כענבים במדבר מצאתי ישראל, כביכורה בתאנה בראשיתה ראיתי אבותיכם, המה באו בעל פעור וינזרו לבושת ויהיו שיקוצים באהבם. כענבים במדבר מצאתי ישראל. דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז א המשך צו דעם וואס ער האט פריער דערמאנט, אז זיי האבן זיך נישט באגנוגנט מיט עבירות שבין אדם למקום, נאר זיי האבן אויך פארדארבן זייער וועג מיט זנות און מיט עבודה זרה, אזוי ווי מיר האבן געזען אין דער צייט פון פילגש בגבעה, און אויף דעם האט ער זיי געזאגט 'יפקוד חטאתם', דער אויבערשטער וועט זיי געדענקען די דאזיגע זינד.
אויף דעם קומט ער און זאגט זיי, איר האט דאך געדארפט לערנען א קל וחומר! זעט נאר, דער הקדוש ברוך הוא האט באשטראפט די יוצאי מצרים אויפן עוון פון פעור און אויף דעם וואס זיי האבן זיך פארדארבן מיט די בנות מואב, כאטש יענער דור איז געווען אזוי טייער אין די אויגן פונעם אויבערשטן. און יעצט וועט ער מיט עטליכע אויסדרוקן ארויסברענגען זייער גרויסע מעלה, די וויכטיגקייט פון יענעם דור, ווי טייער די בני ישראל וואס זענען ארויסגעגאנגען פון מצרים זענען געווען בעיניו; און דאך, ווען זיי האבן מקלקל געווען מיט די דאזיגע עבירות, האט דער הקדוש ברוך הוא נישט אפגעשוינט און זיי געשלאגן מיט א שווערער מכה. על אחת כמה וכמה איר, וואס איר זענט גארנישט אזוי חשוב פאר אים ווי יענער דור, איז דאך זיכער אז איר וועט געשלאגן ווערן.
אויף דעם קומט ער און זאגט: קומט זעט, כלל ישראל וואס זענען ארויס פון מצרים, ווי חשוב זענען זיי געווען אין מיינע אויגן - 'כענבים במדבר מצאתי ישראל'. ווען איך האב געפונען ישראל אין מדבר, זענען זיי געווען אזוי טייער ביי מיר ווי א מענטש וואס געפינט די חשוב'סטע פרוכט, נעמליך טרויבן; און וואו געפינט ער עס? אין מדבר! אן ארט וואס איז נישט קיין מקום זרע ותאנה גפן ורימון, און דארט אין מדבר צו געפינען טרויבן - פאר אן אשכול ענבים קען מען צאלן טויזנט דאלאר! ס'איז דאך א זעלטענע זאך, א זאך וואס מאכט זיך נישט - 'כענבים במדבר'.
וואס וויל ער דערמיט זאגן? פארוואס פארגלייכט ער זיי דווקא מיט דעם משל? ערקלערט דער מלבי"ם: כלל ישראל זענען דאך געווען בבחינת דער ערשטער וויינגארטן וואס דער אויבערשטער האט געפלאנצט. און מ'זעט אז ווען דער פסוק באשרייבט יציאת מצרים שטייט: 'גפן ממצרים תסיע'. כלל ישראל ווערן פארגליכן צו א וויינשטאק, און זיי זענען ווי דער ערשטער כרם פונעם הייליגן באשעפער. און פארוואס דווקא א גפן? ווייל א וויינשטאק נעמט נישט אן קיין הרכבה מיט אן אנדער בוים, דערפאר פארגלייכט ער זיי דווקא צו א גפן. און בפרט טרויבן אין מדבר, וואו כידוע, אלעס וואס וואקסט אין א פלאץ וואו ס'איז נישטא קיין יד אדם, זענען די זאכן נישט קיין מורכב. אזוי ווי ווען מ'וויל נעמען א מאראקאנער אתרוג, וואס איז זיין הידור? אז מ'ברענגט עס פון די וועלדער; אין די וועלדער איז נישטא קיין הרכבה, מענטשן האבן זיך נישט פארנומען דארט מיט הרכבה, ס'איז לחלוטין בלתי מורכב. אויף דעם זאגט ער: כלל ישראל זענען געווען בבחינת ענבים במדבר. איינס - בבחינת 'גפן ממצרים תסיע', דאס שענסטע און בעסטע. צווייטנס - זיי האבן נישט מקבל געווען קיין שום הרכבה, ווי מיר האבן ערקלערט, ווייל כלל ישראל אין מצרים האבן טאקע נישט געהאט קיין שום הרכבה. חז"ל זאגן אז זיי זענען געווען הייליג און אפגעשיידט פון זנות אין מצרים; 'שלומית בת דברי אחת היתה ופרסמה הכתוב'. און טאמער וועסטו זאגן: אפשר האבן זיי געהערשט איבער זיך אבער נישט איבער זייערע ווייבער? זאגן חז"ל: 'לפלוא משפחת הפלואי, לחצרון משפחת החצרוני' - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: איך לייג מיין נאמען אויף זיי צו עדות זאגן, די ה"א און די יו"ד, אז זיי זענען געווען הייליג און טהור.
