פראגע: וואס פונקטליך באנייט זיך אין דעם נסיון, און פארוואס דווקא ער איז דער וואס קען אויפווייזן צי איוב דינט דעם אויבערשטן מאהבה.
וַיְהִי הַיּוֹם וַיָּבֹאוּ בְּנֵי הָאֱלֹהִים לְהִתְיַצֵּב עַל ה', וַיָּבוֹא גַם הַשָּׂטָן בְּתֹכָם לְהִתְיַצֵּב עַל ה'. - און עס איז געווען דער טאג, און עס זענען געקומען די מלאכים זיך צו שטעלן פארן אויבערשטן, און עס איז אויך געקומען דער שטן צווישן זיי זיך צו שטעלן פארן אויבערשטן.
"ויהי היום" - דער באשטימטער און אנגעגרייטער טאג, ווען עס קומען די מלמדי זכות און די מלמדי חובה. וואספארא טאג איז דאס? דער טאג פון ראש השנה, פונקט ווי דאס פריערדיגע מאל.
געענדיגט איין פאקולטעט - גייט מען איבער צום צווייטן
דאס דערמאנט א מעשה וואס איז געווען אין די צייטן פונעם חפץ חיים. עס איז געווען אן עושר, א גרויסער בעל צדקה וחסד, וואס פלעגט טיילן גאר אסאך - און ער איז נעבעך אראפ פון זיינע נכסים. זענען מענטשן געקומען פרעגן דעם חפץ חיים: ווי קען אזא זאך זיין? א מענטש וואס גיט אזוי פיל, א בעל חסד, א מחזיק תורה - ווי איז מעגליך אז ער זאל פארלירן זיין פארמעגן? האט דער חפץ חיים זיי געענטפערט: א מענטש וואס לערנט אין אן אוניווערסיטעט, און ענדיגט איין פאקולטעט מיט הצלחה - שיקט מען אים איבער צום צווייטן פאקולטעט. ער ענדיגט אן ערשטן דיפלאם - גייט ער צום צווייטן. ער ענדיגט א דאקטאראט - גייט ער ווייטער צו א פראפעסור. דער איד האט מיט הצלחה געענדיגט דעם נסיון העושר, און יעצט פירט מען אים אריבער צו א צווייטער פאקולטעט: דער נסיון העוני. אינעם נסיון העושר האט ער בייגעשטאנען מיט ערפאלג, און יעצט גיט מען אים אן אנדערן נסיון. פונקט אזוי איז מיט איוב: ער איז מיט הצלחה אריבער דעם ערשטן פאקולטעט - דאס פארלירן די קנינים, די פארמעגנס און די קינדער. יעצט וועלן מיר זען דעם קומענדיגן נסיון וואס ווערט געשטעלט פאר אים.
פארוואס דאס מאל "להתייצב על ה'"?
דער מלבי"ם שטעלט זיך אפ אויף אן אינטערעסאנטן פונקט. ביים ערשטן מאל שטייט "ויבואו בני האלוהים להתייצב על ה', ויבוא גם השטן בתוכם" - און גארנישט מער. דאס מאל שטייט "ויבוא גם השטן בתוכם להתייצב על ה'". פארוואס דווקא דא, ביים צווייטן קלאפ, לייגט דער פסוק צו "להתייצב על ה'"?
ערקלערט דער מלבי"ם: עס זענען פאראן עטליכע מיני רעות. די רעות וואס מיר האבן געזען ביים ערשטן שלאג זענען רעות "שהיו על ידי טבע ההפסד הכולל הנמצא ביסודות" - דאס הייסט צרות וואס קומען מצד דער נאטור: פייער, ווינט, מענטשן וואס שעדיגן איינער דעם צווייטן, גזלנים וואס קומען און שלאגן, א ווינט וואס ווארפט אום דאס הויז אויף די איינוואוינער. דאס זענען שלעכטע זאכן וואס געפינען זיך אין די יסודות, וואס זענען מצוי אין דער נאטור. ווידעראום דאס שלעכטס וואס גייט יעצט קומען אויף אים איז א קערפערליכע רעה: שחין און מחלות. ביז יעצט איז זיין גוף נישט געשעדיגט געווארן, און יעצט באקומט דער שטן רשות צו שלאגן זיין קערפער.
