ספר הושע קאַפּיטעל ט. "אַל תִּשְׂמַח יִשְׂרָאֵל אֶל גִּיל כָּעַמִּים כִּי זָנִיתָ מֵעַל אֱלֹהֶיךָ אָהַבְתָּ אֶתְנָן עַל כָּל גָּרְנוֹת דָּגָן". אל תשמח ישראל, עם ישראל דו קענסט נישט פריילעך זיין און האָבן קיין גילה אַזוי ווי די איבעריגע פעלקער. דעם חילוק צווישן שמחה און גילה ערקלערט דער מלבי"ם, דאָס איז אַן הסבר וואָס ער ברענגט אין עטליכע פלעצער, אַז שמחה איז תמיד אַ זאַך וואָס איז תמידיק. לעומת זאת גילה איז עפּעס וואָס באַנייט זיך, ווען עס מאַכט זיך אַ נייע זאַך, אַ בשורה טובה, אַ מציאה, עפּעס ענליכס, דאַן ווערט דאָס האַרץ אָנגעפילט מיט גיל. ווידער שמחה איז די געוויינטליכע, תמידיקע שמחה. זאָגט ער: דו, עם ישראל, קענסט נישט פריילעך זיין און נישט האָבן קיין גילה אַזוי ווי די איבעריגע פעלקער. וואָס איז די סיבה? ווייל די איבעריגע פעלקער זענען אונטערגעוואָרפן אונטער די מערכה, ווי דער פסוק זאָגט: "אֲשֶׁר חָלַק ה' אֱלֹהֶיךָ אֹתָם לְכָל הָעַמִּים", די מערכה און די כוכבים האָט דער אויבערשטער צעטיילט פאַר די אומות. ווען די מערכה שטייט גוט, ווען די מזלות זענען גענויגט צום גוטן, האָבן זיי שמחה. אָבער דו ביסט נישט געבויט אויף דעם אופן, דו ווערסט נישט באַאיינפלוסט פון די כוכבים, דו ביסט נישט אונטער זיי; נאָר כלל ישראל איז ווי פאַרקנסט צום באשעפער, ווי עס שטייט: "כִּי בֹעֲלַיִךְ עֹשַׂיִךְ ה' צְבָאוֹת שְׁמוֹ". ממילא באַקומען מיר השפעה בלויז פונעם בורא יתברך, פון קודשא בריך הוא, און נישט דורך די מערכות פון די כוכבים.
און אויב מיר גייען און דינען די כוכבים, וואָס טוען מיר בעצם דערמיט? מיר זענען דאָך גלייך צו אַן אשה מנאפת, אַ פרוי וואָס איז מזנה אונטער איר מאַן. אַזוי ווי מיר האָבן שוין פריער געזען דעם משל אין די ווערטער פון הושע, אַז די פרוי וואָס איז מזנה אונטער איר מאַן איז בעצם אַ סימבאָל אויף עם ישראל וואָס פאַרלאָזט קודשא בריך הוא, וואָס ער איז "בֹעֲלַיִךְ עֹשַׂיִךְ", און זיי גייען און האָפן צו באַקומען השפעה פון די אומות, פון די כוכבים, און פון אַנדערע השפעות פונעם טבע חוץ פונעם אייבערשטן. דערפאַר זאָגט ער "אַל תִּשְׂמַח יִשְׂרָאֵל אֶל גִּיל כָּעַמִּים" - די עמים קענען זיין אין אַ גילה ווען זיי האָבן השפעה פון די כוכבים, אָבער ביי אונדז איז דאָס נישט מעגליך, "כִּי זָנִיתָ מֵעַל אֱלֹהֶיךָ" - אויב מיר וועלן וועלן באַקומען און ציען השפעה פון די כוכבים, איז דאָ דאָ אַ זנות אַוועק פונעם באשעפער. "אָהַבְתָּ אֶתְנָן" - דו ביסט ענליך צו אַ זונה וואָס האָט ליב אַן אתנן, און גייט דעריבער אַרום אויף די שייערן (גרנות) כדי צו מזנה זיין דאָרט און באַקומען אַן אתנן פון די בעלי הגרנות. אַזוי אויך גייסטו פון גוי צו גוי כדי צו געפינען דאָרט דיין חיונה און דיינע באַדערפענישן, און דו ווענדסט זיך נישט צום הקדוש ברוך הוא, פונקט ווי יענע פרוי וואָס זוכט אַן אתנן אויף יעדן גורן דגן.