איז קום זע, זאגט דער אויבערשטער: ווען איך האב ארויסגענומען כלל ישראל פון מצרים, זע נאר וואספארא מציאות כלל ישראל איז דעמאלט געווען! זיי זענען געווען הייליג און ריין, ווייט פון יעדן קלקול און הרכבה מיט די טמא'נע מצריים. און אזוי אויך: 'כביכורה בתאנה בראשיתה ראיתי אבותיכם'. א פייג איז א גאר חשוב'ע פרוכט, עס האט נישט קיין שום פסולת, אין א פייג איז נישטא קיין שאלעכץ, נישטא קיין קערנדלעך וואס מ'ווארפט אוועק, גארנישט; די גאנצע פייג ווערט געגעסן בשלימות. און א בכורה פייג, די ערשטע וואס מ'רייסט פונעם בוים, איז דאך די חשוב'סטע, ווייל דעמאלט זענען נאך נישטא קיין סאך פירות, און זי איז די איינציגסטע און חשוב'סטע. אזוי אויך זענען כלל ישראל געווען חשוב: סיי מצד דעם פלאץ - 'כענבים במדבר', און סיי מצד דער צייט - זאגט דער מלבי"ם, ס'איז געווען ווען 'החושך יכסה ארץ וערפל לאומים', די מציאות איז געווען אז די אלע פעלקער האבן נאך נישט געגלייבט, יעדער איז געווען פארזונקען אין עבודה זרה און ס'איז נישט געווען קיין הכרה אינעם בורא עולם. און ווען דער הקדוש ברוך הוא האט דעמאלט, אין יענער צייט, געפונען כלל ישראל, איז דאס געווען א געוואלדיגע מעלה.
זאגט דער הקדוש ברוך הוא: קום און זע, כאטש ער האט זיי פארגליכן צו טרויבן און צו א פייג, און ס'איז נישט געווען אין זיי קיין הרכבה און אלעס איז געווען אזוי הערליך - 'המה באו בעל פעור וינזרו לבושת ויהיו שיקוצים באהבם'. קום זע, מיט זייער גאנצער חשיבות, ווען 'כאהבם', זיי האבן ליב באקומען די בנות מואב, זענען זיי געגאנגען מדחי אל דחי. דורך דעם זענען זיי אנגעקומען און געזינדיגט מיט בעל פעור: 'ויחל העם לזנות אל בנות מואב', דערנאך 'ותקראן לעם לזבחי אלוהיהן'. און דורך דעם 'וינזרו לבושת' - זיי האבן זיך אפגעזונדערט פון אלעס און זיך מייחד געווען צו דער שאנדע, אזוי ווי עס שטייט: 'ויאכל העם וישתחוו לאלוהיהן'. דורך דעם 'ויהיו שיקוצים' - זיי זענען פארוואנדלט געווארן אין אן עקל, דער אויבערשטער האט זיי פאראכט און געמאוסט אין זיי, 'ויחר אף ה' בישראל'. און דאס אלעס איז געווען 'באהבם' - דורך דעם וואס זיי האבן ליב געהאט די בנות מואב. זאגט ער: יעצט מאך אליין דעם קל וחומר: אויב דארט, ווען זיי האבן ליב געהאט די בנות מואב זענען זיי געווארן פאראכטענע שיקוצים, כאטש זיי זענען לכתחילה געווען אזוי באליבט ביים אויבערשטן, איר - וואס פארמאגט בכלל נישט די אלע מעלות - איז דען נישט קיין קל וחומר אז איר וועט ווערן שיקוצים?!
