ספר הושע קאפיטל ח. אֶל חִכְּךָ שֹׁפָר כַּנֶּשֶׁר עַל בֵּית ה' יַעַן עָבְרוּ בְרִיתִי וְעַל תּוֹרָתִי פָּשָׁעוּ. "אל חיכך שופר" מיינט לייג צום גומען דעם שופר, אזוי זאגט דער אויבערשטער צום נביא. פארוואס צום גומען? פרעגט דער רד"ק, דער שופר לייגט מען דאך צום מויל, נישט צום גומען. זאגט דער רד"ק, וויבאלד דער קול גייט דורך דעם גומען נאכדעם וואס ער קומט ארויס פונעם האלדז. ווען א מענטש בלאזט שופר, לאזט ער דאך ארויס לופט, און די לופט גייט אדורך דעם חיך אריין אינעם שופר.
"אל חיכך שופר כנשר על בית השם". ווער איז דער "כנשר" וואס וועט קומען אויפן בית השם? דער רד"ק ערקלערט, דאס איז דער שונא. דאס הייסט, לאז אויסרופן מיט א הויכן קול און מעלד מיט א שופר אז דער שונא וועט שוועבן ווי אן אדלער אויפן בית השם. אזוי ערקלערט אויך רש"י: דער טייטש איז אז דער שונא וועט קומען און חרוב מאכן דאס לאנד און אויך חרוב מאכן דעם בית השם. די סיבה דערצו איז: "יען עברו בריתי ועל תורתי פשעו", זיי האבן פארלאזט דעם בית המקדש, און דערפאר וועל איך אים אויך פארלאזן און לאזן די פרעמדע קומען און אים חרוב מאכן.
דער מלבי"ם קעגנאיבער דעם ערקלערט: "אל חיכך שופר", דו, כבוד דעם נביא, זאלסט קומען ווי אן אדלער אויפן בית השם. "כנשר על בית השם" מיינט נישט דער שונא וואס וועט קומען אים חרוב מאכן; "כנשר על בית השם" זאגט דער מלבי"ם, דאס איז דער נביא, וואס דער הקדוש ברוך הוא באפעלט אים ער זאל איילן צום בית השם און פליען שנעל ווי אן אדלער כדי צו שטיין דארט אינעם בית השם און דארט בלאזן דעם שופר. וויבאלד ווען מ'האט געוואלט לאזן הערן א באדייטנדע בשורה אדער א מודעה, מ'האט געוואלט מודיע זיין עפעס וואס זאל ווערן ברייט פארשפרייט און זאל מאכן א קול, פלעגט מען בלאזן מיט א שופר. זאגט דער אויבערשטער: שטעל זיך דארט אינעם בית המקדש אויף א הויכן פלאץ, כדי אין אלע עקן לאנד זאל מען הערן די דאזיגע מעלדונג וואס דו ווילסט לאזן וויסן, און דעמאלט זאלסטו זיי מודיע זיין אז די גאנצע רעה קומט אויף זיי צוליב דעם וואס זיי האבן עובר געווען אויף מיין ברית, און וויבאלד זיי האבן פליכטיג געזינדיגט קעגן מיין תורה.
און פארוואס טאקע ביים בית השם? א נאך אן הסבר זאגט דער מלבי"ם: ווייל דא איז געווען א מודעה נישט נאר פאר שומרון וואס האבן אסאך געזינדיגט, נאר ס'איז אויך געווען א מודעה פאר יהודה. הגם יהודה זענען געווען הינטערשטעליג נאך שומרון אין זייערע עבירות, און ס'זענען אויך געווען צדיקישע מלכים פאר יהודה און בנימין, פונדעסטוועגן האט מען געדארפט ערוועקן אויך זיי, ווייל אויך ביי זיי איז געווען א קלקול. און באמת אזוי איז געווען, אז זיי האבן תשובה געטאן אין די טעג פון חזקיהו ווען דער קעניג פון אשור איז געקומען אויף זיי, און דער אויבערשטער האט געאיילט ווי אן אדלער צו ראטעווען זיין נעסט, ווי ס'שטייט: "כְּצִפֳּרִים עָפוֹת כֵּן יָגֵן ה' עַל יְרוּשָׁלִָם".