"גֹּרֶן וָיֶקֶב לֹא יִרְעֵם וְתִירוֹשׁ יְכַחֶשׁ בָּהּ". דער גורן און דער יקב וואָס זיי האָבן געהאַט אין זייער לאַנד, וואָס דאָס איז בעצם דער משל אויף די מזונות וואָס כביכול דער מאַן האָט פאַרשריבן פאַר דער פרוי, דאָס הייסט וואָס קודשא בריך הוא האָט זיך מחייב געווען פאַר כנסת ישראל, "לֹא יִרְעֵם" - זיי וועלן דאָרט נישט געפינען קיין פּרנסה און קיין דערנערונג (ווי אין "ה' רֹעִי לֹא אֶחְסָר"), זיי וועלן נישט האָבן זייער שפייז פון יענע שייערן און קעלטערן אין זייער לאַנד. דער רד"ק ערקלערט: וויבאַלד זיי דערקענען נישט אַז איך בין דער וואָס גיט זיי דעם דגן, תירוש און יצהר, און זיי דינען עבודה זרה, דערפאַר "גֹּרֶן וָיֶקֶב לֹא יִרְעֵם". "וְתִירוֹשׁ יְכַחֶשׁ בָּהּ" - וויין וועט מען דאָרט אויך מער נישט געפינען; "יְכַחֶשׁ" איז מלשון שקר, דאָס הייסט עס וועט נישט מקוים ווערן, עס וועט נישט זיין קיין וויין דאָרט, ווי ער ברענגט גלייך ווייטער: "לֹא יֵשְׁבוּ בְּאֶרֶץ ה' וְשָׁב אֶפְרַיִם מִצְרַיִם וּבְאַשּׁוּר טָמֵא יֹאכֵלוּ". פאַרוואָס זאָג איך אַז דער שייער און דער קעלטער וועלן זיי נישט דערנערן און דער וויין וועט פעלן? ווייל די נבואה לאָזט זיי דאָ וויסן אַז זיי וועלן גלות ליידן פונעם לאַנד, און דאָס לאַנד וועט פאַרוויסט ווערן, און דורך דעם וועט אפרים צוריקקערן קיין מצרים זיך דאָרט באַזעצן, "וְשָׁב אֶפְרַיִם מִצְרַיִם", און אין אַשור וואו זיי וועלן פאַרטריבן ווערן, "טָמֵא יֹאכֵלוּ", זיי וועלן עסן זייער ברויט טמא צווישן די פעלקער. דאָס מיינט אָדער אַז זיי וועלן ממש עסן טמא'נע שפייז, אָדער אין אַן אָרט פון טומאה, ווייל מען האָט גוזר געווען טומאה אויף ארץ העמים, איז דאָס ארץ העמים אַ טמא'נער אָרט. דער מלבי"ם ערקלערט: וויין ווערט געבענטשט בזכות די וואָס זיצן אין לאַנד, און איצט וועט דער תירוש פאַרפעלט ווערן פונעם לאַנד, "יְכַחֶשׁ בָּהּ" - פאַרוואָס? ווייל זיי וועלן מער נישט זיצן אין ג-ט'ס לאַנד. און וויין ווערט אויך געבענטשט צוליב נאָך אַ סיבה: צוליב די נסכים וואָס מען פלעגט מקריב זיין, ווי חז"ל זאָגן אַז מען זאָל מקריב זיין נסכים כדי עס זאָל געבענטשט ווערן דער וויין, און דאָס וועט אויך מער נישט זיין, ווי דער קומענדיגער פסוק זאָגט:
"לֹא יִסְּכוּ לַה' יַיִן וְלֹא יֶעֶרְבוּ לוֹ זִבְחֵיהֶם כְּלֶחֶם אוֹנִים לָהֶם כָּל אֹכְלָיו יִטַּמָּאוּ כִּי לַחְמָם לְנַפְשָׁם לֹא יָבוֹא בֵּית ה'". ערקלערט דער מלבי"ם: נישט בלויז אַז זיי וועלן נישט ברענגען קיין נסכים - וואָס נסכים ווערן תמיד באַטראַכט ווי אַ טפל צום גוף פונעם קרבן - נאָר ער זאָגט: "וְלֹא יֶעֶרְבוּ לוֹ זִבְחֵיהֶם", אויך די זבחים וואָס זיי ברענגען וועלן נישט זיין אָנגענעם פאַר'ן אייבערשטן, דער אייבערשטער וועט נישט אָננעמען זייערע זבחים און קרבנות. די קרבנות האָבן געהייסן לחם ה', ווי עס שטייט "אֶת אִשֵּׁי ה' לֶחֶם אֱלֹהֵיהֶם הֵם מַקְרִיבִם" און זיי זענען געווען קודש. זיי ווערן כביכול אָנגערופן לחם ה', אָבער דאָ זאָגט ער, דאָס ברויט וועט נישט הייסן לחם ה', עס איז נישט לרצון פאַר'ן אייבערשטן; ווי וועט עס הייסן? "כְּלֶחֶם אוֹנִים". וואָס איז דאָס לחם אונים? אַזוי ווי דאָס ברויט וואָס מענטשן עסן בשעת זיי זענען אין אנינות, אבלים אויף זייערע מתים, וואָס עסן די סעודת הבראה פון אַנדערע; אַזוי אויך די שלמים וואָס זיי וועלן עסן, וועלן נישט זיין קיין שלמי שמחה, נאָר עס וועט זיין ווי אַ סעודת הבראה וואָס אַן אבל עסט אויף זיין מת. און אַזוי ווי ביי לחם אונים איז דער דין אַז עס ווערט טמא דורכ'ן אונן, ווייל דער אונן רירט דערין אָן און ער איז דאָך טמא צוליב דעם וואָס ער באַשעפטיגט זיך מיט'ן מת (אַן אונן איז אַ מענטש וואָס זיין מת ליגט פאַר אים), אַזוי אויך ביי דעם ברויט פון זייערע קרבנות: "כָּל אֹכְלָיו יִטַּמָּאוּ", דאָס ברויט וועט מטמא זיין די וואָס עסן עס. וויבאַלד דאָס ברויט איז ווי דאָס ברויט פון אנינות, ווי אַ ברויט וואָס אַן אונן האָט אָנגערירט, און אַ ברויט וואָס אַן אונן רירט אָן איז מטמא, אַזוי וועלן דאָ אַלע וואָס עסן עס פאַראומרייניגט ווערן.
רש"י ברענגט נאָך אַ פשט וואָס מיינט "כְּלֶחֶם אוֹנִים", נישט מלשון אנינות, נאָר מלשון כּח און אָן; לחם אונים מיינט ברויט וואָס איז געקומען צו זיי מיט גזילה, בכּח ובזרוע. דאָס מיינט לחם אונים. אָבער אַלע אַנדערע מפרשים ערקלערן דעם עניין פון לחם אונים אויפ'ן באַגריף פון אנינות, און אויך דער המשך פונעם פסוק באַווייזט דאָס: "כָּל אֹכְלָיו יִטַּמָּאוּ" - אָט זעסטו אַז מען רעדט דאָ פון טומאה, וואָס דאָס איז שייך צו אנינות. ער גייט ווייטער און זאָגט: "כִּי לַחְמָם לְנַפְשָׁם" - דאָס ברויט וואָס זיי עסן איז אויף זייער אייגענער טויטער נשמה, דאָס איז לחמם לנפשם. מיר האָבן דאָך גערעדט פון לחם אנינות, און לחם אנינות עסט מען ווען עמיצער איז נפטר געוואָרן; ווער איז דאָ געשטאָרבן? זאָגט דיר דער נביא: "לַחְמָם לְנַפְשָׁם", דאָס איז אַ לחם אנינות אויפ'ן טויט פון זייער אייגענער נשמה, זייער נשמה איז געשטאָרבן אין זייער קערפּער, און זיי עסן דעם זבח, דאָס ברויט, ווי אַ הבראה אויף זייער אייגענעם טויט. דערפאַר: "לֹא יָבוֹא בֵּית ה'", עס ווערט פאַררעכנט ווי אַ טמא'נע שפייז.