'אפרים כעוף יתעופף כבודם מלידה ומבטן ומהריון' - אפרים, זיי זענען ווי א פויגל וואס פליט אוועק, אזוי פליט אוועק זייער כבוד, פון דער געבורט, פונעם בויך און פון דער טראכט. דאס מיינט צו זאגן: יענע, די יוצאי מצרים, האבן כאטש געהאט א כבוד, זיי האבן געהאט א חשיבות - א גפן, א תאנה, זיי האבן אפגעהיט זייער קדושה; אבער לעומת זאת איר, אפרים, איר האט דאך פון אנפאנג אן נישט קיין שום כבוד, נישט ווען זיי ווערן געבוירן, נישט ווען זיי זענען נאך אין דער מוטער'ס בויך, און אפילו נישט ביים עיבור, ס'איז נישטא קיין שום כבוד - רוב פון זיי זענען ממזרים און געבוירן פון זנות! איז דאך על אחת כמה וכמה אז זיי וועלן זיין פארמיאוסט און פאראכט אין מיינע אויגן צוליב זייער זנות. ממילא 'אפרים כעוף יתעופף כבודם' - זייער כבוד איז אוועקגעפלויגן און האט פארשפרייט פליגלען נאך פון דער לידה, פונעם בויך און פון דער טראכט. איז דען נישט קיין קל וחומר אז איר וועט געשטראפט ווערן דורכן אויבערשטן און ווערן שיקוצים? אויב די בני ישראל וואס זענען ארויס פון מצרים, טראץ זייער גאנצער חשיבות, זענען געווארן פאראכטן, איר וואס זענט שוין פון פאראויס גארנישט חשוב, על אחת כמה וכמה!
דאס האבן מיר ערקלערט לויטן מלבי"ם, און לויטן מלבי"ם איז דער פסוק א המשך פונעם קל וחומר פונעם פריערדיגן פסוק. אבער רש"י ערקלערט אז פון דא הייבט דער נביא אן זיי אויסצוטיילן ברכות (בלשון סגי נהור); דער נביא זאגט: הלוואי זאל אפרים זיין ווי א פויגל וואס פליט אוועק, ווי א פויגל וואס וואנדערט אוועק פון זיין נעסט, א פויגל וואס הערט אויף צו פירן פריה ורביה. און ער בעט אז אזוי זאלן זיי פארלירן זייערע קינדער: 'יתעופף כבודם' מיינט אז זיי זאלן פארלירן זייער זרע - אדער ביים געבוירן, אדער זאל עס אראפפאלן נאך אין בויך, אדער זאל זיך דער עיבור בכלל נישט איינזאפן. און דער טעם איז: וואס איז דער תכלית פון אויפציען קינדער, אויב צום סוף וועלן זיי סיי ווי אומקומען? די כוונה וועט מען זען ווייטער, אינעם קומענדיגן פסוק.
'כי אם יגדלו את בניהם ושיכלתים מאדם כי גם אוי להם בשורי מהם' - דאס הייסט, וואס פעלט אויס דער גאנצער עיבור, בויך און לידה, אויב צום סוף אפילו ווען זיי וועלן אויפציען די קינדער, 'ושיכלתים מאדם'? אפילו אויב דו וועסט שוין יא אויפציען די קינדער, וועלן זיי צום סוף שטארבן. 'כי גם אוי להם בשורי מהם'. ערקלערט דער מלבי"ם: דער מלבי"ם גייט דא ווייטער אינעם זעלבן מהלך וואס מיר האבן פריער ערקלערט, צו ווייזן וויפיל ערגער איר זענט פונעם דור המדבר. ער זאגט: זעט נאר, איר האט צוויי חסרונות קעגן דור המדבר: ערשטנס - 'אם יגדלו את בניהם' האב איך זיי שוין געמאכט משוכל 'מאדם', דאס הייסט ביי אייך ווערט איר שוין בכלל נישט פאררעכנט ביי מיר אין דער מדרגה פון א מענטש. איר זענט שוין פאראכט פון מוטער'ס טראכט, וויבאלד זיי האבן נישט געהיט זייער מין און געבוירן ממזרים, ממילא זענט איר שוין פון אנפאנג אן נישט בגדר אדם. צווייטנס זאגט ער: 'כי גם אוי להם' מצד זיך אליין, אפילו פאר די עלטערן פון די קינדער, וואס זיי זענען נאך נישט געבוירן געווארן פון זנות און זענען נאך יא בכלל בני אדם - ווייל די עלטערן האבן פארדארבן און געבוירן קינדער פון זנות, אבער זייערע אייגענע טאטעס זענען נאך געווען ערליך, האבן זיי אליין נישט געהאט דעם קלקול און זענען נישט געווען קיין ממזרים, נאר האבן בלויז געבוירן ממזרים - דאך זאגט ער: 'אוי להם בשורי מהם', אפילו לכתחילה בין איך געווען מיט זיי, זאגט דער אויבערשטער, האב איך זיך שוין אפגעקערט פון זיי און זיי פארטריבן פון מיין פנים צוליב זייערע שלעכטע מעשים, איז 'אוי להם בשורי מהם'. דאס ווארט 'בשורי' שטייט דא מיט א שי"ן שמאלית, וואס דאס איז גאנץ זעלטן, אבער ס'איז פארהאן נאך אזעלכע ביישפילן אין תנ"ך וואו ווערטער וואס ווערן געווענליך געשריבן מיט א סמ"ך ווערן געשריבן מיט א שי"ן שמאלית.