לִי יִזְעָקוּ אֱלֹהַי יְדַעֲנוּךָ יִשְׂרָאֵל. וואס באדייט דאס "לי יזעקו"? דא זענען פאראן דריי פירושים. רש"י ברענגט ווי תרגום יונתן: "לי יזעקו", ווען די צרה וועט קומען אויף זיי, וועלן זיי שרייען צו מיר; און דעמאלט וועלן זיי מיר זאגן "אלוהי ידענוך", מיר זענען דאך דיין פאלק! כביכול דער פסוק ליינט זיך: לי יזעקו ישראל, אלוהי ידענוך. מיר זענען דאך דיין פאלק און מיר קענען דיך, טא האב רחמנות אויף אונז. און דער אויבערשטער זאגט: איך וועל נישט רחמנות האבן אויף זיי, ווי ס'שטייט אינעם קומענדיגן פסוק, און די סיבה איז ווייל "זנח ישראל טוב", ישראל האט פארלאזט דאס גוטע, און דערפאר "אויב ירדפו", דערפאר וועט דער שונא אים נאכלאפן.
דער רד"ק ערקלערט: "לי יזעקו", ס'וואלט ראוי געווען פאר ישראל צו שרייען צו מיר אין דער צייט פון זייער צרה. וואס וואלטן זיי געדארפט שרייען? "אלוהי ידענוך", מיר ווייסן, אונזער גאט, אז ס'איז נישט פאראן קיין מושיע אחוץ דיר, נאר דו קענסט אונז ראטעווען. דער מלבי"ם קעגנאיבער דעם ערקלערט: "לי יזעקו", קעגן דעם וואס ס'שטייט פריער "ולא זעקו אלי בלבם", איז דא דא א באפעל וואס זאגט "לי יזעקו", זאג זיי זיי זאלן שרייען צו מיר! זאג זיי, זיי זאלן זאגן "אלוהי ידענוך", מיר ווייסן דיך, דאס הייסט מיר ווייסן אז די שלעכטס קומט פון דיר מיט אן השגחה, און אלעס וואס מיר כאפן איז א שטראף אויף דעם וואס מיר האבן פארלאזט דיין ברית, "ועל תורתי פשעו". קומט אויס אז ס'איז דא דא דריי פירושים: לויט רש"י איז "לי יזעקו" א באשרייבונג פונעם מצב, אז ווען ס'וועט קומען א צרה וועלן זיי שרייען; לויטן רד"ק מיינט "לי יזעקו" אז זיי וואלטן געדארפט שרייען, אבער וואס קען מען טאן, זיי שרייען נישט; און לויטן מלבי"ם איז דאס א ציווי: זאג זיי זיי זאלן שרייען צו מיר ווען ס'וועט קומען א צרה, כדי איך זאל זיי ישועה ברענגען.
זָנַח יִשְׂרָאֵל טוֹב אוֹיֵב יִרְדְּפוֹ. לויטן מלבי"ם אז דא איז פאראן א ציווי זאג פאר ישראל זיי זאלן שרייען, זאגט ער דא: דאס אלעס זאלסטו זיי הייסן זאגן אין זייער געשריי. וואס זאלן זיי זאגן? "אלוהי ידענוך", און מיר ווייסן אז "זנח ישראל טוב", מיר ווייסן אז וויבאלד מיר האבן פארלאזט דאס גוטע - דאס גוטע איז די תורה, דאס גוטע זענען די מצוות - וויבאלד ס'איז אזוי, דערפאר "אויב ירדפו", דערפאר האבן מיר באקומען דעם עונש אז דער שונא רודפ'ט אונז יעצט. און אין דעם מאמענט וואס ס'איז דא אן הכרה אין דער יד השם, איז ממילא שוין דא אן עפענונג צו דער גאולה, א פתח צו דער ישועה.