און א קערפערליכע קראנקייט קומט געווענליך פון שלעכט עסן און פון א נישט-ריכטיגן אויפפירונג מיטן גוף. ווען א מענטש באניצט זיך מיט זיין גוף ווי עס דארף צו זיין - איז דער גוף געהיטן; און אויב נישט - נישט. פונקט ווי אן אויטא: אויב מען זארגט דערפאר ווי עס געהערט צו זיין, וועט עס זיין אין ארדענונג; אבער אויב מען וועט אריינגיסן וואסער אנשטאט ברענשטאף און שמיר-אויל אנשטאט וואסער - וועט עס קאליע ווערן, און מען וועט הערן קוויטשערייען ביז עס שטעלט זיך אינגאנצן אפ. א מענטש וואס עסט נישט גוט, וואס פירט זיך נישט אויף ווי עס פאסט מיט זיין גוף און היט עס נישט אפ - אלס רעזולטאט דערפון קומט אויף אים שחין, אלס רעזולטאט דערפון קומען אויף אים מחלות.
דאס היטן דעם צדיק פון נאטור-שאדנס - א נס; דאס היטן אים פון קרענק - נאטור
זאגט דער מלבי"ם: דאס וואס א צדיק ווערט געהיטן פון רעות וואס קומען פון דער נאטור, נעמט זיך נישט פון זיין צדקות אליין. אויב א מענטש איז א צדיק, צי וועט צוליב דעם א שטורעם-ווינט הארגענען יעדן איינעם און ער אליין וועט איבערבלייבן? לויט דער נאטור דארף דאס אזוי זיין? די נאטור דערקענט דאך נישט צווישן א צדיק און איינעם וואס איז נישט קיין צדיק. ווען עס בלאזט א ווינט - שלעפט זי אלעמען; ווען עס ברענט א פייער - פארברענט זי אלעמען; ווען עס קומט א פיינט - הארגעט ער יעדן איינעם. דאס איז וואס חז"ל זאגן, אז זי מאכט נישט קיין חילוק צווישן א צדיק און א רשע. א זאך וואס קומט מצד דער נאטור דארף נישט שעדיגן א צדיק ווייניגער אדער מער פונעם רשע. נאר וואס דען, וויאזוי ווערט דער צדיק געראטעוועט? דורך דעם וואס דער אויבערשטער היט אים און גיט אכטונג אויף אים. בדרך הטבע וואלט דער צדיק געדארפט ליידן פונקט ווי דער רשע, נאר דער אויבערשטער היט אים מיט אן השגחה פרטית: "נח, בוא אל התיבה" - עס איז פאראן א באזונדערע תיבה, א באזונדערע שמירה. לוט איז געווען אין סדום, און דער אויבערשטער שיקט מלאכים אים צו ראטעווען; צי קען דען א מענטש בדרך הטבע געראטעוועט ווערן פון אן איבערגעקערטער שטאט? מען דארף דערצו א ספעציעלע השגחה פרטית.
לעומת דעם, אַז דער צדיק זאָל אָפּגעהיט ווערן פֿון חולאי הגוף און פֿון שחין רע - דאָס איז אַ זאַך וואָס געשעט פֿון זיך אַליין בדרך הטבע, ווײַל ער עסט דאָך געזונטע זאַכן, ער עסט נישט קיין שעדלעכע זאַכן און היט אָפּ זײַן גוף. בדרך הטבע, אויב מען טוט זיך נישט אַליין קיין שלעכטס - וועט דער גוף אויסהאַלטן. און דווקא כּדי ער זאָל ווערן קראַנק - דערויף פֿאָדערט זיך אַ נס.
און אַזוי שרײַבט דער רמב"ם: יעדער וואָס וועט טאָן אַלץ וואָס איך האָב דאָ אָנגעשריבן - איז אים פֿאַרזיכערט אַז ער וועט נישט ווערן קראַנק, סײַדן מיט אַ חולי פֿון אַ מגפה. אויף אַ קרענק פֿון אַ מגפה נעמט דער רמב"ם נישט קיין פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט - דאָס איז נישט אַרײַנגערעכנט אין דער פּאָליסע, אַזוי ווי די יוצא מן הכלל וואָס זענען פֿאַראַן אין יעדע פֿאַרזיכערונג. אָבער אויף בריאות הגוף - דערויף נעמט ער יאָ פֿאַראַנטוואָרטלעכקייט. קומט אויס: בלײַבן געזונט ווענדט זיך אין דײַנע מעשׂים. און די שיטה פֿונעם רמב"ם בכלל איז, אַז רובֿ רעות ברענגט דער מענטש אויף זיך אַליין - אין שפּײַז, אין הנהגה. "אִוֶּלֶת אָדָם תְּסַלֵּף דַּרְכּוֹ וְעַל ה' יִזְעַף לִבּוֹ": די געלט-פֿאַרלוסטן וואָס אַ מענטש ברענגט אויף זיך צוליב שטותים און צוליב חוסר מחשבה. אַ מענטש וואָס גייט אין אַ געפֿערלעכן אָרט, אַן אָרט וווּ מע קען זיך אויסגליטשן, פֿאַלט און ברעכט די פֿוס - וואָס וועסטו זאָגן אויף אים? אַ שוטה, ער האָט זיך אַליין געשעדיקט. אַ מענטש וואָס האָט גערויכערט און צוליב דעם רויכערן, השם ירחם - דער זעלבער ענין. ער קען פֿרעגן "רבונו של עולם, פֿאַר וואָס קומט מיר דאָס?" - פֿרעג זיך אַליין פֿאַר וואָס דו האָסט געשאָסן אין דער אייגענער פֿוס. רובֿ רעות זענען אַזעלכע וואָס דער מענטש ברענגט זיי אויף זיך אַליין.
