פתיחה: ספר הספרים - און דער ווייניגסט באַליבטער לימוד
דער נושא פֿאַר אונדז איז דער תנ"ך, און איידער מיר גייען צו לערנען די כתובים אַליין דאַרפֿן מיר מאַכן אַן הקדמה. דער תנ"ך ווערט פֿאַררעכנט ווי דער רב־מכר נומער איינס אויף דער וועלט, און במשך פֿון צענדליקער און הונדערטער יאָרן איז ער נישט אַראָפּ פֿון דער דאָזיקער מדריגה: ער איז נאָך אַלץ דער בעסטסעלער פֿון אַלע צייטן, און ער איז איבערגעזעצט געוואָרן צו די מערסטע שפּראַכן. כּמעט נישטאָ קיין מענטש אויף דער וועלט וואָס קען נישט דעם תנ"ך; יעדער האָט אַ מאָל געלערנט תנ"ך. און מיט דעם אַלעמען, ווען מיר קוקן אויף דער מציאות דאָ אין לאַנד, איז דער מצב פֿאַרוואונדערלעך: מיר זענען דאָך עם התנ"ך, לעבן אין ארץ התנ"ך, רעדן לכאורה - און איך באַטאָן לכאורה, ווי מיר וועלן באַלד זען - די שפּראַך פֿונעם תנ"ך, און דווקא דאָ ווערט תנ"ך פֿאַררעכנט ווי דער ווייניגסט פּאָפּולערער לימוד. ווי אַזוי קען דאָס זיין?
ערשטע סיבה: ווער עס לעבט נישט דעם פּראָדוקט קען אים נישט משווק זיין
דער ערשטער ענטפֿער, און דאָס איז אַן ענטפֿער וואָס טרעפֿט פּינקטלעך צום ציל, איז אַז פֿיל לערנען אויס תנ"ך אויף אַן אופֿן וואָס איז נישט אינטערעסאַנט - און נישט ווייל זיי זענען שלעכטע לעקטאָרן, נאָר ווייל זיי לעבן נישט מיט די זאַכן. וואָלט איר דען אויפֿגענומען אַ מענטש וואָס האָט ליב פֿלייש, אַ קבוע'דיקער גאַסט אין פֿליישיקע רעסטאָראַנען, צו זיין אַ לעקטאָר איבער וועגאַניזם? ער וועט קענען דעם חומר, ער וועט וויסן ווי אַזוי עס איבערצוגעבן, ער איז אַ געוואַלדיקער לעקטאָר - אָבער עס פֿעלט אים די אינעווייניקסטע ברען. אויב מען האָט נישט געלערנט די זאַכן מתוך דעם וואָס מען פֿירט זיי אויס למעשה און לעבט לויט זיי, פֿעלט דאָס. מען וועט דאָך נישט נעמען קיין מענטש זאָל משווק זיין אַ פּראָדוקט וואָס ער גלויבט נישט דערין; ווען מען גלויבט נישט אינעם פּראָדוקט, לייגט מען נישט אַריין קיין נשמה אינעם פֿאַרקויף. מען וועט זאָגן דערויף: "אַ פֿיינער פּראָדוקט, אויסגעצייכנט", און מען וועט נישט דערציילן אַז מען אַליין איז דורכגעפֿאַלן מיט דעם עטלעכע מאָל און אַז אין דער אייגענער היים האַלט מען דאָס נישט - אָבער דער קונה וועט דאָס כאַפּן. ער וועט כאַפּן אַז דו לעבסט נישט דעם פּראָדוקט, אַז עס ליגט נישט אין דיין בלוט.
מען רעדט נישט וועגן יעדן איינעם, און מען מוז דאָס באַטאָנען: עס זענען פֿאַראַן אַ סך וואָס האָבן ליב תנ"ך, לערנען תנ"ך און גלויבן אין תנ"ך. אָבער אַ סך לערנען תנ"ך נישט מתוך אמונה דערין, און ממילא ווען זיי לערנען פֿאָר די טעקסטן דערציילן זיי למעשה: "אַזוי זאָגט מען אַז דער נביא האָט געזאָגט", "אַזוי זאָגט מען אַז ס'איז געווען אַזאַ מין נבואה, מיר ווייסן נישט צי דאָס איז מקוים געוואָרן צי נישט". און אַזעלכע זאַצן פֿאַלן אַוועק אין אונדזער דור, וואָס איז אַ זעהר תכליתי'דיקער דור. אַמאָל פֿלעגט מען לערנען לימודים פֿון ליטעראַטור און גייסטיקע לימודים, פֿאַכן וואָס זייער פֿילאָסאָפֿישע מהות איז דער עיקר; היינט איז די פֿראַגע: "תכלית, וואָס טו איך מיט דעם?" איך וויל לערנען משפטים, איך וויל לערנען רפואה, איך וויל אַ פֿאַך וואָס וועט מיך פֿאָראויסרוקן אין לעבן. פֿאַרוואָס האָבן מיר אַ מבול פֿון אַדוואָקאַטן? ווייל מען זוכט עפּעס תכליתי. און ווען עס קומט אַ לערער און לערנט אויס תנ"ך, און לויט זיין בליק איז דאָס נישט קיין ספר וואָס מען דאַרף מקיים זיין למעשה, נאָר אַ זאַמלונג פֿון מעשׂיות וואָס אַלערליי מענטשן האָבן מחבר געווען במשך די דורות, און אפֿשר איז עס אמת און אפֿשר נישט - און פֿון זיין לשון זעט מען אַז דאָס "אפֿשר נישט" איז ביי אים שטאַרקער פֿונעם "אפֿשר יאָ" - דאַן פֿרעגט זיך דער תלמיד: וואָס איז די תכלית, און פֿאַרוואָס זאָל איך דאָ זיצן? אַ מענטש געפֿינט נישט אין דעם קיין שום אינטערעס.