הֵם הִמְלִיכוּ וְלֹא מִמֶּנִּי הֵשִׂירוּ וְלֹא יָדָעְתִּי כַּסְפָּם וּזְהָבָם עָשׂוּ לָהֶם עֲצַבִּים לְמַעַן יִכָּרֵת. "הם המליכו", ערקלערט דער רד"ק און אזוי אויך דער אבן עזרא, רעדט מען דא וועגן דער מלוכה פון ירבעם. זיי האבן געקרוינט ירבעם "ולא ממני", זיי האבן נישט געפרעגט דעם מויל פונעם אויבערשטן. די זאך איז שווער, ווי דער רד"ק פרעגט גלייך: די מלוכה פון ירבעם איז דאך געווען מאת השם, אחיה השילוני איז דאך געווען דער וואס האט אים מודיע געווען איבער זיין קעניגרייך! זאגט דער רד"ק: אמת, ס'איז טאקע געווען מאת השם, אבער ווען זיי האבן אים געקרוינט האבן זיי נישט געפרעגט דעם אויבערשטן. כביכול ס'איז געווען א דיבור פונעם אויבערשטן צו אים, אבער לגבי אייך, פאר איר נעמט אים אן אלס מלך דארפט איר פרעגן דעם אויבערשטן, און דאס האבן זיי נישט געטאן. אחיה הנביא האט זיי נישט געזאגט "דער אויבערשטער האט געהייסן אים קרוינען", נאר ער האט בסך הכל געזאגט פאר ירבעם אז מ'וועט אים קרוינען, אבער ער האט זיי נישט געבאטן "קרוינט אים". קומט אויס אז ווען איר האט געטון, האט איר געטון פון אייער אייגענעם פרייען ווילן, מיט אייער אייגענער בחירה.
און נאך א זאך זאגט דער רד"ק: אפילו אויב דו וועסט זאגן אז ס'איז געווען א ציווי מאת השם אים צו קרוינען, עכ"פ ביי א געוויסן שלב האט איר פארשטאנען אז עפעס דא איז קאליע געווארן. איר האט איינגעזען אז דער מענטש האט פארלוירן דעם וועג, ער פארבלאנדזשעט, איר זעט דאך: ער מאכט קעלבער, ער שטעלט אפ די עליות לרגל, איר פארשטייט דאך שוין אז עפעס דא שטימט נישט! פארוואס זענט איר ווייטער מיטגעגאנגען מיט אים? פארוואס האט איר אים נישט אראפגענומען פון דער מלוכה? אחיה השילוני, ווען ער האט אים גערעדט איבער דער מלוכה, האט אים דאך געזאגט אז דאס איז בתנאי אז ער וועט טאן דאס גלייכע און דאס גוטע אין די אויגן פונעם אויבערשטן! און אלע אנדערע מלכי ישראל אזוי אויך, זאגט דער רד"ק, פונקט ווי אים, האט מען זיי אויך געקרוינט אן צו פרעגן דעם אויבערשטן, אחוץ יהוא בן נמשי וואס ער איז געווען דער איינציגער וואס איז געקומען מיט א באפעל מאת השם, אלע אנדערע זענען געווען אן א ציווי פונעם אויבערשטן. טא "הם המליכו", זיי האבן זיך געשטעלט א קעניג "ולא ממני".
"הסירו ולא ידעתי". אינעם אויסדרוק "הסירו" איז דא א מחלוקת ווי אזוי דאס צו ערקלערן. רוב מפרשים ערקלערן אז "הסירו" מיינט - און אזוי אויך רש"י, תרגום יונתן און דער רד"ק - לשון פון מאכן שרים. ווי "המליכו" מיינט זיי האבן זיך געשטעלט א מלך, אזוי מיינט "הסירו" זיי האבן זיך געשטעלט שרים. און גיט אכט, "הסירו" שטייט מיטן אות סמ"ך און נישט מיטן אות שי"ן, אבער למעשה איז דער לשון "הסירו" מלשון שר, ווייל דאס ווארט שר שרייבט מען אויך מיט א שי"ן שמאלית (וואס קלינגט ווי סמ"ך). פונקט ווי דעם מלך האבן זיי געשטעלט אן מיין רצון, אזוי אויך "הסירו ולא ידעתי", זיי האבן זיך געשטעלט שרים און מנהיגים איבער זיך שלא מדעתי. חלילה צו זאגן "ולא ידעתי" אז איך האב נישט געוואוסט דערפון, ס'איז דאך נישט פאראן קיין פארבארגענע זאך פונעם אויבערשטן, נאר דער טייטש איז "שלא מדעתי", מיין דעת איז נישט מסכים דערצו; דאס הייסט, זיי פלעגן זיך שטעלן אזעלכע שרים וואס מיין דעת שטימט נישט מיט זיי, אזעלכע וואס וועלן זיי נאר פארפירן און פארדארבן.