דער חילוק צווישן די ערשטע מכות ביז דער צווייטער מכה
לאָמיר צוריקקערן צו אונדזער ענין. קומט אויס אַז איוב, בדרך הטבע, האָט געדאַרפֿט זײַן אָפּגעהיט פֿון דער מכה וואָס דער אייבערשטער שטייט אים צו געבן - פֿונעם שחין און פֿון חולאי הגוף. וואָרום "צדיק אוכל לשובע נפשו": איוב האָט אָפּגעהיט זײַן גוף, געגעסן נאָר וואָס עס פֿאָדערט זיך, נישט געגעסן קיין זאַכן וואָס קאַליע מאַכן דעם קערפּער, זיך נישט נאָכגעשלעפּט נאָך תאוות עולם הזה צו עסן שעדלעכע זאַכן, און נישט געטאָן קיין זאַכן וואָס קענען ברענגען אויף אים אַ קרענק. אויב אַזוי, על פי טבע איז נישט געווען קיין שום סיבה ער זאָל קראַנק ווערן.
און דאָס איז פּונקט דער חילוק צווישן דעם פֿריִערדיקן קאַפּיטל ביז אונדזער קאַפּיטל. אין פֿריִערדיקן קאַפּיטל, ווען עס קומט אַ צרה - איז דער צדיק אויך אינעווייניק, ווײַל על פי טבע איז נישטאָ קיין חילוק צווישן אַ צדיק ביז אַ רשע. אָבער אין אונדזער קאַפּיטל, ווען עס רעדט זיך פֿון מחלות - איז על פי טבע דער צדיק אינדרויסן, ווײַל אַ מענטש וואָס היט אָפּ זײַן גוף דאַרף נישט ווערן קראַנק.
דערפֿאַר, זאָגט דער מלבי"ם: דאָס ערשטע מאָל איז דער שטן געקומען פֿאַרדאַרבן זײַנע פֿאַרמעגנס און הרגענען זײַנע קינדער, און אויף דעם אַלעס האָט זיך נישט אויסגעפֿעלט קיין באַזונדערע השגחה. ווי נאָר עס בלאָזט אַ ווינט - פֿאַלט אײַן דאָס הויז און די קינדער שטאַרבן. ווי נאָר עס קומען רויבערס - פּלינדערן זיי דעם גאַנצן רויב און גייען אַוועק. עס איז נישט נויטיק אַז דער אייבערשטער זאָל זיי טייטן; עס איז גענוג אַז דער אייבערשטער היט זיי נישט אָפּ, און זיי שטאַרבן פֿון זיך אַליין. אַזוי ווי אַ שׂונא וואָס מאַכט אַ רציחה און טייט יעדן וואָס ער טרעפֿט: מען דאַרף נישט קיין באַזונדערע השגחה אַז ער זאָל הרגענען סײַ דעם און סײַ יענעם - ס'איז גענוג אַז דער אייבערשטער היט נישט אָפּ, און אויטאָמאַטיש, מצד דעם טבֿע אַליין, וועט קומען די רעה.