"מַה תַּעֲשׂוּ לְיוֹם מוֹעֵד וּלְיוֹם חַג ה'". דאָ זענען פאַראַן צוויי וועגן ווי צו ערקלערן דעם פסוק: דער רד"ק וואָס גייט אין דעם גאַנג פון רש"י, און דער מלבי"ם. דער רד"ק ערקלערט "מה תעשו ליום מועד": יום מועד מיינט נישט קיין יום טוב, נאָר ווי אין פסוק "קָרָא עָלַי מוֹעֵד לִשְׁבֹּר בַּחוּרָי". יום מועד באַטייט דער באַשטימטער טאָג צום חורבן: וואָס וועט איר טאָן צום יום מועד, צום טאָג פונעם חורבן? ווי עס שטייט "קוֹל נָתְנוּ בְּבֵית ה' כְּיוֹם מוֹעֵד". און אויב אַזוי, אין יענעם טאָג וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט גערופן די פעלקער זיך צונויפצוקומען און קומען צום בית המקדש עס צו פאַרוויסטן, וואָס וועט איר דעמאָלט טאָן? און דאָס איז אַ המשך צו וואָס ער האָט פריער געזאָגט: "לֹא יִסְּכוּ לַה' יַיִן וְלֹא יֶעֶרְבוּ לוֹ זִבְחֵיהֶם". ער זאָגט: איר מיינט אַז איר געפעלט פאַר'ן אייבערשטן? דער אייבערשטער וועט דאָך חרוב מאַכן דעם בית המקדש, און וואָס וועט איר דעמאָלט טאָן? "וּלְיוֹם חַג ה'".
דער מלבי"ם ערקלערט אַז אונדזער פסוק איז אַ המשך צו וואָס מיר האָבן געזען אין אָנהויב קאַפּיטעל: "אַל תִּשְׂמַח יִשְׂרָאֵל אֶל גִּיל כָּעַמִּים" - נאָר די פעלקער האָבן וואָס צו פרייען זיך, אָבער מיר האָבן נישט וואָס זיך צו פרייען מיט דער הנהגה פון די מערכות, ווייל מיר זענען אונטערגעוואָרפן אונטער דער הנהגה פונעם אייבערשטן. און ער פירט אויס: ווי ווילסטו זיך פרייען אין אַ יום מועד? די אומות פלעגן זיך פרייען אויף זייער יום מועד. וואָס איז דער חילוק צווישן "יום מועד" און "יום חג"? דער מלבי"ם ערקלערט אַז "יום חג" איז די צייט ווען מען פלעגט מקריב זיין שלמי חגיגה, דאָס הייסט אַ יום חג; בעת "מועד" איז יעדער באַשטימטער טאָג פון אַ צונויפקום, דאָס נעמט אַריין די פייערליכע טעג וואָס מען פלעגט מאַכן למשל אין דער צייט פונעם קציר (שניט). מיר זעען אַז אין יענע צייטן ווען מען פלעגט שניידן, האָט מען געמאַכט אַ יום טוב; מיר זעען אַ ביישפּיל דערפון ווען דוד המלך איז געקומען בעטן פון נבל הכרמלי בשעת ער האָט געפּראַוועט אַ שמחה לרגל דעם קציר, דאָרט שיקט אים דוד און זאָגט: "עַל יוֹם טוֹב בָּאנוּ", מיר זענען געקומען לכבוד דעם יום טוב. מיר האָבן געזען נאָך אַ ביישפּיל ביי דער געלעגנהייט ווען אמנון איז געהרגעט געוואָרן דורך אבשלום, דאָרט שטייט אַז מען האָט געבעטן דוד המלך צו קומען אין דער צייט פונעם קציר, וואָס דאָס איז געווען אַ צייט פון שמחה, און דוד המלך איז לסוף נישט געקומען אַליין, נאָר האָט געשיקט אמנון'ען, און ביי יענער געלעגנהייט האָט אבשלום אומגעבראַכט אמנון'ען. ווי עס זאָל נישט זיין, זעען מיר אַז אין יענע צייטן איז געווען דער שטייגער צו מאַכן אַ יום טוב ביים שניידן די תבואה. אויף דעם זאָגט ער: אויב איר ווילט זיך פרייען אין אַ יום מועד, ווי די גוים פלעגן זיך פרייען ביים שניט פון גערשטן און ווייץ און ביים אסיף, זאָג איך אייך: ווי וועט איר זיך קענען פרייען דערויף? מיר האָבן דאָך געזען "גֹּרֶן וָיֶקֶב לֹא יִרְעֵם", זיי וועלן דאָך נישט געפינען קיין שפייז פונעם שייער און קעלטער, איז ממילא "אֶל גִּיל כָּעַמִּים", איר האָט נישט קיין מעגליכקייט צו מאַכן אַ שמחה ביים קציר אַזוי ווי די פעלקער מאַכן. און אַזוי אויך: "מַה תַּעֲשׂוּ לְיוֹם חַג ה'"? אויף אַ יום חג ה' פלעגט מען מקריב זיין זבחים און גיסן נסכים, און וויבאַלד די זבחים און די נסכים זענען בטל געוואָרן, מיט וואָס וועט איר פייערן דעם חג ה'? קומט אויס אַז די ווערטער זענען אַ המשך צו דעם וואָס מיר האָבן פריער געזען: "אֶל גִּיל כָּעַמִּים", איר האָט נישט קיין שום סיבה זיך צו פרייען ווי די אומות.