צווייטע סיבה: דער אופֿן פֿון איבערגעבן דעם מסר
נאָך אַ סיבה פֿאַרוואָס תנ"ך ווערט פֿאַררעכנט ווי דער ווייניגסט באַליבטער לימוד איז דער אופֿן ווי אַזוי מען גיט איבער דעם מסר. אויף וואָס האָט מען זיך קאָנצענטרירט מיט אונדז אין שולע? "חזר איבער שירת דבורה", "חזר איבער שירת חנה" - מען האָט אָנגעהויבן לערנען טעקסטן אויף אויסנווייניק. דער גאַנצער פֿאָקוס איז געווען אויפֿן לשון פֿונעם שרייבער פֿונעם ספר: פֿאַרוואָס דאָ האָט ער גענוצט אַזאַ לשון און דאָרט אַן אַנדער לשון, וואָס וויל ער אויסדריקן מיט זיין לשון. דאָס איז אַ שפּראַכלעכער פֿאָקוס, און אַזוי לערנט מען טאַקע ליטעראַטור - אָבער נישט אַזוי לערנט מען תנ"ך. תנ"ך דאַרף מען לערנען מתוך דעם גייסט פֿון די זאַכן און דעם גייסט פֿון יענער תּקופֿה: וואָס איז דער נביא געקומען אויסדריקן, וואָס וויל דער שרייבער פֿונעם ספר אונדז זאָגן? צי איז ער געקומען אונדז דערציילן בלויז מעשׂיות?
דער זוהר הקדוש זאָגט אַז אויב מיר וואָלטן געוואָלט שרייבן אַ מעשׂה־בוך - זענען דאָ ביכער וואָס זענען פֿיל בעסער פֿון דער תורה, פֿיל מער געלונגען. נאָר וואָס דען, די תורה איז געקומען לערנען אַ מסר. און דאָס זעלבע איז מיט תנ"ך: ער איז געקומען איבערצוגעבן אַ מסר. ווען דער נביא האָט געשריבן און דערציילט אונדז אַ מעשׂה, איז ער נישט געקומען מיר צו זאָגן "זאָלסט וויסן אַז דאָרט איז אַזוי געווען" - וואָס אַרט עס מיר? דאָס איז דאָך נישט קיין היסטאָריע.
אַ ראיה אַז דער תנ"ך איז נישט קיין היסטאָריע־בוך
די ראיה איז קלאָר, פּשוט און שאַרף: אין תנ"ך ווערן נישט דערמאָנט קיין דאַטומען. אַן היסטאָריע־בוך אָן דאַטומען איז נישט קיין היסטאָריע־בוך. ווי אַזוי קען מען שרייבן היסטאָריע אָן צו באַצייכענען פּינקטלעך אין וועלכן יאָר די זאַך איז געווען, ווען, וויפֿיל יאָר? און נאָך מער פֿון דעם - אין מוקדם ומאוחר בתורה, דאָס הייסט אַ גאַנצער פּרק קען שטיין פֿריִער הגם כראָנאָלאָגיש איז ער פֿאָרגעקומען שפּעטער. מען שרייבט נישט היסטאָריע אויף אַזאַ אופֿן. דער תנ"ך איז אַ ספר וואָס איז געקומען געבן הוראות ווי אַזוי דער מענטש דאַרף זיך פֿירן, און דערפֿאַר שרייבט ער נישט די זאַכן לויט זייער כראָנאָלאָגישן סדר, אַמאָל לאָזט ער אויס זאַכן וואָס אין אַנדערע ערטער ווערן פֿאַררעכנט פֿאַר עיקרים, און פֿאָקוסירט זיך אויף זאַכן וואָס זעען אונדז אויס ווי זייטיק - און אויך דאָס וועלן מיר דאַרפֿן פֿאַרשטיין פֿאַרוואָס און פֿאַר וועלכער סיבה. אָבער עס איז אונדז קלאָר אַז ס'איז נישטאָ דאָ קיין באַשרייבונג פֿון "אַזוי איז געווען די היסטאָריע פֿון יידישן פֿאָלק", נאָר אַ באַשרייבונג פֿון אַ דרך החיים וואָס דער שרייבער פֿונעם ספר האָט געגלויבט דערין און געוואָלט דאָס מנחיל זיין פֿאַר די קומענדיקע דורות.