לעומת דעם, בײַ דער מחלה פֿון אונדזער קאַפּיטל - על פי טבע דאַרף איוב נישט ווערן קראַנק מיט קיין שחין, ווײַל ער היט דאָך אָפּ זײַן גוף. כּדי ער זאָל קראַנק ווערן פֿאָדערט זיך דאָ אַ ספּעציעלע השגחה וואָס זאָל ברענגען אויף אים די מחלה. אין די ערשטע מכות איז גענוג געווען אַז דער אייבערשטער זאָל זיך פֿאַרהאַלטן פּאַסיוו; אָבער בײַם שלאָגן דעם גוף, אויב דער אייבערשטער וועט זײַן פּאַסיוו - וועט איוב נישט קראַנק ווערן. דער אייבערשטער דאַרף זײַן אַקטיוו, ברענגען אויף אים די קראַנקייט בפועל. דאָס איז דאָס וואָס שטייט "להתייצב על ה'": אַז דער אייבערשטער זאָל זיך שטעלן און ברענגען די מחלה בפועל, מיט השגחה פרטית זאָרגן אַז איוב זאָל זײַן קראַנק, ווײַל בדרך הטבע דאַרף ער נישט ווערן קראַנק. דאָס ערשטע מאָל איז געווען גענוג בלויז מיט דעם סילוק ההשגחה - און ס'האָט זיך נישט אויסגעפֿעלט קיין באַזונדערע השגחה עס זאָל אים שלעכטס געשען.
"אי מזה תבוא" - די צווייטע פֿראַגע
וַיֹּאמֶר ה' אֶל הַשָּׂטָן: אֵי מִזֶּה תָּבֹא? וַיַּעַן הַשָּׂטָן אֶת ה' וַיֹּאמַר: מִשּׁוּט בָּאָרֶץ וּמֵהִתְהַלֵּךְ בָּהּ. - און דער אייבערשטער האָט געזאָגט צום שטן: פֿון וואַנען קומסטו? און דער שטן האָט געענטפֿערט דעם אייבערשטן און געזאָגט: פֿון אַרומשפּאַצירן אויף דער ערד און פֿון גיין אין איר.
"אי מזה" טײַטשט: וווּ איז דער אָרט וואָס דו קענסט מיר זאָגן "פֿון דעם אָרט קום איך". דער מלבי"ם דערקלערט דעם חילוק צווישן די צוויי מאָל: דאָס ערשטע מאָל האָט דער אייבערשטער געפֿרעגט דעם שטן "מאין תבוא", און דאָס צווייטע מאָל "אי מזה תבוא". עס איז פֿאַראַן אין לשון הקודש אַן אונטערשייד צווישן די צוויי אויסדרוקן. "מאין" - ווען מען האָט גאָרנישט קיין אָנשפּאַרפּונקט, נישט קיין שום השערה איבער אַ געוויסן אָרט; די גאַנצע וועלט איז אונטער אַ ספֿק: עס קען זײַן פֿון אויסטראַליע, פֿון דער לבנה, פֿון ירושלים. אָבער "אי מזה תבוא" - ווען איך ווייס שוין אַז דו ביסט געווען אין חיפֿה, אין די קריות און אין עכּו, און איך פֿרעג פֿון וועלכן פֿון זיי ביסטו געקומען. מען האָט שוין געוויסע יסודות, און מע פֿרעגט וועגן וועלכן פֿון זיי רעדט זיך.
און כאָטש בעצם איז אַזאַ פֿראַגע נישט שייך לגבי דעם בורא עולם, געפֿינען מיר ענלעך צו דעם בײַ אדם הראשון, וווּ דער הקדוש ברוך הוא פֿרעגט אים "אַיֶּכָּה". צי ווייסט דען דער הקדוש ברוך הוא נישט וווּ אדם הראשון געפֿינט זיך? נאָר ער האָט געוואָלט אַרײַנגיין מיט אים אין אַ שמועס. און מער פֿון דעם, ערקלערן די בעלי מוסר אַז "אַיֶּכָּה" מיינט: וווּ ביסטו פֿאַרשוווּנדן געוואָרן, וווּ האָסטו אָנגעוווירן דײַן גאַנצע גדלות. אָבער פשוטו של דבר - אַרײַנצוגיין מיט אים אין אַ שמועס. דאָ, זאָגט דער מלבי"ם, ליגט אין דער פֿראַגע נאָך אַ טיפֿערער באַטײַט.
לכתחילה האָט דער שטן געמיינט אַלע מיני נזקים וואָס זענען פֿאַראַן אויף דער וועלט, און האָט געענטפֿערט "משוט בארץ ומהתהלך בה". ווײַל פֿון וואַנען קומען די נזקים? פֿון דער ערד, נישט פֿון הימל; אין הימל איז נישטאָ קיין חסרון און קיין שום נזקים. דער שטן איז דער טאַטע פֿון אַלע נזקים, פֿון אים נעמען זיך אַלע נזקים, און וווּ דרייט ער זיך? אויף דער ערד. אָבער איצט פֿרעגט דער אייבערשטער: "אי מזה תבוא" - פֿון וואָס פֿאַר אַ מין נזק קומסטו איצט? עס איז מיר שוין באַקאַנט אַז פֿון דער ערד קומסטו אָנמאַכן דײַנע נזקים, אָבער זאָג מיר פֿון וועלכן מין באַזונדער. ווײַל ווי מיר וועלן באַלד זען, קומט ער איצט ברענגען אַ נײַעם סאָרט נזק: נישט ווי די פֿריִערדיקע, אַ נזק פֿון ממון און מיתת הבנים, נאָר אַ נזק וואָס שלאָגט זײַן אייגענעם גוף.