"כספם וזהבם עשו להם עצבים למען יכרת". "כספם וזהבם עשו להם עצבים", ווי מיר האבן געזען ביים אנהייב פון ספר הושע: "וְכֶסֶף הִרְבֵּיתִי לָהּ וְזָהָב עָשׂוּ לַבָּעַל" - מיט דעם גאנצן זילבער און גאלד האבן זיי זיך באנוצט פאר עבודה זרה. "למען יכרת", וואס מיינט "למען יכרת"? דא זענען פאראן עטליכע פירושים. איין פירוש זאגט דער רד"ק: כדי זייער נאמען זאל אפגעשניטן ווערן און זיי זאלן פארטריבן ווערן אין גלות. דאס הייסט, אלעס וואס דו האסט געטאן, וואוהין פירט דאס? "למען יכרת", דו האסט געטאן פעולות וואס האבן געברענגט צו דיין אונטערגאנג, געברענגט צו גלות פון לאנד. אדער א צווייטער הסבר: "כספם וזהבם עשו להם עצבים למען יכרת" - זייער זילבער און גאלד. דאס הייסט, דורך דעם וואס דו האסט געמאכט פונעם זילבער און גאלד עבודה זרה, מאכסטו אז דער אויבערשטער זאל אוועקנעמען און פארלירן פון דיר דאס זילבער און גאלד. דאס איז "למען יכרת" - דו האסט גורם געווען אז דאס געלט זאל פארשניטן ווערן, מדה כנגד מדה: זיי האבן געמאכט פונעם זילבער און גאלד עבודה זרה, וועט דער אויבערשטער אפשניידן פון זיי דאס זילבער און גאלד.
דער מלבי"ם האט אן אנדערן ביאור, בעצם ווערט דער גאנצער פסוק ביי אים אפגעלערנט אויף אן אנדערן אופן. זאגט דער מלבי"ם: "הם המליכו ולא ממני", נישט ווי דער רד"ק און דער אבן עזרא ערקלערן אז דאס גייט אויף ירבעם, נאר דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס גייט אויף מלכים וואס מען האט אויסגעוועלט פון זיך אליין און נישט דורך א נביא השם. און "הסירו" - גיט אכט - ערקלערט דער מלבי"ם לשון פון אראפנעמען (הסרה): נאכדעם האסטו זיי אראפגענומען פון דער מלוכה, "ולא ידעתי", און דאס איז אויך געווען קעגן מיין רצון. לאמיר מסביר זיין אויף וואס די רייד גייען: זאגט דער מלבי"ם, ס'זענען געווען צוויי מלכים וואס מ'האט זיי אראפגענומען פון דער מלוכה צוליב דער שרעקליכער "עוון" וואס זיי זענען נישט געווען גרייט מיטצוגיין מיטן שטראם פון די קעלבער און עבודה זרה וואס ירבעם האט געמאכט. דאס הייסט, זיי זענען טאקע נישט געווען קיין גרויסע צדיקים, אבער זיי זענען נישט געווען גרייט צו דינען די קעלבער וואס ירבעם האט אוועקגעשטעלט. און דער מלבי"ם פארציילט די מעשה פון די דאזיגע מלכים: דער ערשטער איז געווען שַׁלּוּם בֶּן יָבֵישׁ. אויף שלום בן יבש, זאגט דער מלבי"ם, קוק מיט דקדוק: ס'שטייט אין ערגעץ נישט אין תנ"ך "ויעש הרע בעיני השם" אזוי ווי ס'שטייט ביי אלע מלכי ישראל! וואס וועסטו זאגן, ווייל ער האט נאר געקעניגט איין חודש, און וויפיל שלעכטס קען מען שוין באווייזן אין א חודש? זאגט דער מלבי"ם, דאס איז נישט ריכטיג! ביי זמרי שטייט דאך אז ער האט געקעניגט בלויז זיבן טעג, און פונדעסטוועגן שטייט אויף אים: "וַיָּמָת עַל חַטֹּאתָיו אֲשֶׁר חָטָא... לָלֶכֶת בְּדֶרֶךְ יָרָבְעָם" - איין איינציגע וואך! איז שלום בן יבש וואס האט געקעניגט א גאנצן חודש, ווען ער וואלט ווען געגאנגען אין די חטאים פון ירבעם, וואלט דאס דאך זיכער געשטאנען אויף אים. קומט אלזא אויס, אז שלום בן יבש, אפילו ער איז נישט געווען קיין גרויסער צדיק, אבער אין די חטאים פון ירבעם האט ער נישט מסכים געווען צו גיין; צו גיין אין וועג פון די קעלבער און די בעלים איז ער נישט געווען גרייט.