"כִּי הִנֵּה הָלְכוּ מִשֹּׁד מִצְרַיִם תְּקַבְּצֵם מֹף תְּקַבְּרֵם מַחְמַד לְכַסְפָּם קִמּוֹשׂ יִירָשֵׁם חוֹחַ בְּאָהֳלֵיהֶם". ערקלערט דער רד"ק: "כִּי הִנֵּה הָלְכוּ מִשֹּׁד" - זיי זענען אַנטלאָפן פון דעם שווערן הונגער קיין מצרים; און דאָס איז וואָס ער האָט זיי פריער געזאָגט "מַה תַּעֲשׂוּ לְיוֹם מוֹעֵד", וואָס וועט איר טאָן, וואו וועט איר אַנטלויפן נאָך הילף? זאָגט ער: אָט זענען זיי מחמת דעם הונגער אַנטלאָפן קיין מצרים. "מִשֹּׁד" ערקלערט דער רד"ק מיינט דער הונגער, אַזוי ווי "שֹׁד וָשֶׁבֶר". דאָס הייסט, צוליב דעם שוד "מִצְרַיִם תְּקַבְּצֵם", מצרים וועט זיי צונויפנעמען, "מֹף תְּקַבְּרֵם" - דאָרט אין מצרים, צוליב דעם עניין פונעם הונגער, וועלן זיי זיך איינזאַמלען, און דערנאָך וועט מוף זיי באַגראָבן. "מֹף" איז ווי "נֹף", ערקלערט דער רד"ק, ווי מען געפינט "נֹף וְתַחְפַּנְחֵס", דאָס איז מוף. און וואונדער דיך נישט וואָס דער מ"ם בייט זיך מיט אַ נו"ן אָדער אַ נו"ן מיט אַ מ"ם, ווייל אַזוי געפינען מיר נאָך אין תנ"ך, ווי "כִמְהָם" און "כִמְהָן", נעמען וואָס בייטן זיך; אַזוי אויך דאָ איז "מוף" ווי "נוף", אַ שטאָט אין מצרים. דאָרט וועלן שטאַרבן די וואָס גייען אַהין דורכ'ן שווערד און הונגער, "מֹף תְּקַבְּרֵם". "מַחְמַד לְכַסְפָּם" - דאָרט וואו עס זענען געווען די בתי החמדה, די אוצרות פון געלט וואָס זיי האָבן געהאַט אין ארץ ישראל, "קִמּוֹשׂ יִירָשֵׁם" - ווער וועט דאָרט וואַקסן? דער אומקרויט, די קוצים (קימוש). דאָס הייסט אין דעם זעלבן אָרט וואו דו האָסט פאַרלאָזט דיין הויז, וועט דאָס הויז ווערן וויסט, די הייזער וועלן חרובֿ ווערן און דערין וועלן וואַקסן קוצים; ער רעדט דאָ בעצם אויפ'ן גלות. "חוֹחַ בְּאָהֳלֵיהֶם" - חוח איז אויך אַ מין קוצים. תרגום יונתן זאָגט חיות, מיני חיות, ווי כרסולין און חתולין, דאָס הייסט אין יענעם אָרט וועלן זיין מיני חיות וואָס קומען אין די פאַרלאָזטע הייזער.
ווידער דער מלבי"ם ערקלערט "הָלְכוּ מִשֹּׁד" נישט אין דעם גאַנג פונעם רד"ק אַז דאָס מיינט מחמת דעם הונגער ווי "שֹׁד וָשֶׁבֶר"; דער מלבי"ם ערקלערט אַז "מִשֹּׁד" איז ווי מִשַּׁד (אַ ברוסט), און מיר וועלן דאָס מסביר זיין: מיר האָבן דאָך געזען אַז ער זאָגט "וְשָׁב אֶפְרַיִם מִצְרַיִם", ווען אפרים איז צוריקגעקערט קיין מצרים איז ער געווען זיכער אַז ער קערט זיך צוריק צו זיין היימלאַנד; אונדזער מקור איז דאָך פון מצרים, יעקב אבינו איז אַראָפּ קיין מצרים, מיר זענען דאָרט געווען צוויי הונדערט און צען יאָר, און דערנאָך איז מען פון דאָרט אַרויפגעגאַנגען קיין ארץ ישראל; די פאָלק איז אין איר אָנהויב געבוירן געוואָרן אין מצרים. ווען ער קערט זיך צוריק קיין מצרים, האָט ער אַ געפיל ווי ער קערט זיך צוריק צו זיין מאַמען, ער קערט זיך צוריק צו יונקען פון אירע ברוסטן. און דאָס איז וואָס מען רופט "כִּי הִנֵּה הָלְכוּ מִשֹּׁד". וואָס מיינט דאָס זיי זענען געגאַנגען משוד מצרים? וואו אַהין? ער ערקלערט אַז "שֹׁד" איז ווי שַׁד, דאָס הייסט זיי זענען געגאַנגען יונקען פון אירע ברוסטן, צוריק צום זעלבן פריערדיגן מצב. און ער ברענגט אַז דאָס איז ווי "וְשֹׁד מְלָכִים תִּינָקִי", וואו "שֹׁד" מיינט אויך אַ ברוסט, דאָס הייסט די השפעה וואָס מען האָט באַקומען פון די מלכים. דאָ האָט זיך זיי געדאַכט ווי זיי קערן זיך כביכול צוריק צו די בריסט פֿון זייער מוטער, צום צימער פון זייער האָראָטע. זאָגט זיי דער נביא: וויסט זאָלט איר וויסן אַז דאָס איז אַ פאַלשער דמיון, ווייל אין דער אמת'ן איז די אמת'ע מוטער ארץ ישראל, דאָרט האָבן זיי געזויגן מילך און האָניק, דאָרט איז דאָס לאַנד וואָס האָט זיי געבאָרן; איצט ווען זיי זענען פאַרטריבן געוואָרן פון זייער לאַנד, האָבן זיי זיך בעצם אָפּגעריסן פון זייער מאַמעס בריסט; אָבער באמת איז דאָס הייליגע לאַנד, ארץ ישראל, דער מקור פון וואַנען די השפעה קומט. און אויב אַזוי, זאָגט זיי דער נביא, נישט נאָר אַז איר קערט זיך נישט צוריק צו דער מאַמען וואָס וועט אייך כביכול שענקען און שפייזן, נאָר פאַרקערט, איר גייט צו דעם אָרט פון אייער קבר! און ער זאָגט: "הָלְכוּ מִשֹּׁד מִצְרַיִם תְּקַבְּצֵם מֹף תְּקַבְּרֵם", איר גייט צו דעם אָרט וואָס דער אָרט וועט זיין אייער קבורה, נישט אַן אָרט וואו איר וועט האָבן אַ חיות; ווייל מצרים נעמט זיי צונויף כדי מוף זאָל זיי באַגראָבן, און זיי וועלן נישט זוכה זיין צו ירש'נען זייער נחלה און זייער רייכטום. און דאָס איז וואָס דער פסוק זאָגט אַז יענער אָרט וועט זיין "מַחְמַד לְכַסְפָּם קִמּוֹשׂ יִירָשֵׁם" - דער אָרט וואו זיי טראַכטן צו ברענגען זייער זילבער און גאָלד און האָבן חמדה צו יענעם אָרט, אין יענעם אָרט וועלן זיין קימוש וחוח, דאָס וועט רוען אין זייערע געצעלטן, וואָס דאָרט וועט זיין אַ חורבן און וויסטעניש.