'אפרים כאשר ראיתי לצור שתולה בנווה, ואפרים להוציא אל הורג בניו'. רש"י ערקלערט: אזוי ווי איך האב געזען די שטאט צור ווען זי איז געווען בשלווה, זי איז געווען באקרוינט און רייכער פון אלע לענדער, דאס איז געווען צור - אזוי האב איך אויך געזען אפרים 'שתולה בנווה'. דאס הייסט, איך האב זיי געברענגט צו דער בעסטער און רואיגסטער לאגע, אזוי ווי צור איז געווען פאררעכנט פאר א שטיל און רואיג לאנד - אויב איר ווילט קענט איר עס היינט רופן דער שווייץ - זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אזוי האב איך איינגעפלאנצט אפרים אין א שיינעם רואיגן נווה, אן קיין פראבלעמען, אן קיין צרות, אלעס גוט און הערליך. אבער קום זע וואספארא באלוינונג אפרים האט מיר אפגעגעבן: 'להוציא אל הורג בניו' - ער גייט און פירט ארויס זיינע קינדער צום טויט, זיי צו מקריב זיין פארן מולך! דאס איז דער דאנק וואס דו גיבסט מיר, זאגט דער אויבערשטער, פאר דעם וואס איך האב דיך איינגעפלאנצט ווי צור מיט רואיגקייט און עשירות?!
דער מלבי"ם ערקלערט לויט זיין וועג, אז דער פסוק קומט אויך ארויסצוברענגען דעם אונטערשיד צווישן יענעם ערשטן דור וואס זענען ארויס פון מצרים ביז צו אפרים, און ס'ווערט נאך מער פארשטארקט דער חילוק צווישן זיי, כדי איר זאלט פארשטיין אז אויב אויף יענע האב איך נישט רחמנות געהאט, על אחת כמה וכמה אז אויף אייך וועל איך נישט רחמנות האבן. ער זאגט: קום זע, דער ערשטער דור האבן מיר געזאגט זענען געווען 'כענבים במדבר'; אבער איר אפרים, איר וואוינט דאך נישט אין קיין מדבר, איר זענט ענליך צו צור וואס איז איינגעפלאנצט אין א שיינעם רואיגן ישוב ('שתולה בנווה'). דאס הייסט, איך האב זיי ארויסגענומען פונעם מדבר און געברענגט אין א רואיג פלאץ, א באזעצט לאנד, און דא זע איך זיי ווי זיי פארמאגן גאר אסאך גוטס. זע נאר: יענע ווען זיי זענען ארויס פון מצרים, זענען זיי געווען אין א שווערער מציאות, און פונדעסטוועגן זע נאר, איך האב זיי נישט אפגעשוינט, און ווען זיי האבן פארבלאנדזשעט האבן זיי געכאפט א מכה; זיי זענען נאכגעגאנגען די בנות מואב, האבן זיי געכאפט א מכה. אייך וועל איך דאך זיכער נישט שוינען, ווייל איר געפינט זיך אין אזא גוטער לאגע, איר זענט דאך דא איינגעפלאנצט ווי צור אין א שיינעם פלאץ, איך האב אייך אזוי פיל גוטס געטאן, און טראץ דעם אלעם האבן איר אזוי פארדארבן אייערע מעשים - ביז ס'איז נגזר געווארן אויף אפרים 'להוציא אל הורג בניו'. דער מלבי"ם ערקלערט נישט ווי רש"י אז דאס באשרייבט זייער זינד אז זיי פירן די קינדער צום מולך, נאר ער ערקלערט אז דאס איז זיין שטראף: אפרים מוז יעצט געשטראפט ווערן מיט 'להוציא אל הורג בניו', דער שונא וועט אויסהארגענען די קינדער פון אפרים. הגם לויטן טבע וואלט געפאסט אז זיי זאלן מצליח זיין, פריען און מערן זיך - איך האב זיי דאך געגעבן א ברייט לאנד און ס'וואלט געדארפט זיין בלויז גוטס - קום זע וואספארא צרה ס'איז באשערט צו קומען אויף זיי, אז מ'וועט ארויספירן זיינע קינדער צום טויט.