זאגט דער מלבי"ם: דער עולם דארט אין שומרון האט זיך צעטיילט אין צוויי כתות. ס'איז געווען איין כת וואס האט אים געשטיצט און אים מחזק געווען אין דעם מהלך נישט ווייטער צו גיין מיט די קעלבער פון ירבעם; און ס'איז געווען א צווייטע כת וואס האט זיך קעגנגעשטעלט צו אים, וואס זיי האבן דווקא יא געוואלט פארשטארקן די קעלבער, זיי זענען געווען אינטערעסירט אנצוהאלטן דעם כפירה-וועג פון ירבעם בן נבט - די אלע פארביסענע לינקע עלעמענטן, די פארשידענע פרא-ישמעאל פאנדן און אנדערע אזעלכע וואס האבן דווקא געוואלט מחזק זיין די עבודה זרה און פארזעצן מיט דער פארדארבנקייט וואס ירבעם בן נבט האט אנגעהויבן. אלס רעזולטאט דערפון האבן זיי געברענגט מנחם בן גדי. מנחם בן גדי איז געקומען אויף שלום בן יבש, האט אים געהרג'עט און פארנומען זיין ארט. דאס איז געווען א באשטימונג פון יענער כת וואס איז געווען קעגן שלום בן יבש; זיי זענען געווען די וואס האבן אונטערגעשטופט דאס אראפנעמען שלום בן יבש פון דער מלוכה, כדי עמיצער וואס אידענטיפיצירט זיך מיט זייערע דעות זאל קעניגן.
מנחם בן גדי האט געדארפט אנפירן די מלוכה און ס'איז נישט געווען גרינג, דערפאר האט ער געגעבן טויזנט כיכר זילבער פאר פול דעם קעניג פון אשור, כדי פול מלך אשור זאל אים האלטן די מלוכה אין די הענט, ער זאל אים זיין צו הילף זיך צו שטארקן אין דער רעגירונג דארט איבער די צען שבטים. און די סיבה איז געווען ווייל ער האט געהאט קעגנער. ווער זענען געווען די קעגנער? די שטיצער פון שלום בן יבש. די וואס האבן געהאלפן שלום בן יבש וואס איז יעצט אראפגענומען געווארן פון דער מלוכה, זיי האבן זיך קעגנגעשטעלט קעגן דער מלוכה פון מנחם בן גדי, וואס ער האט דווקא יא געוואלט צוריקברענגען די קעלבער. דאס איז איינס: מיר האבן געזען איין מלך וואס מ'האט זיך קעגנגעשטעלט קעגן אים ווייל ער האט זיך קעגנגעשטעלט קעגן די קעלבער. זאגט דער מלבי"ם, ס'איז געווען נאך א מלך, ער האט געהייסן הושע בן אלה. אויף הושע בן אלה שטייט: "וַיַּעַשׂ הָרַע בְּעֵינֵי ה' רַק לֹא כְּמַלְכֵי יִשְׂרָאֵל אֲשֶׁר הָיוּ לְפָנָיו". ער האט געטאן שלעכטס, אבער נישט בשלימות. פארוואס? ווייל ער האט נישט געדינט די קעלבער. חז"ל זאגן אז ער האט אויך מבטל געווען די וואכט-פאסטנס (פרוזדאות) וואס ירבעם האט אוועקגעשטעלט אויפן וועג כדי אידן זאלן נישט עולה רגל זיין, ער האט אראפגענומען יענע משמרות און געלאזט עולה רגל זיין. די כת וואס האט געצויגן נאך די חטאים פון ירבעם, ווי מיר האבן געזאגט די וואס האבן נישט מסכים געווען צום ביטול פון די קעלבער, האבן זיך געקריגט אויך אויף אים. און וואס האבן זיי געטאן? דאס איז זייער וועג ביזן היינטיגן טאג: אז זיי האבן א שנאה צו איינעם וואס פירט און גייט נישט לויט זייער אגענדע, גייען זיי און מסר'ן אים פאר די גוים! אזוי ביזן היינטיגן טאג - ווען ס'שטימט זיי נישט, גייט מען דערציילן פאר די פעלקער ווי שרעקליך ער איז, מ'פאטאגראפירט א ישוב, יענער האט צוגעבויט א גאניק, מ'שיקט סאטעליט-בילדער... דאס איז זייער שטייגער נאך פון יענע צייטן! די כת וואס האט געצויגן נאך די חטאים פון ירבעם האט זיך געקריגט אויף אים און אים פארמסר'ט פארן קעניג פון אשור, און דער מלך אשור איז געקומען און אים אריינגעזעצט אין תפיסה.