"בָּאוּ יְמֵי הַפְּקֻדָּה בָּאוּ יְמֵי הַשִּׁלּוּם יֵדְעוּ יִשְׂרָאֵל אֱוִיל הַנָּבִיא מְשֻׁגָּע אִישׁ הָרוּחַ עַל רֹב עֲוֹנְךָ וְרַבָּה מַשְׂטֵמָה". באו ימי הפקודה, באו ימי השילום: ימי הפקודה איז די צייט ווען דער אויבערשטער וועט פאָדערן זייערע זינד, זאָגט דער רד"ק, און ימי השילום איז ווען ער וועט זיי באַצאָלן לויט זייערע שלעכטע מעשים וואָס זיי האָבן געטאָן. און דעמאָלט "יֵדְעוּ יִשְׂרָאֵל אֱוִיל הַנָּבִיא מְשֻׁגָּע אִישׁ הָרוּחַ". דאָ זענען פאַראַן צוויי ערקלערונגען אויף וועמען די דאָזיגע נבואה גייט: לויט'ן רד"ק גייט דאָס אויף די נביאי השקר; זיי וועלן זאָגן אויף די נביאי השקר אַז איצט איז אונדז קלאָר געוואָרן אַז "אֱוִיל הַנָּבִיא מְשֻׁגָּע אִישׁ הָרוּחַ" - יענע נביאי השקר וואָס האָבן אונדז פאַרפירט, יענע וואָס האָבן אונדז געזאָגט "שלום שלום ואין שלום", אויף זיי וועט מען איצט זאָגן ווי נאַריש און משוגע זיי זענען געווען, פאַרפירנדיג אונדז צו גיין נאָך זיי. "עַל רֹב עֲוֹנְךָ" - דאָס איז געווען צוליב דיין גרויס זינד; היות דו האָסט זיך גענויגט נאָך די נביאי השקר און פאַרלאָזט די נביאי האמת, דערפאַר זענען געקומען די ימי הפקודה און ימי השילום, ווייל דו ביסט געגאַנגען נאָך דעם אוויל הנביא און משוגע איש הרוח. און ממילא האָסטו גורם געווען "וְרַבָּה מַשְׂטֵמָה" - דורך דעם איז אויפגעוועקט געוואָרן דער צאָרן פונעם באשעפער אויף בית ישראל, ווייל זיי האָבן זיך אָפּגעקערט פון די אמת'ע נביאים און זענען נאָכגעגאַנגען די רייד פון די נביאים וואָס האָבן זיי גערעדט זיסע רייד צום אויער, די נביאי השקר.
דער מלבי"ם גייט מיט אַן אַנדער גאַנג צו ערקלערן דעם פסוק. זאָגט דער מלבי"ם: ביז איצט האָבן זיי נישט געוואוסט דעם אייבערשטן, זיי האָבן נישט געגלייבט אין די נביאים, וואָס די נביאים האָבן זיי די גאַנצע צייט געוואָרנט: אויב איר וועט זיך אָפּקערן פונעם וועג וועלן קומען עונשים, אויב איר וועט זיך אָפּקערן פונעם וועג וועט קומען אַ פורעניות. ערשט איצט, ווען "בָּאוּ יְמֵי הַפְּקֻדָּה", דער אייבערשטער פאָדערט זייערע עוונות, און "בָּאוּ יְמֵי הַשִּׁלּוּם", ווען עס קומען די ווערטער פון די נביאים, אַלץ וואָס זיי האָבן כסדר פאָרויסגעזאָגט ווערט איצט מקוים, דער אייבערשטער באַצאָלט זיי לויט זייערע מעשים - דאַן וועט עם ישראל וויסן ווי גערעכט די ווערטער פון די נביאים זענען געווען! ביז איצט האָבן זיי געהאַלטן "אֱוִיל הַנָּבִיא" - גיט אַכטונג, זאָגט דער מלבי"ם: "אוויל הנביא" מיינט דעם נביא האמת! ביז איצט האָבן זיי געהאַלטן אַז דער נביא וואָס זאָגט זיי דעם אמת איז אַן אוויל; מען האָט זיך באַצויגן צו אים ווי צו אַ "משוגע איש הרוח": דער מענטש איז משוגע, ער ווייסט נישט וואָס ער רעדט; מיר האָבן נישט געגלייבט צו זיינע מוסר רייד. און דערפאַר איז איצט "רַבָּה מַשְׂטֵמָה". דערפאַר קומען די ימי הפקודה והשילום, ווייל מיר האָבן נישט געהאַט קיין אמונה אין די ווערטער פון די נביאים - ווייל ווען מיר וואָלטן געגלייבט צו זייערע ווערטער וואָלטן מיר דאָך געביטן אונדזערע וועגן; אָבער מיר האָבן זיך באַצויגן צו זיי ווי צו משוגעים און נאַראָנים, און ממילא האָט דאָס גורם געווען אַז מען האָט נישט גענומען זייערע ווערטער ערנסט.