"ועודנו מחזיק בתומתו"
וַיֹּאמֶר ה' אֶל הַשָּׂטָן: הֲשַׂמְתָּ לִבְּךָ אֶל עַבְדִּי אִיּוֹב, כִּי אֵין כָּמֹהוּ בָּאָרֶץ אִישׁ תָּם וְיָשָׁר יְרֵא אֱלֹהִים וְסָר מֵרָע, וְעֹדֶנּוּ מַחֲזִיק בְּתֻמָּתוֹ, וַתְּסִיתֵנִי בוֹ לְבַלְּעוֹ חִנָּם. - און דער אויבערשטער האט געזאגט צום שטן: צי האסטו געשטעלט דיין הארץ אויף מיין קנעכט איוב, ווייל עס איז נישטא קיין גלייכן צו אים אויף דער ערד, א מענטש א תם און א ישר, א ירא אלקים און ער קערט זיך אפ פון שלעכטס, און ער האלט זיך נאך אלץ פעסט אין זיין תמימות, און דו האסט מיך צוגערעדט קעגן אים אים אומזיסט אומצוברענגען.
זאגט אים דער הקדוש ברוך הוא: קוק זיך צו אויף איוב. ביי אים קען גארנישט זיין קיין שום קראנקהייט אויך אויף א נאטירלעכן אופן, ווייל ער איז דאך א ירא אלוקים, און זיין טבע ברענגט אז ער זאל נישט האבן קיין חולי, ווייל ער היט אויף זיין קערפער - אזוי ווי צדיקים עסן לשובע נפשם און זענען נזהר אין שמירת הגוף. און דאס וואס דו טענה'סט אז איך האב אוועקגענומען פון אים די השגחה און אים איבערגעלאזט אין דיינע הענט, און האסט געמיינט אז דאס וועט ברענגען א שינוי ביי אים - איז דאך דאס אויך געווען שלא כדין, ווייל בפועל האט ער באשטאנען דעם נסיון, "ועודנו מחזיק בתומתו".
און מיט דעם איז קלאר געווארן אז איוב דינט דעם אויבערשטן מאהבה. ווייל א מענטש וואס דינט מיראה, נאכדעם וואס ער כאפט א היזק - וואס זאגט ער? פארטיג, עס לוינט זיך שוין מער נישט; איך האב געמיינט אז אויב איך וועל אים דינען וועט ער היטן אויף מיר, און קוקט וואס ער טוט צו מיר. און אויב אזוי טראכט מען - ווערט דאך קלאר אז דיין גאנצע עבודה איז נישט געווען פון אהבת ה', נאר ווייל עס האט זיך דיר געלוינט; אין דער רגע וואס עס לוינט זיך נישט - הערט מען אויף. אבער איוב, וואס האט געכאפט שאדנס און געליטן צרות און עס האט זיך אים גארנישט געלוינט, און פונדעסטוועגן האלט ער זיך פעסט אין זיין תמימות - איז א סימן אז ער דינט מאהבה. און אויב אזוי, זאגט אים דער אויבערשטער: דאס וואס דו האסט מיך צוגערעדט אים צו פארלענדן - איז געווען בחנם.
"עור בעד עור"
וַיַּעַן הַשָּׂטָן אֶת ה' וַיֹּאמַר: עוֹר בְּעַד עוֹר, וְכֹל אֲשֶׁר לָאִישׁ יִתֵּן בְּעַד נַפְשׁוֹ. - און דער שטן האט געענטפערט צום אויבערשטן און געזאגט: הויט פאר הויט, און אלעס וואס א מענטש פארמאגט וועט ער געבן פאר זיין נפש.