קומט יעצט אויס, גיט אכט, אז דאס אראפנעמען די צוויי מלכים פון דער מלוכה איז כביכול געווען אן דעם ווילן פונעם אויבערשטן. וואס הייסט "ולא ידעתי"? נישט לויט מיין רצון. זאגט דער מלבי"ם, דאס איז וואס שטייט: "הסירו ולא ידעתי" - זיי האבן געקרוינט זייערע אלע מלכים "ולא ממני", איך האב נישט מסכים געווען צו אלע זייערע מלכים; און ווען ס'זענען שוין יא געווען צוויי מלכים וואס איך בין יא מסכים געווען, האבן זיי זיי אראפגענומען פון דער מלוכה, דאס זענען די צוויי מלכים וואס מיר האבן יעצט דערמאנט, שלום בן יבש און הושע בן אלה, זיי האבן זיי אוועקגענומען קעגן מיין רצון, ווייל כאטש די צוויי מלכים זענען געווען ווייניגער שעדליך, כאטש זיי וואלט איר דאך געדארפט לאזן!
"כספם וזהבם עשו להם עצבים". אויף וואס רעדט מען דא? ערקלערט דער מלבי"ם: אזוי לאנג ווי די שטיצע פאר די קעלבער איז געקומען מצד דעם מלך, האט דער מלך פינאנצירט, ס'איז געווען א ספעציעלער בודזשעט, א ממשלתי'שער בודזשעט צו האלטן די קעלבער. פונקט ווי ביזן היינטיגן טאג פעלט נישט פאר אלע "עגלים" קיין ריזיגע בודזשעטן... יעדער נארישער קולטור-קלאב באקומט מיליאנען, די אוניווערסיטעטן באקומען ביליאנען, און פרעג נישט וואוהין דאס געלט גייט ווייל דאס שפארט איין די "פרייהייט פון דער אקאדעמיע", מ'טאר זיך נישט אריינמישן... מיר וועלן פארטיילן דאס געלט לויט אונזער פארשטאנד, און כאטש אומעטום שרייט מען איבער דורכזיכטיגקייט, ביי זיי טאר מען נישט פרעגן, זיי מעגן טאן וואס זיי ווילן. ווען ס'איז געווען א מלך, האט ער אויסגעהאלטן די קעלבער פונעם קעניגליכן בודזשעט; אבער ווען דער מלך האט אפגעשאפט די קעלבער, וואס האט געטאן די קעגנערישע כת? די וואס האבן געוואלט ווייטער אנהאלטן די קעלבער האבן געמוזט שאפן בודזשעטן פון זייער אייגענער קעשענע! זיי האבן ארויסגענומען אייגן געלט אויסצוהאלטן די קעלבער, ווייל וואס קען מען טאן, שלום בן יבש וויל זיי נישט, הושע בן אלה וויל זיי נישט, ער האט אפגעשניטן די בודזשעטן, דארפן זיי דאס אליין פינאנצירן. זאגט דער מלבי"ם, דאס איז וואס שטייט דא: "כספם וזהבם עשו להם עצבים" - ווען די מלכים האבן שוין נישט אויסגעהאלטן די עבודה זרה, האט דאס פאלק פון זייער אייגן זילבער און גאלד געמאכט עבודה זרה. פארוואס? "למען יכרת", כדי דורך דעם - גיט אכט ווי ער ערקלערט - זאל פארשניטן ווערן דער מלך וואס מ'האט פריער געקרוינט, ס'זאל פארשניטן ווערן שלום בן יבש, ס'זאל פארשניטן ווערן הושע בן אלה! זיי האבן געמאכט די עבודה זרה מיט זייער אייגן געלט כדי צו האלטן דעם פאראיין און די אגענדע פון די וואס זענען קעגן דעם ביטול פון די קעלבער, און דורך דעם האבן זיי געשאפן א גרויסע גרופע וואס זאל זיך פארזאמלען ארום דער עבודה זרה "למען יכרת", כדי דערמיט אפצושניידן דעם קעניג וואס שטייט קעגן די קעלבער. דאס איז "כספם וזהבם עשו להם עצבים למען יכרת".