דער קושאַן וואָס פֿאַרפֿליכטעט טיילווייז
עס איז באַקאַנט אַז בן גוריון, וואָס איז געווען אַ געשוואָרענער חובב תנ"ך און אַ גרויסער בקי דערין און פֿלעגט שטענדיק גיין מיט אַ תנ"ך, איז געפֿרעגט געוואָרן אינעם או"ם: וואָס איז אייער רעכט אויף ארץ ישראל, וואָס איז אייער קושאַן? האָט בן גוריון אָנגעכאַפּט דעם תנ"ך און געזאָגט: דאָס איז אונדזער קושאַן אויף ארץ ישראל -
לְזַרְעֲךָ נָתַתִּי אֶת הָאָרֶץ הַזֹּאת - צו דיין זרע האב איך געגעבן דאס דאזיגע לאנד
אָט, דאָ זענען מיר פארזיכערט אז דאס לאנד געהערט צו אונז. מען דערציילט אז ס'איז דארט געווען א גאר קלוגער סענאטאר - מען קען נישט פעסטשטעלן די מעשה, אבער אזוי דערציילט מען - וואס האט אים געפרעגט: דער דאזיגער קושאן פארפליכטעט? האט ער אים געזאגט: אוודאי. האט ער אים געזאגט: דארט שטייט אויך צו היטן שבת. און בן גוריון איז פארשטומט געווארן. ווייל אויב דו באציסט זיך צום תנ"ך ווי צו א קושאן וואס פארפליכטעט נאר טיילווייז, פארוואס זאל איך אים אננעמען, ווען דו אליין זאגסט אז אין אנדערע הינזיכטן פארפליכטעט ער דיך נישט? היסטאריש גערעדט איז ער געווען גערעכט: מיר האבן גענומען פונעם תנ"ך דאס וואס איז אונז באקוועם, און וואס ס'איז נישט באקוועם האבן מיר בעסער געוואלט לייגן אין א זייט. און דאס אליין האט גורם געווען אז אויך די אנדערע האבן נישט גענומען אונזערע כוונות ערנסט, ווייל מען קען דאך נישט נעמען וואס מען וויל און אויסלאזן וואס מען וויל.
דער פאראדאקס פון דער שפראך
עס איז פאראן נאך א פראבלעם: דער תנ"ך איז געשריבן אין אן אלטער שפראך (ארכאית). און גיט אכט אויפן פאראדאקס. פון איין זייט איז ער געשריבן אין א לשון וואס פילע פון אונז רעדן נישט, און פון דער צווייטער זייט איז ער געשריבן אין א לשון וואס מיר אלע פארשטייען - און דאס אליין איז איינער פון די גורמים פארוואס מיר פארשטייען נישט דעם תנ"ך. לכאורה, אויב דער תנ"ך איז געשריבן אין אונזער שפראך, איז דאס דאך א סיבה אז מיר זאלן אים פארשטיין. נאר עס איז פאראן א קליינער פראבלעם: נישט שטענדיג זענען די ווערטער מיט וועלכע מיר דרוקן זיך אויס די זעלבע ווערטער מיט וועלכע דער תנ"ך דרוקט זיך אויס. עס איז פאראן א ווארט וואס מיר פארשטייען אויף א געוויסן אופן, אבער דאס איז נישט די שפראך פונעם תנ"ך און נישט דאס איז זיין כוונה. אין סלענג ביסטו גערעכט, אזוי רעדט מען - אבער דער תנ"ך האט נישט געמיינט דאס צו זאגן.
לשון הקודש - א געטליכע שפראך און נישט קיין הסכמית
לשון הקודש איז אינגאנצן אנדערש פון אלע שפראכן. אלע שפראכן וואס מיר קענען אויף דער וועלט זענען שפות הסכמיות (אפגעמאכטע שפראכן): עטליכע קלוגע לייט זענען געזעסן און באשלאסן אז א געוויסער חפץ זאל הייסן אזוי, און זינט דעמאלט ווערט ער אזוי גערופן. קיינער קען מיר נישט געבן קיין שום לאגישן טעם פארוואס א שולחן הייסט table, און א כסא הייסט chair, און א פענסטער הייסט window. ס'איז נישטא קיין שום סיבה, אויסער דעם וואס מיר אלע האבן מסכים געווען אז דאס זאל זיין זיין נאמען. ווידער דער תנ"ך איז געשריבן אין א שפראך וואס ווערט דעפינירט אלס א שפה אלוקית. וואס מיינט דאס? א שפראך וואס איז נישט געווארן צוביסלעך במשך די יארן, נאר זי איז אראפגעקומען ווי א גאנצע און פאלקאמע איינהייט פון אויבן. און וויבאלד זי איז אראפגעקומען אלס א פאלקאמע איינהייט, האט יעדער אויסדרוק און יעדער עצם-נאמען א מקור - סיי מצד דער נטיה, סיי מצד דעם פועל, און סיי מצד דעם מקור'דיגן נאמען פון יענעם זאך.