'תן להם ה' מה תתן, תן להם רחם משכיל ושדים צומקים'. 'תן להם ה' מה תתן' - רש"י ערקלערט אז דער נביא איז דא מתפלל אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אומברענגען זייערע קינדער ווען זיי זענען נאך קליין. און אויב דו וועסט פרעגן: פארוואס זאל דער נביא בעטן אויף זיי שלעכטע זאכן? איז לויט אלע מפרשים בעט דא דער נביא באמת א טובה פאר זיי! פארוואס? ווייל ס'איז דאך שוין נגזר געווארן 'ושיכלתים מאדם', דאס הייסט אז די קינדער מוזן שטארבן. ווען איז א קינד'ס טויט שווערער פאר די עלטערן: ווען ער איז נאך א קליין עולל'דל, צי ווען ער איז שוין גרויס? פארשטייט זיך ווען ער איז גרויס; ביי א קליין קינד איז דער קשר נאך מינימאל, אבער ווען ער וואקסט אויף האט ער שוין אן אייגענעם פארשטאנד, ער איז א פערזענליכקייט, מ'ווארט שוין צו זען זיינע שמחות, אונטער דער חופה וכדומה, ווען ער איז גרויס איז עס פיל שווערער. דערפאר בעט דא דער נביא: 'תן להם רחם משכיל' - רבונו של עולם, האב רחמנות אויף זיי! אויב דו האסט שוין נגזר געווען א מצב פון 'ושיכלתים מאדם', ברענג כאטש די שכול ווען דער קינד איז נאך קליין, פארמינער די צרה און פארקלענער די קלאפ. און אויב ס'איז נישט מעגליך אז זיי זאלן גארנישט געבוירן - ווי מיר האבן פריער געזען לויט רש"י אז 'מלידה ומבטן ומהריון' איז געווען א תפילה אז זיי זאלן שוין האבן א שכול אינעם בויך, עיבור און לידה - זאל עס כאטש זיין שפעטער ווען זיי זענען נאך קליין, און נישט 'כאשר יגדלו בניהם'. ערקלערט רש"י: וויבאלד ס'שטייט דאך 'ואל אישך תשוקתך', איז נישט שייך מ'זאל זיך אינגאנצן צוריקהאלטן פון הריון, צו אן הריון וועלן זיי זיכער קומען, דעריבער גיב זיי אין זייער יוגנט דאס וואס דו ווילסט זיי געבן שפעטער, זאל דער שכול זיין בעת זיי זענען נאך קליין. 'תן להם רחם משכיל' - אז ווען זיי קומען ארויס אויף דער וועלט פונעם רחם זאלן זיי שטארבן; און אויב נישט, זאל כאטש זיין 'ושדים צומקים' - איינגעשרומפענע בריסטן, וואס דאס מיינט, אין יענע צייטן איז דאך נישט געווען קיין 'מטרנה' (פארמולע מילך), אויב א קינד האט נישט געהאט צו זייגן איז ער געשטארבן, ממילא בעט איך, רבונו של עולם, מאך אז די מוטער זאל נישט האבן קיין מילך אנצופוטערן איר קינד, און די קינדער וועלן אויסגיין אין זייער קינדהייט, אבער כאטש דעמאלט, און נישט ווען זיי וועלן שוין זיין גרויס.
דער רד"ק ערקלערט: ווען דער נביא זעט דא אז מ'פירט ארויס די קינדער צום טויט ('להוציא אל הורג בניו'), זאגט ער: רבונו של עולם, זאלן די קינדער ענדערש אויסגיין נאך אין מוטער'ס בויך און נישט אריינפאלן אין די הענט פונעם שונא. אריינפאלן אין די הענט פון א שונא איז אלעמאל די ערגסטע זאך. אויסער דעם וואס דא זענען זיי שוין גרויס און דארט זענען זיי נאך קליין אזוי ווי רש"י האט ערקלערט, זעט מען אויך אין עטליכע מעשיות אין תנ"ך אז ווען א גענעראל אדער א קעמפער האט פארשטאנען אז ער גייט אריינפאלן אין די הענט פונעם שונא, האט ער ענדערש געוואלט שטארבן איידער אריינפאלן לעבעדיגערהייט אין זיינע הענט (מ'רעדט נישט מצד דער הלכה, ווייל לויט דער הלכה טאר מען פארשטייט זיך נישט אזוי טאן און דאס איז בגדר מאבד עצמו לדעת, אבער סיי ווי איז די מציאות פון אריינפאלן ביד אויב פיל ביטערער). און דאס בעט דא דער נביא: רבונו של עולם, וויבאלד זיי זענען סיי ווי באשערט צו פאלן אין די הענט פונעם פיינט, זאלן זיי ענדערש שטארבן נאך פונעם רחם אדער אין זייער יונגן עלטער, און נישט שפעטער אונטער די אכזריות'דיגע הענט פון די שונאים.