רש"י טייטשט: אן אבר פאר אן אבר. אזוי פירן זיך מענטשן, אז ווען איינער זעט א שווערד קומען אויף זיין קאפ - שיצט ער מיט זיין ארעם פארנט פון זיך. און וואס וועט פאסירן? די האנט וועט געשעדיגט ווערן. דאס איז דער טייטש "עור בעד עור": א מענטש איז גרייט אז די האנט זאל געשעדיגט ווערן, אבי דער קאפ זאל נישט געטראפן ווערן. אן א האנט קען מען לעבן, אן א קאפ איז שווער. און דעריבער טענה'ט דער שטן: איוב איז גרייט צו נעמען די קלעפ, ווייל "כל אשר לאיש יתן בעד נפשו" - כל זמן מען רירט נישט אן אים אליין נאר בלויז דאס וואס ארום אים, איז ער אזוי ווי איינער וואס הייבט אויף די האנט צו שיצן אויפן קאפ: ער איז גרייט די האנט זאל געשלאגן ווערן, אבי דער קאפ זאל בלייבן גאנץ. אזוי אויך איז איוב גרייט אז מען זאל שלאגן זיינע קינדער און זיין פארמעגן, אבי ער אליין זאל בלייבן גאנץ. דעריבער, דאס וואס מען דארף ביי אים אויספרובירן - איז דעם גוף.
און דער מלבי"ם ערקלערט די טענה פונעם שטן: אין דעם דאזיגן נסיון האבן מיר נאך אלץ נישט קיין באווייז אז איוב דינט מאהבה. וואס זעען מיר דא? אז איוב זארגט זיך נישט אויפן פארלוסט פון זיינע קינדער און פארמעגן - און פארוואס? ווייל זיין אייגענער גוף איז אים טייערער פון זיינע קינדער און פון זיין פארמעגן. און אויב וועסטו זאגן: ער האט דאך שוין גארנישט וואס צו פארלירן, און פונדעסטוועגן דינט ער דעם אויבערשטן - איז דאס דאך א ראיה אויף אן אמת'ע יראת שמים; אויף דעם ענטפערט דער שטן: נישט ריכטיג! עס איז נאך פארבליבן ביי איוב עפעס וואס ער האט מורא מען זאל עס נישט צונעמען פון אים אויב ער וועט חלילה כופר זיין - דער גוף, ער אליין. איוב זאגט צו זיך: פאס אויף, אויב וועסטו עפענען דאס מויל וועט מען אנרירן דיין גוף אויך, איז בעסער אז דו זאלסט מצדיק זיין דעם אויבערשטן. צי איז דאס א ראיה אז ער דינט מאהבה? ער האט נאך אלץ פון וואס מורא צו האבן, ווייל עס איז נאך דא וואס צו צונעמען פון אים.
זאגט דער שטן: רבונו של עולם, ווען וועסטו קענען זאגן מיט רעכט אז איוב איז באמת א ירא אלוקים און דינט מאהבה? ווען ער וועט מער גארנישט האבן וואס צו פארלירן. ווען עס וועט אים גארנישט איבערבלייבן, און ער האט נישט קיין מורא אז מען וועט אים נאך עפעס טאן ווייל עס איז שוין נישטא וואס צו טאן צו אים - דעמאלט איז קלאר אז ער דינט דעם אויבערשטן מאהבה. אבער צו דער דאזיגער מדרגה זענען מיר נאך נישט אנגעקומען. און כדי אנצוקומען אהין: "שלח נא ידך וגע אל עצמו ואל בשרו".
די צוויי לבושים פון הויט
און נאך ערקלערט דער מלבי"ם דאס ווארט "עור בעד עור" אויף א דרך משל: א מענטש האט צוויי לבושים פון הויט. עס איז דא די הויט אויף זיין פלייש, ווי דער פסוק זאגט "עוֹר וּבָשָׂר תַּלְבִּישֵׁנִי" - דאס ווערט דאך אנגערופן א מלבוש. און עס איז פאראן נאך א הויט: א מענטש וואס טוט אן א לעדערנעם מאנטל, האט א צווייטן לבוש פון הויט איבער דער הויט אויף זיין פלייש. "עור בעד עור" - א מענטש איז גרייט מפקיר צו זיין דעם דרויסנדיגן לבוש, דעם לעדערנעם מאנטל, כדי צו ראטעווען די הויט וואס איז צוגעקלעבט צו זיין לייב. אויב עס קומט צו דיר א גזלן און זאגט: אדער דעם מאנטל אדער איך שנייד דיך - וואס וועסטו טאן? דו וועסט אים געבן דעם מאנטל. עור בעד עור.