לאמיר נעמען צום ביישפיל בעלי חיים. פארוואס הייסט אן אריה "אריה"? ווייל ער ווארפט אן א יראה - אריה זענען די אותיות פון יראה. א גמל הייסט "גמל" ווייל ער איז דער בעל חי וואס איז מסוגל זיך אפצוטוהן (להיגמל) פון וואסער אויפן לענגסטן זמן. א חמור הייסט "חמור" ווייל ער דרוקט אויס דעם שפיץ פון חומריות; ווען מען וויל זאגן פאר א מענטש אן אומאיינגענעמען אויסדרוק זאגט מען אים "חמור" - נישט צוליב די לאנגע אויערן, נאר ווייל דער חמור שטעלט פאר א חומרי'דיגע און גשמיות'דיגע בהמה, די נידעריגסטע און פשוט'סטע. אן עוף הייסט "עוף" ווייל דאס איז זיין עיקר באשעפטיגונג, ער פליט (עף). די דבורה הייסט אזוי ווייל זי רעדט כסדר (מדברת) - מיר האבן נישט קיין אנדערע בעלי חיים וואס רעדן בשעת זיי פליען, און די דבורה זשומעט בשעת איר פליען. א סוס הייסט "סוס" ווייל זיין גאנצער גאנג און זיין גאנצע מהות איז שש וצוהל; ער איז דער איינציגער בעל חי וואס הירזשעט מיט פרייד (צוהל), זיין גאנצער גאנג איז קעניגליך. דער חמור גייט מיטן קאפ אראפ, און דער סוס - דו זעסט אים די גאנצע צייט טאנצן מיט א פרייליכן גאנג.
און נאך: פארוואס ווערן רמשים גערופן "רמשים"? רש"י זאגט אז דער רמש טרעט (רומס) אויף דער ערד, זיין גאנצער קערפער שלעפט זיך אויף דער ערד; און דערפאר ווערן די שרצים און די איבעריגע נידעריגע בעלי חיים, וואס די בעל הבית'טעס לויפן אוועק פון זיי ביז א גאנג פון א פרסה (כדי הילוך פרסה), גערופן רמשים. און פארוואס הייסט א בהמה "בהמה"? ווייל "בה מה" (וואס איז אין איר) - מען קען אין איר גארנישט צוגעבן. א מענטש (אדם) קען זיך דערהייבן; אדם איז מלשון "אדמה לעליון", ער קען ענליך ווערן צו זיין באשעפער. אבער די בהמה - וואס ס'איז פאראן אין איר, קען מען גארנישט צולייגן, און זי וועט בלייבן פונקט דאס זעלבע. אפילו אויב דו וועסט איר טרענירן (אילוף), וועט זי ווייטער בלייבן א בהמה.
אילוף קעגן חינוך: א מעשה מיט רבי יונתן אייבשיץ
מען דערציילט אויף רבי יונתן אייבשיץ אז ער האט געהאט א ויכוח מיט די משכילים אין זיין דור. זיי האבן געטענה'ט אז מען קען מחנך זיין בעלי חיים און טוישן זייער טבע, און ער האט זיי געזאגט: מחנך זיין וועט איר אין קיין שום פאל נישט קענען, אפשר טרענירן (מאלף זיין). און וואס איז דער חילוק צווישן אילוף און חינוך? חינוך איז הבנה, אילוף איז א געוואוינהייט (התניה). אילוף מיינט איינצוקריצן געוויסע געוואוינהייטן אינעם בעל חי, אן דעם וואס ער זאל פארשטיין פארוואס ער טוט דאס. אונזערע קינדער טוען מיר מחנך זיין און נישט מאלף זיין, און פארוואס? ווייל מאלף זיין א קינד מיינט אז ווען איך בין לעבן אים טוט ער עס - אויך א פיל (העלפאנד), ווען דו שטייסט לעבן אים טאנצט ער - אבער ווען איך בין נישט לעבן אים וועט ער דאס נישט טוהן פון זיך אליין. ווען איך בין לעבן אים רעדט ער שיין: האב איך אים נישט מחנך געווען, נאר מאלף געווען. אבער אים מחנך זיין מיינט אז ער זאל איינזען ביי זיך אז רעדן אויף אן אוממכובד'יגן אופן איז נישט גוט, און ממילא אפילו ווען איך בין נישט לעבן אים וועט זיך די זאך אפהיטן. א בהמה קען מען נישט מחנך זיין, א בהמה קען מען בלויז מאלף זיין.