דער מלבי"ם ערקלערט, אז דער נביא בעט דא באמת פונעם אויבערשטן אז ער זאל זיי נישט פירן אין גלות, נאר ער זאל זיי געבן די שטראף וואס פאסט זיי צו געבן - דאס איז 'תן להם מה תתן'. ווייל לכאורה איז דא דא א כפילות וואס נישט רש"י און נישט דער רד"ק שטעלן זיך דערויף: 'תן להם ה' מה תתן, תן להם רחם משכיל ושדים צומקים' - וואס מיינט דאס 'תן להם ה' מה תתן'? פארוואס זאגט ער נישט גלייך וואס ער בעט, נאר פרעגט קודם 'מה תתן'? וואס איז דער אפטייטש דערפון? ערקלערט דער מלבי"ם: ער זאגט, רבונו של עולם, גיב זיי דאס וואס ס'פאסט זיי צו געבן, דאס איז די כוונה פון 'מה תתן'. און וואס פאסט זיי צו געבן? מדה כנגד מדה! אלעמאל ווען דער הקדוש ברוך הוא באשטראפט איז דאס דאך מדה כנגד מדה. בעט ער: רבונו של עולם, גיב זיי וואס ס'קומט זיי, דאס זאלסטו געבן. און וואס קומט זיי באמת? וויבאלד די טענה אויף זיי איז אויפן חטא פון זנות, זאגט ער: רבונו של עולם, קעגן דעם ענין פון זנות וואס זיי געבערן קינדער וואס זענען בני זנונים, קינדער וואס זענען ממזרים און פגומים, רבונו של עולם גיב זיי עפעס וואס איז קעגן דעם וואס זיי האבן געזינדיגט און פארדארבן. און וויבאלד זיי האבן געזינדיגט מיט אזעלכע קינדער, פאסט דאך אז די דאזיגע קינדער זאלן שטארבן אין זייער יוגנט כדי ס'זאלן זיך נישט מערן קיין ממזרים; אבער נישט קיין שטראף פון גלות און פארטרייבונג פון זייער לאנד, וואס דערין איז נישטא קיין מדה כנגד מדה. דערפאר בעט דער נביא אז אויב ס'קומט זיי א שטראף, זאל דאס זיין די שטראף; אבער דער אויבערשטער וויל נישט בלויז א שטראף פון מיתה, נאר די שטראף מוז זיין גלות, וואס דאס דרוקט אויס די הרחקה פונעם פאלק און פון זייערע פארדארבענע מעשים.
'כל רעתם בגלגל כי שם שנאתים על רוע מעלליהם מביתי אגרשם, לא אוסף אהבתם כל שריהם סוררים'. 'כל רעתם בגלגל' - פון וואס רעדט מען דא? ערקלערט דער רד"ק: אין גלגל דארט האט מען באנייט די מלוכה. און מיר האבן שוין פריער געזען אז ער פארלאנגט דין וחשבון אויף דעם ענין ביי דער גבעה, ווי רש"י ערקלערט דארט אז מ'האט געקרוינט שאול'ן פון דער גבעה. דאס זעלבע איז אויך דא: 'כל רעתם בגלגל', פון דארט האט זיך אנגעהויבן די רעה, מ'האט באנייט די מלוכה און מיך אפגעווארפן פון קעניגן איבער זיי, און זייערע קעניגן האבן זיי פארדארבן. אדער נאך אן הסבר ברענגט דער רד"ק, און אזוי טייטשט אויך רש"י, אז אין גלגל איז לכתחילה געווען דער פלאץ פונעם משכן; נאכדעם וואס זיי זענען אריבער דעם ירדן איז דער משכן געשטאנען אין גלגל, און יענער ארט איז געווען דער אויסגעוועלטער פלאץ בעיני העם און אויך ביי די נביאי הבעל. די נביאי הבעל פלעגן זיי זאגן אז מ'זאל גיין דינען אין גלגל, אויפשטעלן דארט קעלבער און מצבות פארן בעל, אזוי ווי עס שטייט: 'בגלגל שוורים זבחו'. און פארוואס? וויבאלד יענער ארט איז שוין פון פאראויס נתקדש געווארן אלס מקום המשכן, האבן זיי דערין געזען א מעלה, און דאס האט גערעדט צום פאלק צו קומען דינען די בעלים דווקא דארט. און דאס זעט מען דאך ביזן היינטיגן טאג, סיי די קריסטן און סיי דער איסלאם זוכן זיך אלעמאל מקומות וואס זענען שוין געהייליגט געווארן דורך אונז. גיט א קוק, דאס איז