און לאמיר אריינגיין נאך טיפער: "וכל אשר לאיש ייתן בעד נפשו". אויב די שאלה איז צווישן דעם לעבן (די נפש) און דער הויט - איז א מענטש מוסר אויך די הויט. אויב מען וואלט געפרעגט א מענטש, רחמנא ליצלן, צי מען זאל אראפשיילן זיין הויט אדער ער זאל שטארבן - וועט ער ענדערש וועלן מען זאל אראפשיילן זיין הויט און ער זאל נישט שטארבן. א מענטש וויל לעבן, און איז גרייט אוועקצוגעבן זיין הויט אבי צו בלייבן ביים לעבן. קומט אויס: די דרויסנדיגע הויט איז דער מענטש גרייט אוועקצוגעבן פאר דער אינעווייניגסטער הויט, און די אינעווייניגסטע הויט איז ער גרייט אוועקצוגעבן פאר זיין נפש.
און דאס איז די טענה פונעם שטן: איוב זאגט נאך אלץ "גוט, מ'האט מיר איבערגעלאזט די הויט" - די הויט אויף מיין גוף, און כל שכן מיין נפש, זענען מיר נאך פארבליבן. אלע קנינים וואס מ'האט צוגענומען פון אים זענען ווי דער לעדערנער מאנטל, די אויסערליכע הויט, און אויף דעם גיט א מענטש אויף מיט לייכטקייט כדי צו היטן אויף זיין הויט. אויב אזוי איז נאך נישטא קיין ראיה אז ער דינט מאהבה. נאר אויב דו וועסט צונעמען פון אים אויך די אינערליכע הויט - אנרירן זיין הויט - דעמאלט וועלן מיר זען; דאס וועט זיין דער מאסשטאב צו וויסן צי איוב האט באמת ליב דעם אויבערשטן.
אוּלָם שְׁלַח נָא יָדְךָ וְגַע אֶל עַצְמוֹ וְאֶל בְּשָׂרוֹ, אִם לֹא אֶל פָּנֶיךָ יְבָרְכֶךָּ. - אבער שטרעק נאר אויס דיין האנט און ריר אן ביז זיינע ביינער און ביז זיין פלייש, צי ער וועט דיר נישט אין פנים פארשעלטן.
"עצמו" - זיינע ביינער; "בשרו" - זיין פלייש. דא, זאגט דער שטן, איז פאראן א קלארער נסיון: אויב דו וועסט אנרירן זיינע ביינער און זיין פלייש, נישט בלויז אין דער הויט נאר אין פלייש און ביין, ביז ער וועט אנקומען צו א מצב וואס ער וועט מייאש זיין פון א רפואה און וועט נישט גלייבן אז זיין פלייש און זיין הויט קענען צוריקקומען צו זייער פריערדיגן צושטאנד - ווי מיר וועלן זען שפעטער - און דעמאלט, ווען ער האט שוין מער קיין האפענונג פון דיר און רישט זיך נישט פון דיר אויף גארנישט, און פארשטייט אז פון זיין זייט האט ער אלעס פארלוירן, און דאך וועט ער בלייבן צוגעקלעבט צו דיר - דעמאלט וועסטו קענען זאגן, רבונו של עולם, אז ער האט באמת ליב דעם אויבערשטן.
"אך את נפשו שמור"
וַיֹּאמֶר ה' אֶל הַשָּׂטָן: הִנּוֹ בְיָדֶךָ, אַךְ אֶת נַפְשׁוֹ שְׁמֹר. - און דער אויבערשטער האט געזאגט צום שטן: ער איז אין דיין האנט, נאר היט זיין נפש.
זאגט אים דער אויבערשטער: איך גיב איבער אין דיין האנט סיי זיינע ביינער און סיי זיין פלייש, אבער זיין נפש זאלסטו היטן. און חז"ל זאגן: גדול היה צערו של שטן מצערו של איוב, ס'איז געווען גרעסער דער צער פונעם שטן ווי דער צער פון איוב, ווייל ס'איז ענליך צו א מענטש וואס מ'האט אים געזאגט "צוברעך דאס פאס און היט איר וויין". אזוי ווי איינער וואס מ'גיט אים א כוס און מ'זאגט אים: מאך דערין לעכער, צושנייד עס, מאך דערין ריסן - אבער היט זיך אז ס'זאל זיך נישט אויסגיסן. דאס איז פונקטליך וואס ס'איז געווען ביי איוב: דער שטן ווערט באפוילן צו ברענגען אויף אים די מערסטע ייסורים וואס א מענטש קען נאר אויסהאלטן, אבער היטן אז די נפש זאל נישט ארויסגיין.