און זיי האבן אים געזאגט: ניין, מען קען יא מחנך זיין בעלי חיים. האבן זיי אפגעמאכט צו מאכן א גרויסן סימפאזיום מיט אסאך וויסנשאפטלער, אים צו ווייזן וויאזוי זיי האבן באוויזן צו מחנך זיין בעלי חיים. וואס האבן זיי געטאן? זיי האבן געברענגט קעץ וואס זיי האבן געדרילט א לאנגע צייט צו טראגן טאצן אין די הענט און שפאצירן אויף צוויי פוס; זיי האבן זיי אנגעטשעפעט שלייפן (פפיונים), אנגעטוהן וועסטלעך, און זיי געלאזט גיין מיט טאצן און גלעזער. און מען דערציילט אז פריער, ווען רבי יונתן אייבשיץ איז געזעסן און געלערנט, איז איין מויז ארומגעלאפן און אים געשטערט, געלאפן און געשפרונגען, געלאפן און געשפרונגען. האט ער גענומען זיין טאבאק-ביקסל, אריינגעלייגט די מויז אינעווייניג, פארמאכט און אריינגעלייגט אין קעשענע, און די מויז האט אויפגעהערט צו שטערן. שפעטער זענען זיי געקומען אים רופן: דער רב געדענקט אז היינט איז די פארשטעלונג? האט ער זיך דערמאנט און איז געגאנגען. ער זעט די קעץ, און פלוצלונג פאנגט ער אן צו שפירן א ציטער אין קעשענע - און דאס איז דאך געווען מיט צוויי הונדערט און פופציג יאר צוריק, נישט קיין טעלעפאן - און ער האט זיך דערמאנט איבער דער מויז. האט ער ארויסגעצויגן די מויז פון קעשענע און איר געלאזט לויפן. איר קענט זיך פארשטעלן די מבוכה און דעם גאנצן רודעריי: די גלעזער זענען געפאלן מיט א גוואלדיגן גערודער, און אלע קעץ יאגן זיך נאך דער מויז! האט ער זיי געזאגט: אט זעט איר ווי מען קען מאלף זיין בעלי חיים - אבער מחנך זיין קען מען זיי קיינמאל נישט. און דאס איז דער נמשל: ווען מען מאלפט עמיצן, קומט א קליינער נסיון און ער האלט עס נישט אויס. ער טוט עס נישט ווייל ער פארשטייט, און נישט ווייל ער האט זיך מתגבר געווען, און נישט ווייל ער נעמט עס אן מצד זיך אז די זאך איז ריכטיג און וויכטיג - דו האסט אים בלויז צוגעוואוינט צו טוהן א געוויסע זאך, און דער קלענסטער נסיון נעמט אים אינגאנצן ארויס דערפון.
נאך איבער די נעמען פון בעלי חיים
מיר זעען אז לשון הקודש איז א פלאנירטע שפראך. דער כלב הייסט כלב ווייל ער איז כולו לב (אינגאנצן הארץ); דער כלב איז דער איינציגסטער בעל חי וואס גיט איבער זיין גאנצן זיין פאר זיין האר. עס זענען געווען מעשיות איבער הינט וואס זענען אנגעקומען צו מסירת נפש ממש ביזן זיך לאזן הרג'ענען כדי צו ראטעווען זייער בעל הבית, זיי זענען אריין אין א פלאץ וואס ס'איז געווען פייער און סכנה און זענען פארברענט געווארן אים צו ראטעווען. דאס מיינט נישט אז דער כלב פארשטייט די חובת השליחות און דעם ציל, נאר אז דער בורא עולם ווען ער האט באשאפן דעם כלב, האט ער אים באשאפן אז ער זאל זיין כולו לב צו זיין האר. דער חתול איז דער איינציגסטער בעל חי וואס פארדעקט זיין צואה - ער מחתל זיך, אזוי ווי מיר לייגן א חיתול (ווינדל) פאר א קינד. און דער פיל, יעדער וואס זעט אים כאפט אים א פלא: וואו האט מען געזען א בעל חי מיט א נאז וואס איז לאנג א מעטער מיט א האלב? מיר האבן זיך צוגעוואוינט, אבער די גמרא זאגט אז דער וואס זעט א פיל אין חלום - פלאי פלאות זענען געשען מיט אים. דער פיל איז א בעל חי וואס ברענגט התפעלות און פלא.