איבעראל: די מוסולמענער זענען געגאנגען און געבויט א מעטשעט אויף די קברים פון די הייליגע אבות, אין מערת המכפלה. וואס האט ישמעאל צו מערת המכפלה? ער ליגט דאך נישט דארט! אבער וויבאלד דער פלאץ ווערט פאררעכנט פאר א הייליג ארט, פארכאפן זיי עס פאר זיך. אויפן הר הבית האבן זיי געבויט זייער מעטשעט. וואס האסטו מיטן הר הבית? ירושלים ווערט דאך אפילו נישט איינמאל דערמאנט אינעם גאנצן קוראן, בעת ביי אונז ווערט זי דערמאנט צענדליגער מאל! נאר בקיצור, יעדער ארט וואס האט געהאט אין זיך קדושה לדידן האבן זיי געוואלט צונעמען, ווייל דער פלאץ אליין ציט דעם עולם צוליב זיין חשיבות, און דארט שטעלט מען אויף עבודה זרה כדי צו פארזאמלען מענטשן צו זיך. דאס איז אגב די סיבה וואס שטייט אין די הייליגע ספרים פארוואס דער אויבערשטער האט נישט אויסגעזאגט אין דער תורה וואו דער מקום המקדש איז; עס שטייט בלויז 'במקום אשר יבחר ה''. און חז"ל ברענגען אז דוד המלך איז געזעסן מיט שמואל הנביא אין ניות ברמה און זיי האבן מעיין געווען וואו דער מקום המקדש איז, ביז מ'איז געקומען צו דער מסקנא. פארוואס האט מען עס נישט געקענט שרייבן קלאר אין דער תורה? ווייל ס'איז געווען א חשש אז די עובדי עבודה זרה וועלן צוכאפן דעם פלאץ און אויפשטעלן דארט א בית עבודה זרה, און נאכדעם וואלט געווען זייער שווער זיי ארויסצוווארפן דערפון. און דערצו נאך, אז ס'זאל נישט זיין קיין שיקוץ וטומאה אינעם מקום המקדש, ווייל אריינצוברענגען עבודה זרה אין בית המקדש איז א גרויסער פגם. מ'זעט דאך אז אויף א פלאץ וואס איז געווען א קירכע, שטייט אין די פוסקים אז מ'בויט דארט נישט קיין בית המדרש, און אויב יא פאדערט זיך גאנצעטע תיקונים. דעריבער האט מען פון הימל נישט אנטפלעקט דעם מקום המקדש ביז דער ריכטיגער צייט, ווען דוד המלך האט באקומען דעם סימן פונעם מלאך מיט דער שווערד אין דער האנט ביי דער מגפה.
אויף דעם זאגט ער: 'מביתי אגרשם'. וויבאלד זיי האבן זיך אפגעקערט און פאראכט די עבודת השם און אויסגעוועלט עבודה זרה, זאגט דער אויבערשטער: אפילו אויב זיי וועלן וועלן צוריקקומען און מיך דינען אין מיין הויז, וועלן זיי מיך דארט נישט געפינען, ווייל איך וועל חרוב מאכן דעם בית המקדש און איך האב זיי פארלאזט. וויבאלד 'כל רעתם בגלגל, כי שם שנאתים' - ווי מיר האבן געזאגט, דארט אין גלגל האבן זיי געבויט א בית עבודה זרה - 'על רוע מעלליהם מביתי אגרשם, לא אוסף אהבתם, כל שריהם סוררים'. זייערע שרים, וואס זענען ממונה איבער זיי און זייער תפקיד איז מוכיח צו זיין דאס פאלק, זענען אליין סוררים ומורים; האב איך דען וואס צו האפן אז זיי וועלן זיי צוריקברענגען בתשובה? דער מלבי"ם ערקלערט אז דער הקדוש ברוך הוא זאגט דא פארן נביא: דער גלות קומט נישט בלויז צוליב דעם חטא פון זנות, נאר זנות איז בלויז א טייל פון די שלעכטע מעשים וואס זיי האבן געטאן. זייער גאנצע שלעכטס איז 'כל רעתם בגלגל' - דארט האבן זיי געטאן אנדערע זינד, עבודה זרה, רציחה און תועבות אויסער זנות. דארט האב איך זיי פיינט באקומען צוליב 'רוע מעלליהם', דאס הייסט די אלע אנדערע תועבות. דעריבער זאגט ער אים: 'מביתי אגרשם', איך וויל נישט זיי זאלן בלייבן אין לאנד. דו, נביא, בעטסט: רבונו