זָנַח עֶגְלֵךְ שֹׁמְרוֹן חָרָה אַפִּי בָּם עַד מָתַי לֹא יוּכְלוּ נִקָּיֹן. דער הקדוש ברוך הוא האט אייך פארלאזט, איר איינוואוינער פון שומרון, צוליב דעם עוון פון די קעלבער אין בית אל. דאס הייסט כביכול דער פסוק איז דא פֿאַרקירצט: "זנח עגלך שומרון" מיינט דער אויבערשטער יתברך האט אייך פארלאזט צוליב אייער קאלב, צוליב די קעלבער וואס איר האט געמאכט. "עד מתי לא יוכלו נקיון", פון דעם שמוץ פון יענע קעלבער. דער רד"ק פרעגט: דאס קאלב איז דאך נישט געווען אין שומרון, דאס קאלב איז דאך געווען אין בית אל! זאגט דער רד"ק: וויבאלד דער הויפט-זיץ פון דער מלוכה פאר מלכי ישראל איז געווען שומרון פון אחאב און ווייטער, און די מלכים זענען געווען די וואס האבן אונטערגעשטופט די עבודה זרה פון די קעלבער, דערפאר זאגט ער "זנח עגלך שומרון", כביכול אויף דער מלוכה אין שומרון ליגט די גאנצע תביעה, ווי ס'שטייט ביי יעדן איינעם פון די מלכים: וילך בחטאות ירבעם, לא סר מחטאות ירבעם, און דערפאר קלעבט ער די שולד פונעם קאלב אן אין שומרון. "עד מתי לא יוכלו נקיון", ביז ווען וועלן זיי זיך נישט קענען רייניגן פונעם דאזיגן עוון פון די קעלבער?
דער מלבי"ם ערקלערט וואס דער רד"ק ערקלערט: וואס מיינט "זנח עגלך שומרון"? דיין קאלב האט פארלאזט שומרון; דאס הייסט, ווער האט דיך דערווייטערט פון שומרון? דיין קאלב! דאס קאלב דיינס האט גורם געווען אז דו זאלסט זיך דערווייטערן פון דיין לאנד. "זנח עגלך שומרון", דאס קאלב האט געפירט דערצו אז דו זאלסט פארלאזן שומרון, דאס קאלב האט דיך געברענגט צום גלות. דער מלבי"ם ערקלערט אז "זנח עגלך שומרון" איז א המשך פונעם פריערדיגן פסוק. זאגט דער מלבי"ם נאר א ביאור אויף "למען יכרת": כדי ס'זאל פארשניטן ווערן דער קעניג וואס האט פארלאזט דיין קאלב! דאס אלעס וואס זיי האבן געטאן און פינאנצירט די עבודה זרה פון זייער אייגענער קעשענע איז געווען "למען יכרת" - ווער זאל פארשניטן ווערן? דער מלך וואס האט פארלאזט דיין קאלב, שומרון! דאס זענען הושע בן אלה און שלום בן יבש וואס האבן פארלאזט די קעלבער; זיי האבן געוואלט ס'זאל פארשניטן ווערן דער מלך וואס האט פארלאזט די קעלבער, דערפאר האבן זיי דאס אויסגעהאלטן פון די אייגענע קעשענעס. אויף דעם זאגט דער אויבערשטער: "חרה אפי בם" - מיין צארן האט אויפגעפלאמט אויף זיי! פארוואס? זאגט דער מלבי"ם, ווייל ביז יעצט איז דער כעס געווען קאנצענטרירט אויפן מלך; דאס פאלק איז געווען ווי אנוסים אדער ווי שוגגים, וויבאלד דער מלך איז געווען דער וואס האט אונטערגעשמירט די עבודה זרה, דער שטופ און דער ווילן איז געקומען פון אים. אבער יעצט ווען ס'זענען אויפגעשטאנען צוויי מלכים, שלום בן יבש און הושע בן אלה, וואס האבן נישט געשטיצט די קעלבער נאר פאַרקערט, און