א פונקטליכער ווערטערבוך - און קיין כפל לשון איז נישטא
אזוי ווי לשון הקודש איז נישט קיין לשון הסכמית (א שפראך וואס מענטשן האבן אפגעמאכט צווישן זיך) נאר א פלאנירטע שפראך, ווען מען ליינט א געוויס ווארט אין תנ"ך דארף מען פרובירן עס צו פארשטיין: פון וועלכן שורש שטאמט עס, וואס קומט עס זאגן, און וואס פאר א יסוד האט דער כותב פונעם תנ"ך געוואלט ארויסברענגען דווקא מיט דעם ווארט. און אויב דא האט ער געשריבן איין ווארט און דארט אן אנדער ווארט, איז דאס א צייכן אז די צוויי ווערטער זענען אנדערש און ער האט נישט געמיינט צו זאגן די זעלבע זאך, אפילו אויב לכאורה האט ער זיך איבערגעחזרט. "לשבר ולנתוץ" - דאס איז נישט די זעלבע זאך. און ווען מען זאגט גילה, רינה, דיצה, שמחה, חדווה, ששון, צהלה - אלעס רופן מיר אן "שמחה", אבער יעדעס איינע פון די ווערטער דרוקט אויס אן אנדער מדרגה פון שמחה: עס איז דא אן אינעווייניגסטע שמחה וואס רייסט ארויס אויף אינדרויסן, און עס איז דא א שמחה וואס א מענטש פרייט זיך צוליב א גוטע בשורה, און עס זענען דא נאך סארטן. דאס איז נישט קיין כפל לשון; יעדעס ווארט דרוקט אויס א באזונדערן סארט שמחה. און אזוי אויך דך, מך, רש, עני, אביון, דל - יעדעס איינע דרוקט אויס אן אנדער מהות פון עניות: עס איז דא אן עניות אין דעת און עס איז דא אן עניות אין ממון, און עס איז דא אן עני וואס ער גלוסט צו יעדע זאך, מלשון תאב ואביון. ווען מיר פארמאגן אזא סארט ווערטערבוך, קוקן מיר אויפן תנ"ך אינגאנצן אנדערש: מיר ליינען נישט די זאכן אויבנאויף און זאגן "בערך דאס איז די כוונה", נאר מיר פארשטייען דעם טיפקייט וואס דער נביא קומט ארויסברענגען אין דער מעשה וואס ער דערציילט.
דער כח פון פארטיפן זיך: דער רוסישער ריכטער און דער בריסקער רב
און ווי שטארק אנדערש איז דער שיין וואס ווערט אנטפלעקט פאר דעם וואס פארטיפט זיך קעגן דעם וואס דער אויבנאויפיגער ליינער זעט. איין מאל איז א רוסישער ריכטער געקומען צום בריסקער רב און געזאגט צו אים: איר ווייסט, אייער תורה מוטיגט שוחד. האט אים דער רב געפרעגט: פארוואס? האט ער אים געזאגט: אט, לויטן רוסישן געזעץ, סיי דער וואס גיט שוחד און סיי דער וואס נעמט שוחד - ביידע ווערן באשטראפט, ביידע גייען אריין אין תפיסה. און וואס איז דער דין לויט דער אידישער הלכה? אין ערגעץ שטייט נישט "לא תיתן שוחד", נאר עס שטייט:
וְשֹׁחַד לֹא תִקָּח - און שוחד זאלסטו נישט נעמען
די תורה ווארנט נאר דעם נעמער. האט ער אים געזאגט: זעט וואס איר טוט - אייער תורה מוטיגט שוחד, ווייל געבן מעג מען, און נאר נעמען איז אסור. און ממילא וואס גייט עס אן א מענטש? איך וועל קומען און פרובירן צו געבן; אויב ער וועט נישט אננעמען - האט ער נישט אנגענומען, און קיינער וועט מיך נישט שטראפן. לכאורה א שטארקע טענה: דאס רוסישע געזעץ איז מער לאגיש און מער גערעכט ווי וואס עס שטייט אין דער תורה.
און הערט אויס דעם ענטפער פונעם בריסקער רב. ער האט צו אים געזאגט: וויסן זאלסטו אז פונקט פארקערט איז דער אמת. דאס רוסישע געזעץ מוטיגט שוחד, און די תורה פארהיט פון שוחד. און אזוי זענען די זאכן: א מענטש קומט אין געריכט, ער הערט די באשולדיגונגען, ער פארשטייט אז זיין לאגע איז ערנסט, און ער באשליסט אריינצוגיין צום ריכטער און רעדן מיט אים בארבע עיניים און אים איבערלאזן א פעקל, אז די זאך זאל בלייבן צווישן אונז און קיינער זאל נישט וויסן. דער ריכטער מאכט א חשבון: איך בין דער וואס שטעלט זיך אין א סכנה דא. איך קען דערלייגן מיין געהאלט, מיין גוטן נאמען, אלעס. נאר תיכף פירט ער אויס זיין חשבון: און פארוואס זאל די זאך באקאנט ווערן? איז דען דא א שאנס אז דאס זאל ארויסגיין פון דעם צימער? לויטן רוסישן געזעץ דאך, אויב עס וועט באקאנט ווערן אז דו האסט געגעבן שוחד - וועט מען דיך אויפהענגען, און אויב עס וועט באקאנט ווערן אז איך האב גענומען - וועט מען מיך אויפהענגען. עס איז דא צווישן אונז א קשר של שתיקה: איך וועל נישט דערציילן און דו וועסט נישט דערציילן, ביידע פון אונז האבן אן אינטערעס נישט אויסצוזאגן. און דעמאלט זאגט דער ריכטער: גוט, לאמיר נעמען דעם שוחד, מיר האבן גארנישט וואס צו פארלירן.