של עולם, גיב זיי א רחם משכיל אנשטאט דעם גלות, אלס מדה כנגד מדה פאר זנות? זאגט דער אויבערשטער: זנות איז בלויז איין קליינער פרט אין זייערע עוונות, אבער דער עיקר גרויסער חטא איז די עבודה זרה און דער קלקול וואס זיי האבן אנגעמאכט אינעם לאנד, און קעגן דעם פאדערט זיך 'מביתי אגרשם'! דעריבער איז נישטא קיין אנדערע ברירה נאר גלות, איך וויל זיי מער נישט האבן אין מיין הויז, דאס הייסט אין דעם לאנד וואס איך האב זיי געגעבן. ערקלערט דער מלבי"ם: אזוי ווי א מאן וואס האט פיינט זיין ווייב צוליב אירע שלעכטע מעשים און פארטרייבט איר פון זיין הויז כדי ער זאל איר מער נישט דארפן געבן קיין דירה און מזונות, און אין אזא מצב איז מער נישטא קיין האפענונג אז מ'וועט באנייען די יארן ווי אמאל, ער וועט זיך מער נישט קערן צו איר און זי וועט זיך נישט קערן צו אים. אויף דעם זאגט ער 'לא אוסף אהבתם': כל זמן די פרוי איז אין שטוב און ס'איז נאך נישטא קיין גט, איז נאך פארהאן א האפענונג זיך אויסצוגלייכן, אבער ווען ס'איז דא א פולקאמער אפריס, איז שוין פארפאלן. זאגט דער אויבערשטער: דא פארטרייב איך זיי, ווייל איך וועל זיי מער נישט ליב האבן, ס'איז נישטא קיין מציאות אז איך זאל זיי צוריקנעמען אין דער נאנטער צוקונפט, און ס'איז נישטא קיין האפענונג אז זיי וועלן פארבעסערן זייערע מעשים, ווייל אפילו די מנהיגים וואס דארפן זיי אויסגלייכן - 'כל שריהם סוררים'.
'הוכה אפרים שורשם יבש פרי בל יעשון, גם כי ילדון והמתי מחמדי בטנם'. ערקלערט דער מלבי"ם: עס פעלט אפילו נישט אויס אז איך זאל זיי געבן א רחם משכיל אז די קינדער זאלן שטארבן אינעם רחם, דאס געשעט שוין ממילא פון זיך אליין! אפרים אליין איז געשלאגן געווארן, 'הוכה אפרים שורשם יבש' - זייער שורש איז פארטריקנט געווארן, און ווען דער ווארצל איז טרוקן ברענגט דאך דער בוים נישט קיין פירות. ממילא אויף א נאטירליכן אופן, זאגט דער מלבי"ם, קענען זיי שוין נישט געבן קיין פירות אפילו אן אן עונש השגחתי. דאס הייסט: ס'זענען פאראן שטראפן בהשגחה און ס'זענען פאראן שטראפן על פי טבע; וויבאלד זיי האבן פארדארבן זייערע וועגן אין דער נאטור, האבן זיי געליטן א שאדן בדרך הטבע. און ער זאגט ווייטער: אפילו אויב עס וועט זיך מאכן בדרך מקרה אז זיי זאלן יא געבוירן - 'והמתי מחמדי בטנם', דעמאלט וועל איך בהשגחה טויטן די באליבטע קינדער פון זייער טראכט.
'ימאסם אלהי כי לא שמעו לו ויהיו נודדים בגוים'. רש"י ברענגט אז דאס איז נישט קיין קללה נאר א בשורה; ער זאגט זיי אן וואס ס'איז עתיד צו זיין, אז דער הקדוש ברוך הוא גייט זיי פאראכטן - 'ימאסם אלהי'. דער אבן עזרא און נאך אים דער רד"ק שטעלן זיך אויפן לשון 'אלהי' (מיין גאט) און נישט 'אלהיהם' (זייער גאט); און פארוואס? ווייל ער איז שוין מער נישט זייער גאט, וויבאלד 'לא שמעו לו'. און דערפאר 'ימאסם' - ער וועט זיי פאראכטן און פארטרייבן פון זיין פנים, זיי זאלן זיין וואנדערער צווישן די פעלקער ('ויהיו נודדים בגוים'). און דערפאר מוז די שטראף זיין דווקא דאס און נישט בלויז א שטראף פון מיתה, ווי דער מלבי"ם האט ערקלערט, נאר די שטראף מוז זיין גלות, וואס דאס דרוקט אויס די הרחקה פונעם פאלק און פון זייערע פארדארבענע מעשים.