דער מלבי"ם ערקלערט לויט לשון הקודש, ער פרעגט: וואָס איז דער חילוק צווישן "ימי הפקודה" און "ימי השילום"? זאָגט דער מלבי"ם: דער שילום קומט נאָך דער פקידה. קודם פוקד דער אייבערשטער זייער עוון - "פוקד" מיינט ער ציילט און רעכנט עס איבער - און דערנאָך באַצאָלט ער זיי די גמול; דאָס זענען ימי הפקודה און ימי השילום. ווי דער פסוק זאָגט "עַל אֵלֶּה לֹא אֶפְקֹד... אִם בְּגוֹי אֲשֶׁר כָּזֶה לֹא תִתְנַקֵּם נַפְשִׁי", איז "על אלה לא אפקוד" די פקידה, און "תתנקם נפשי" איז שוין דער שילום. קומט אויס אַז ימי הפקודה און ימי השילום רעדן דאָ פון צוויי באַזונדערע ענינים.
"אֱוִיל הַנָּבִיא מְשֻׁגָּע אִישׁ הָרוּחַ". זאָגט דער מלבי"ם: מיר געפינען אַ נביא מיט עטליכע פאַרשידענע אויסדרוקן: נביא, רואה, חוזה, צופה, איש הרוח. זאָגט דער מלבי"ם: וואָס איז דער חילוק צווישן אַלע די אויסדרוקן? און ער ערקלערט: מצד דער עצם זאַך וואָס אין דעם מענטש קליידט זיך איין רוח ה' און ער באַקומט דערמיט נבואה'דיגע השגות, ווערט ער אָנגערופן "אִישׁ הָרוּחַ" - רוח ה' קליידט זיך איין אין אים. זאָגט דער מלבי"ם: זיי פלעגן אָבער זאָגן אַז דאָס קומט נישט פון רוח אלוקים; עס איז טאַקע אַ רוח, אָבער ווייסטו וואָס פאַראַ רוח? ער איז אַ חולה רוח, ער האָט דמיונות, דאָס איז וואָס ער האָט! זיי האָבן נישט געגלייבט אַז ער איז באמת אַן איש הרוח, ווי עס שטייט: "אֲשֶׁר הֹלְכִים אַחַר רוּחָם". און ווי רופט מען אַזאַ מענטש וואָס גייט נאָך זיינע דמיונות און רעדט זיך איין אַלערליי נבואות אַז דער אייבערשטער רעדט צו אים? אַ "משוגע". דערפאַר וואָס האָבן זיי געטאָן? דעם נביא, דעם איש הרוח - וואָס ווי מיר האָבן געזאָגט איז ער אַ מענטש וואָס באַקומט אַ רוח פונעם אייבערשטן - האָבן זיי אָנגערופן "משוגע". פאַרוואָס? ווייל ער פירט זיך מיט שיגעון און הוללות צוליב יענעם כביכול רוח וואָס ער באַקומט, ווייל לויט זיי איז דאָס נישט קיין רוח ה' נאָר אַ רוח עיוועים. נאָך אַ נאָמען האָט ער: ער הייסט "נביא"; און נביא איז מלשון "נִיב שְׂפָתָיִם", דאָס הייסט די פרוכט פון די ליפּן, וואָס ער זאָגט פאַר'ן פאָלק מוסר רייד, דערפאַר הייסט ער נביא. אויף דעם באַטיטלען זיי אים און זאָגן: "אֱוִיל". וואָס מיינט אַן אוויל? דער מלבי"ם דערמאָנט אין עטליכע פלעצער - און מיר האָבן דאָס פיל געלערנט אין ספר משלי - אַז אוויל איז מלשון "אולי", אַן אוויל איז איינער וואָס איז מסופק. פירוש הדבר: דו רופסט זיך אַ נביא - אַ נביא איז דאָך אַ מענטש וואָס רעדט ווערטער פון מוסר און דעת; זאָגן זיי אים: דו ביסט דער היפוך פון דעת! גאָרנישט פון דעם וואָס דו רעדסט קען מען נישט וויסן מיט אַ קלאָרער ידיעה, אַלץ וואָס דו זאָגסט זענען זאַכן פון ספק, נישט זיכערע זאַכן אַז אַזוי איז דער אמת. ביסטו דאָך אַן אוויל, דו ביסט נישט קיין נביא וואָס רעדט דברי דעת, נאָר אַן אוויל; ווייל אַן אוויל, ווי געזאָגט, רעדט זאַכן וואָס ער איז נישט זיכער דערין, זאַכן וואָס ער איז מסופק דערין.