לעומת זאת, לויט דער תורה, איז דער חשבון פונעם דיין אינגאנצן אנדערש. עס קומט צו אים א מענטש וואס וויל אים געבן שוחד, זאגט דער דיין: איין מינוט, ס'איז דאך נישטא קיין שום מניעה אז דו זאלסט גיין און דערציילן אז דו האסט באצאלט שוחד און דורך דעם האסטו פארדרייט דעם דין - און דו ביסט א סכנה פאר מיר, און דער וואס וועט כאפן די קלעפ פונעם גאנצן ענין בין איך. דו וועסט מיר באצאלן געלט, איך וועל נייגן דעם משפט לטובתך, און דו וועסט לויפן דערציילן פאר דיינע חברים: "ר' פלוני נעמט שוחד, האסט א משפט? גיב אים אביסל געלט און ער וועט שוין מסדר זיין די ענינים". קיינער האלט דיך נישט צוריק פון אויסזאגן, און קיינער וועט דיך נישט באשטראפן פארן געבן שוחד. און וואס קומט ארויס פון דעם? אז דער דיין מעיקרא נעמט נישט קיין שוחד, ווייל ער זאגט: פארוואס זאל איך לייגן מיין קאפ אין א פאסטקע פאר א מענטש וואס מארגן וועט ער גיין דערציילן פאר יעדן איינעם? עס איז נישטא דא קיין קשר של שתיקה, ווייל מען שטראפט נאר מיר און נישט אים. קומט אויס אז די תורה האט געוואלט אז דער נותן השוחד זאל נישט באשטראפט ווערן דווקא כדי דער דיין זאל מורא האבן צו נעמען, ווייל עס איז פאראן ווער עס זאל אנטפלעקן זיינע מעשים. אט, א זאך וואס אויבנאויפיג זעט אויס ווי דאס רוסישע געזעץ איז גערעכט דערין, און ווען מען פארטיפט זיך און מען טראכט אריין, זעט מען אז עס איז דא דא א טיפקייט וואס נאר דורך התבוננות קען מען צוקומען דערצו: די תורה איז די וואס פארהיט פון שוחד, און דאס רוסישע געזעץ איז דאס וואס מוטיגט עס.
די נעמען פונעם מענטש לויט די תקופות פון זיין לעבן
לאמיר געבן נאך א דוגמא דערצו אז די אידישע שפראך איז נישט קיין שפה הסכמית. לאמיר קוקן אויפן קינד פון דער מינוט וואס ער ווערט געבוירן, און אפילו נאך פריער. אין דער מוטער'ס בויך רופן מיר אים עובר - ווייל ער געפינט זיך אין דער וועלט וואס איז מעבר (פון יענער זייט). דערנאך הייסט ער ילד, ווייל ער איז שוין געבוירן (נולד). מיר רופן אים תינוק ווייל דאס איז זיין עיקר באשעפטיגונג, ער יונקט. ווען ער ווערט אביסל עלטער הייסט ער נער, און יעדער ווייסט וואס א נער מיינט: א נער וויל זיך ארויסשאקלען (להתנער) פון יעדער פליכט - זאג מיר נישט וואס צו טון, פיר מיר נישט, באשטים נישט פאר מיר. נאכדעם הייסט ער בחור, ווייל ער איז במבחר שנותיו, זיינע שענסטע אויסגעוועלטע יארן, איידער עס הייבן זיך אן די רוקן-ווייטאגן און די פראבלעמען. און נאך א טעם: ער הייסט בחור ווייל דאס איז די עלטער ווען ער דארף בוחר זיין און באשליסן וויאזוי זיין המשך זאל אויסזען - און בדרך כלל וואס א מענטש האט אויסגעקליבן זייענדיג א בחור איז דאס וואס באגלייט אים, און מאכן שינויים ביי די פערציג יאר איז שוין פיל מער מסובך. ער הייסט אויך עלם, מלשון העלם: זיינע מדות, זיינע נאטורן און זיין כאראקטער זענען נאך נישט ארויסגעקומען לידי ביטוי, ער איז נאך יונג. דערנאך הייסט ער איש, וואס ער פארמאגט שוין אן אישיות, און זיין אישיות איז מער אויסגעבויט. ווען ער ווערט עלטער הייסט ער זקן, און חז"ל זאגן: "זה קנה" - א זקן איז א מענטש מיט קנינים, וואס האט שוין קונה געווען עפעס אויף דער וועלט. עס איז פאראן איינער וואס האט קונה געווען א פֿעראַרי און עס איז פאראן איינער וואס האט קונה געווען חכמה, א פאזיטיווער קנין אדער א נעגאטיווער קנין, אבער ער האט עפעס קונה געווען. און דערנאך הייסט ער סב, ווייל ער דרייט זיך אום אויף זיינע טריט (סב על עקביו) און הייבט אן צו גיין צוריקוועגס. איר ווייסט וואס איז דער חילוק צווישן א קינד און א זקן? א קינד גייט אויף פיר און א זקן גייט אויף דריי; און אויך ביי אים הייבט זיך אן די נסיגה, ביז צום שטאפל וואס מען דארף אים פירן אין א וועגעלע, אזוי ווי מען פירט א קינד אין א וועגעלע. אט זעען מיר אז אין לשון הקודש איז יעדעס ווארט און יעדעס אויסדרוק פלאנירט, און פונקט אזוי וועלן מיר צוגיין צו פארשטיין דעם תנ"ך און די טעקסטן וואס מיר וועלן לערנען, און דורך דעם וועט בעזרת השם אונזער פארשטאנד זיין טיפער.