דאס איז אגב א באקאנטע פראבלעם ביי אלע חוקרים אין טאטאליטארע רעזשימען, און אסאך מאל מאכן זיי א טעות אינעם שיקול הדעת: וויאזוי פייניגט מען דעם אויסגעפרעגטן ביז איין שטאפל איידער ער שטארבט, אבער נישט אז ער זאל שטארבן - ווייל אויב ער וועט שטארבן, איז פארלוירן געגאנגען דער קוואל פון אינפארמאציע. און אמאל מאכן זיי א טעות, און מ'דערציילט אז א מענטש איז געשטארבן ביי די אויספארשונגען, ווייל די מאס איז געווען צו גרויס, רחמנא ליצלן. אזוי איז געזאגט געווארן צום שטן: ברענג די ייסורים ביז אזא מדרגה וואס זאל נישט ארויסנעמען די נפש. און פארוואס? ווייל דער אויבערשטער האט פלענער צו געבן פאר איוב הוספות אויף ווייטער, ווי מיר וועלן זען שפעטער, נאכדעם וואס ער וועט ביישטיין דעם נסיון - און דערפאר פעלט נאך אויס זיין נפש.
צערו של השטן - כוח ההעדר און כוח הקיום
וואס מיינען די ווערטער פון חז"ל אז כביכול איז דער צער פונעם שטן געווען גרעסער פונעם צער פון איוב? ערקלערט דער מלבי"ם: ס'איז פאראן אינעם מענטש א כוח הקיום, וואס שטאמט פון זיין עצם חיות, און ס'איז פאראן א כוח ההעדר, וואס וויל אים מבטל זיין פון דער וועלט - און אים שטעלט פאר דער שטן. א מענטש לעבט ווייל דער כוח הקיום, דאס וואס האלט אים ביים לעבן, איז שטארקער פון דעם וואס וויל אים טויטן. אבער א מענטש וואס דער כוח וואס וויל אים טויטן איז גרעסער פונעם כוח וואס האלט אים ביים לעבן - בדרך הטבע דארף ער זיכער שטארבן. און דאס איז געווען דער מצב פון איוב: דער כוח ההעדר האט ביי אים מנצח געווען דעם כוח החיות. חז"ל מיט זייער מליצה האבן געזאגט "גדול היה צערו של השטן", דאס הייסט: דער כוח און דער חלק פונעם שטן ביי איוב זענען געווען גרעסער, דער העדר און דער היזק אין אים זענען געווען מער פון דעם וואס איז געבליבן עקזיסטירן - און דאך איז ער געבליבן לעבן. און פארוואס? ווייל דער אויבערשטער האט אים אנגעזאגט נישט צונעמען זיין נשמה.
לסיכום:
איוב האט מיט הצלחה באשטאנען די ערשטע "פאקולטעט" - דאס פארלירן דאס פארמעגן און די קינדער - און דערפאר ווערט ער אריבערגעפירט צום קומענדיגן נסיון. דער מלבי"ם לערנט אונז אז דער חילוק צווישן די צוויי נסיונות איז יסודות'דיג: די שלעכטס פון דער נאטור שלאגט אינעם צדיק אזוי ווי אינעם רשע, און נאר א באזונדערע השגחה ראטעוועט דערפון, דערפאר איז געווען גענוג אז דער אויבערשטער זאל אוועקנעמען זיין השגחה כדי ס'זאלן קומען די ערשטע קלעפ; אבער א קרענק אינעם גוף דארף נישט קומען אויף א צדיק וואס היט זיין גוף, און דערפאר האט זיך דא אויסגעפעלט אן אקטיווע השגחה - און דאס איז "להתייצב על ה'". די טענה פונעם שטן איז אז "עור בעד עור": א מענטש גיט אויף די אויסערליכע הויט פאר דער אינערליכער, און אויף אלעס פאר זיין נפש, און דערפאר כל זמן ס'איז געבליבן פאר איוב זיין גוף - האט ער נאך אלץ וואס צו פארלירן און ס'איז נישטא קיין באווייז אז ער דינט מאהבה. דערפאר איז איוב איבערגעגעבן געווארן אין זיין האנט "אך את נפשו שמור" - צוברעך דאס פאס און היט איר וויין. און כאטש דער כוח ההעדר איז ביי אים געווען שטארקער פונעם כוח הקיום, איז איוב געבליבן לעבן, ווייל אזוי האט דער אויבערשטער גוזר געווען - און פון דא און ווייטער וועט זיך ארויסשטעלן צי טאקע זיין אהבת ה' האלט זיך אויך ווען ער האט שוין גארנישט מער וואס צו פארלירן.