זאָגט דער מלבי"ם: עס איז פאַראַן אַ חילוק צווישן אַ רואה, חוזה און צופה. אַ "רואה" איז איינער וואָס קוקט מיט גשמיות'דיגע אויגן כדי אויסצוגלייכן דאָס פאָלק אין ענינים פון בין אדם לחבירו; דאָס איז אַ רואה, ער דאַרף זען וואָס טוט זיך מיט'ן פאָלק און זיי אויסגלייכן. אַ "חוזה", ערקלערט דער מלבי"ם, איז שוין אַ מענטש וואָס זעט מיט די אויגן פון זיין האַרץ; ער זעט שוין רוחניות'דיגע זאַכן, נישט ווי אַ רואה וואָס זעט מיט גשמיות'דיגע אויגן. דער חוזה - מיר זאָגן דאָך "איך זע מיט די גייסטיגע אויגן", "חָזִיתִי חִזָּיוֹן" - אַ חזיון קומט תמיד אָנצוצייכענען עפּעס אַ רוחניות'דיגע זאַך; דער חוזה זעט מיט די אויגן פון זיין האַרץ און מיט זיינע גייסטיגע אויגן די ענינים פון אלוקות, דערפאַר הייסט ער חוזה. און עס איז פאַראַן אַ "צופה" - אַ צופה איז אַ מענטש וואָס זעט פאָראויס די צוקונפט, ער ווייסט אויף וואָס אויסצוקוקן; ער שפּעט און זעט וואָס עס וועט געשען, וואָס פאַראַ פורעניות עס שטייט פאָר, ווי עס שטייט: "צֹפֶה נְתַתִּיךָ לְבֵית יִשְׂרָאֵל". און דערפאַר, זאָגט דער מלבי"ם, פאַרשטיי אַז אין דער שנאה פונעם פאָלק אויפ'ן צופה, ליגט אויך אַ שנאה אויפ'ן באשעפער וואָס האָט אים באַשטימט: מיר בייזערן זיך נישט בלויז אויף דיר, פאַרוואָס דו מוטשעסט אונדז כסדר מיט דיינע רייד און זאָגסט אַז עס וועט זיין שלעכט, דער בית המקדש וועט חרובֿ ווערן, עס וועט זיין אַ גלות; מיר זענען אין כּעס, איז פאַראַן אַ משטמה; אָבער די משטמה איז נישט בלויז אויף דיר, נאָר אויך אויף דעם וואָס האָט דיך געשיקט! אויב דו זאָגסט אונדז זאַכן וואָס זענען נישט אָנגענעם צום אויער, בייזערן מיר זיך אויך אויף דעם וואָס האָט דיך געשיקט, אויפ'ן קודשא בריך הוא. און אויב אַזוי איז דאָ אַ משטמה אויך אויפ'ן באשעפער, "וְרַבָּה מַשְׂטֵמָה". און אויפ'ן נביא האָבן זיי נאָך אַ גרעסערע שנאה, ווייל דער נביא זאָגט זיי מוסר; און ווי נאָר דער נביא זאָגט אומאָנגענעמע זאַכן, ברענגט דאָס זיי צו וועלן אים שאַטן. ווי מיר האָבן געזען אין אומצייליגע ביישפּילן, ווי אין ספר ירמיהו און אין אַנדערע פלעצער וואו מען האָט פרובירט צו רודפ'ן דעם נביא, און ווי מען האָט געזען ביים עניין פון זכריה וואָס מען האָט אים אויך געהרגעט אינעם בית המקדש, ווי מיר וועלן באַלד דערמאָנען.
"צֹפֶה אֶפְרַיִם עִם אֱלֹהָי נָבִיא פַּח יָקוּשׁ עַל כָּל דְּרָכָיו מַשְׂטֵמָה בְּבֵית אֱלֹהָיו". דער רד"ק ערקלערט: "צֹפֶה אֶפְרַיִם" - אפרים האָט זיך געשטעלט אַ צופה צוזאַמען מיט זיין גאָט, דאָס הייסט ער האָט זיך געשטעלט דעם נביא השקר; און דער נביא השקר זאָגט זיינע נבואות אין נאָמען פון זיין עבודה זרה, בשם אלוהיו. און דעם דאָזיגן נביא באַצייכנט הושע: "נָבִיא פַּח יָקוּשׁ" - דער נביא איז ווי אַ פאַסטקע; פונקט ווי אַ פאַסטקע איז אַ מוקש וואָס פאַנגט די פייגלעך, אַזוי פאַנגט דער נביא זיי מיט זיינע נבואות. ווייל אַלע נבואות פון די נביאי השקר זענען געווען באַרויאיגונגס-נבואות; בשעת דער נביא האמת פלעגט לאָזן הערן אמת'ע וואָרענונגען, פלעגן די נביאי השקר תמיד באַרויאיגן. און דעמאָלט קומט אויס אַז זיין גאַנצע פּעולה איז בגדר פַּח יָקוּשׁ, דאָס הייסט דאָס איז אַ מוקש: ווייל די מציאות איז דאָך אַ שווערע, און דו, אַנשטאָט צו נעמען אין באַטראַכט די שוועריקייט פון דער צרה, ביסט רואיג - איז פאַרקערט, דו געפינסט זיך דאָ אין אַ פּראָבלעם, ווייל דו פאַרגרעסערסט די צרה אין וועלכער דו געפינסט זיך, דו פאַרשטייסט נישט צו וואָס דו גייסט. קומט אויס אַז דאָס איז טאַקע אַ מוקש; און אַזוי זענען די בני אפרים געפאַנגען געוואָרן דורך זייער נביא. "מַשְׂטֵמָה בְּבֵית אֱלֹהָיו" - וואָס מיינט "בבית אלוהיו"? דער רד"ק ערקלערט אַז מען מיינט אין בית העגלים, זיי זענען אלוהיו, וואָס דאָס וועקט אויף אַ משטמה; דער נביא השקר וואָס פלעגט דאָרט זאָגן פאַלשע נבואות האָט גורם געווען אַ שנאה צווישן אים און דעם אייבערשטן יתברך. נאָך אַ פשט ערקלערט דער רד"ק אויף "משטמה בבית אלוהיו": מען מיינט אינעם בית המקדש; "משטמה בבית אלוהיו" באַטייט אַז זיי פלעגן מאַכן די דאָזיגע מכשול און דעם קלקול, ווי תרגום יונתן זאָגט, אינעם בית המקדש. חז"ל דרש'ענען דעם פסוק: וואָס מיינט "משטמה בבית אלוהיו"? דאָס גייט אויף זכריה הנביא, וואָס מען האָט אים אומגעבראַכט אינעם בית המקדש. אָבער למעשה איז דער רד"ק אַ ביסל שווער דערמיט, ווייל זכריה איז דאָך געהרגעט געוואָרן דורך בני יהודה אין בית המקדש, בעת דאָ רעדט מען דאָך פון בני אפרים, און אפרים איז נישט דער אָרט פונעם מקדש.