די ווערטער פון חז"ל - נישט קיין אויסטרעף נאר א ריכטיגע לייענונג
איינע פון די זאכן וואס זענען נישט געווען אין די שיעורים פון תנ"ך איז דברי חז"ל. און אפילו ווען מען האט זיי שוין יא געברענגט, האט מען זיך געווענליך באצויגן צו זיי ווי צו עפעס א זייטיגע זאך: "יא, אזוי האבן חז"ל געזען פאר ריכטיג צו זאגן, דאס האבן חז"ל געדרשנט, זיי האבן פרובירט צוצוגעבן נאך א שטאפל צו די פסוקים; דאס שטייט נישט דא, אבער אזוי זאגן חז"ל". עס איז געשאפן געווארן אן איינדרוק אז די דרשות חז"ל זענען א מין אויסטרעף: חז"ל האבן גענומען דעם מקרא און אויסגעטראכט א מעשה וואס שטייט נישט דערין, און דאס איז דער פאלקלאר פונעם אידישן פאלק - ביי די כינעזער זענען דא פאלקס-מעשיות, און ביי אונז זענען דא חז"ל, א מין פאלקס-לעגענדעס און קאלירפולע צוגאבן און באשרייבונגען וואס זענען ווייט פון דער מציאות. וועסטו פרעגן: שטייט דאס אין די פסוקים? וועט ער דיר ענטפערן: ניין, אינעם פסוק שטייט אזוי, און חז"ל זענען געקומען און צוגעלייגט. און ווער עס לערנט אזוי די זאכן, פארשטייט זיך אז ער האט נישט קיין שום הערכה צו דעם וואס חז"ל זאגן, ווייל לויט אים זענען דאס זאכן וואס שטייען נישט, נאר בלויז א הוספה אויפן כתוב.
אבער אויב א מענטש לערנט לשון הקודש אזוי ווי מיר האבן געזאגט, לערנט ער זיך צו זען אז יעדעס ווארט וואס חז"ל האבן געדרשנט איז נישט קיין אויסטרעף, נאר עס שטייט אין די פסוקים אליין. און דעמאלט פרעגט ער: ווי אזוי האב איך דאס פריער נישט געזען? ווייל איך האב נישט געהאט דעם ווערטערבוך וואס זאל מיר אויסלערנען ווי אזוי ריכטיג צו ליינען די פסוקים. און ווען מען פארמאגט דעם דאזיגן ווערטערבוך, קען מען פארשטיין די זאכן, אפילו לויט זייער פשוט'ן בליק זעט אויס כאילו זיי שטייען נישט דארט.
צום סך-הכל:
תנ"ך איז דער מערסט געלייענטער ספר אין דער וועלט, און דווקא דא איז עס פארוואנדלט געווארן אינעם ווייניגסט-באליבטן לימוד - צוליב צוויי סיבות: ווייל פילע לערנען עס אויס אן צו גלייבן דערין און אן צו לעבן דערמיט, און ווייל מען האט זיך קאנצענטרירט אויף אויסאווענדיג לערנען טעקסטן און אויף שפראכליכע אנאליזן אנשטאט אינעם גייסט פון די זאכן און אינעם מסר. תנ"ך איז נישט קיין היסטאריע-בוך - עס זענען נישטא דערין קיין דאטומען און נישט קיין מוקדם ומאוחר - נאר א ספר פון הוראה ווי אזוי דער מענטש דארף זיך אויפפירן, און מען קען עס נישט אננעמען ווי א "טיילווייז מחייב'דיגן קושאן". לשון הקודש איז נישט קיין אפגעמאכטע שפראך, נאר א געטליכע, אויסגעפלאנטע שפראך, וואס אין איר דרוקט אויס יעדעס ווארט די מהות פונעם ענין, און עס איז נישטא אין איר קיין כפל לשון אדער ווערטער וואס טוישן זיך. ווער עס באוואפנט זיך מיט דעם דאזיגן ווערטערבוך און לערנט זיך צו פארטיפן - אזוי ווי מיר האבן געזען ביים ענין פון שוחד, וואס דורך אן התבוננות דרייט זיך איבער דאס גאנצע בילד - איז אויך זוכה צו זען אז דברי חז"ל זענען נישט קיין חיצוניות'דיגע הוספה, נאר זענען גנוז אין די פסוקים אליין. און דאס איז דער וועג ווי אזוי מען דארף צוגיין פון יעצט און ווייטער צום לערנען די פסוקים.