דער מלבי"ם ערקלערט דאָס וואָס עס שטייט "צֹפֶה אֶפְרַיִם עִם אֱלֹהָי נָבִיא פַּח יָקוּשׁ עַל כָּל דְּרָכָיו מַשְׂטֵמָה בְּבֵית אֱלֹהָיו": זאָגט דער מלבי"ם אַז די כוונה פון די ווערטער איז, דער נביא זאָגט זיי בעצם: גרויס איז אייער משטמה אויפ'ן צופה פון אפרים מיט מיין ג-ט! וואָס מיינט דאָס? לויט'ן מלבי"ם רעדט מען בכלל נישט דאָ פון דעם אַז דער צופה איז אַ נביא שקר; לויט'ן מלבי"ם רעדט מען פונעם נביא האמת! און דאָ זאָגט ער: דער צופה איז דער אמת'ער נביא, און דער נביא האמת פלעגט זיי פאָרויסזאָגן די פורעניות; און ווען מען האָט פיינט דעם אייבערשטן און פיינט זיינע נביאים, פלעגט מען אים אָנברייטן און שטעלן אַ פַּח יָקוּשׁ אויף אַלע זיינע וועגן. דער אייבערשטער האָט דיר געשטעלט אַ צופה, אַ נביא וואָס זאָל דיר העלפן ניצול ווערן פון די צרות, און אַנשטאָט דעם שטעלסטו אים אַ "פַּח יָקוּשׁ עַל כָּל דְּרָכָיו", אַנשטאָט דעם האָסטו אים געשטעלט אַ פאַסטקע אים מכשיל צו זיין. איר האָט געזוכט אים צו הרגענען, ווי עס שטייט: "כָּרוּ שׁוּחָה לְלָכְדֵנִי וּפַחִים טָמְנוּ לְרַגְלָי"; ווי מיר האָבן געזען ביי ירמיהו וואָס האָט געזאָגט: "גֵּוִי נָתַתִּי לְמַכִּים וּלְחָיַי לְמֹרְטִים פָּנַי לֹא הִסְתַּרְתִּי מִכְּלִמּוֹת וָרֹק". וויפיל מאָל האָט מען אים אַריינגעוואָרפן אין חצר המטרה, וויפיל מאָל האָט מען געפרובירט אים צו הרגענען! מיר זעען דאָך אַז די מציאות איז געווען אַז די נביאים זענען געווען גערודפ'ט. זאָגט ער: זע נאָר, דער הקדוש ברוך הוא האָט דיר געשטעלט אַ צופה, אפרים, אַ נביא וואָס זאָל זיין אַ צופה און דיר זאָגן די צרות וואָס שטייען פאָר צו קומען אויף דיר, און אַנשטאָט דעם ביסטו אַ פַּח יָקוּשׁ אויף אַלע זיינע וועגן, אַנשטאָט דעם פלעגסטו אים שטעלן אַ פאַסטקע אים מכשיל צו זיין! נאָך אַ זאַך: "מַשְׂטֵמָה בְּבֵית אֱלֹהָיו" - אויך אינעם הויז פונעם באשעפער האָט זיך געפונען שנאה אויף אים, דאָס הייסט איר האָט אויפגעוועקט כּעס אויפ'ן נביא, ווייל זעט נאָר: איר האָט דאָך געהרגעט זכריה'ן אינמיטן בית המקדש! זע ווי איר האָט דאָרט אויפגעוועקט אַ משטמה אויך אינעם בית המקדש.
"הֶעְמִיקוּ שִׁחֵתוּ כִּימֵי הַגִּבְעָה יִזְכּוֹר עֲוֹנָם יִפְקוֹד חַטֹּאותָם". העמיקו שיחתו כימי הגבעה: אויסער דעם, זאָגט דער מלבי"ם, האָבן זיי פאַרטיפט אַוועק פונעם אייבערשטן צו באַהאַלטן זייערע פּלענער, באַזירט אויפ'ן לשון הכתוב: "הַמַּעֲמִיקִים מֵה' לַסְתִּר עֵצָה וְהָיָה בְמַחְשָׁךְ מַעֲשֵׂיהֶם". זאָגט דער מלבי"ם: מער פון דעם וואָס זיי האָבן אַרויסגעוויזן, האָבן זיי זיך נאָך פאַרדאָרבן מיט זנות; און אויף דעם דערמאָנט ער זיי "הֶעְמִיקוּ שִׁחֵתוּ כִּימֵי הַגִּבְעָה", אַזוי ווי די מעשה וואָס איז געווען ביי פילגש בגבעה, זיי מאַכן זייערע מעשים ווי די מעשים פון די אנשי סדום וואָס זענען געווען...
שלעכט צום באשעפער און אויך שלעכט בין אדם לחבירו. און דערמיט לאָזט ער זיי וויסן אַז דורך דעם וועט דער אויבערשטער געדענקען זייערע זינד און זיי באַשטראָפן אויף די דאָזיגע עוונות: "יִזְכּוֹר עֲוֹנָם יִפְקוֹד חַטֹּאותָם". מען דאַרף וויסן אַז חוץ וואָס דער מלבי"ם ערקלערט דאָ אַז דאָס גייט אויף פילגש בגבעה, "כימי הגבעה", ערקלערט רש"י אַז דאָס גייט אויף גבעת שאול, וואו זיי האָבן געבעטן פאַר זיך אַ מלך און האָבן מורד געווען אין די ווערטער פונעם נביא; ממילא מיינט "כימי הגבעה" אַזוי ווי עס איז דעמאָלט געווען אין גבעת שאול, וואָס איר זענט געגאַנגען בעטן פאַר זיך אַ מלך און האָט פאַראַכט דעם נביא און דעם באשעפער.