דאך איז אויפגעשטאנען א כת פון צווישן זיי וואס האט אויסגעהאלטן די עבודה זרה פון די אייגענע קעשענעס, דעמאלט זאגט דער מלבי"ם: "חרה אפי בם", יעצט איז דער צארן אויף זיי אליין! ביז יעצט איז דער חרון אף געווען קעגן דעם מלך, אבער נאכדעם וואס זיי האבן אנגעהויבן פינאנצירן די קעלבער פון די אייגענע קעשענעס ווייל דער מלך איז דערקעגן, דערפאר "חרה אפי בם". "עד מתי לא יוכלו נקיון" - ביז ווען וועט דער חטא זיין ביי זיי? זיי זענען דאך יעצט נישט געצוואונגען מצד דעם מלך, דער מלך איז דאך קעגן דער עבודה זרה, זיי האבן א פרייע האנט צו דינען דעם אויבערשטן! ביז ווען וועלן זיי נישט קענען ריין ווערן און וועלן בלייבן צוגעקלעבט צו דער עבודה זרה?
כִּי מִיִּשְׂרָאֵל וְהוּא חָרָשׁ עָשָׂהוּ וְלֹא אֱלֹהִים הוּא כִּי שְׁבָבִים יִהְיֶה עֵגֶל שֹׁמְרוֹן. "כי מישראל הוא", ערקלערט רש"י כאילו מען וואלט געליינט "כי מישראל הוא": דאס קאלב איז צונויפגענומען געווארן פונעם זילבער און גאלד פון יעדן איינעם פון כלל ישראל. פון וואו האט מען געמאכט דאס קאלב? "כי מישראל הוא", פון זיי, פון זייער געלט און זילבער. און וואס באדייט דאס ווארט "והוא"? לכאורה איז דער אות וי"ו נישט פארשטענדליך. זאגט רש"י אז מ'קען דאס פארענטפערן: "כי מישראל והוא" - אויך דאס דאזיגע קאלב קומט פון זיי; נישט נאר דאס ערשטע קאלב ביים יציאת מצרים וואו יעדער האט ארויסגענומען די נזמים און געברענגט דאס גאלד, נאר אויך דאס דאזיגע קאלב איז מישראל. דאס מיינט דער וי"ו: "והוא", אויך דאס דאזיגע, נישט נאר יענץ פון יציאת מצרים, האבן זיי געמאכט פון זייער זילבער און גאלד. "חרש עשהו ולא אלוהים הוא" - א מענטש, א בעל מלאכה (חרש) האט אים געמאכט, און ער איז נישט קיין גאט! מיינט נישט, זאגט דער רד"ק, אז ס'איז פאראן אין אים עפעס א כח אדער געטליכקייט ("אל" באדייט כח און תקיפות), א בעל מלאכה האט אים דאך געמאכט, און ווי קען א זאך וואס א בעל מלאכה מאכט האבן מער כח פונעם בעל מלאכה אליין? א מענטש קען בלויז געבן פאר א זאך דעם כח וואס ער פארמאגט, ער קען נישט געבן פאר עפעס מער כח ווי ער האט. דער חרש האט אים געמאכט און יעצט איז ער געווארן א גאט וואס באשאפט און טוט?! דערפאר זאגט ער: "והוא חרש עשהו ולא אלוהים הוא", ער פארמאגט נישט קיין שום אייגענעם כח. און נישט דאס בלויז, נאר "כי שבבים יהיה עגל שומרון". "שבבים יהיה" איז אזוי ווי מיר זאגן "שבבים" - קליינע שפליטערס, ווי מ'זאגט "שיבא מקשורא" (א שפליטער פון א באלקן); דאס הייסט, דאס קאלב וועט צעפאלן אויף שטיקלעך און שפליטערס. איר וועט זען אז ס'האט אין זיך נישט קיין כח, נישט נאר אז ער קען נישט ראטעווען זיינע דינער, נאר זיך אליין קען ער אויך נישט ראטעווען, ווייל ער וועט צעברעקלט ווערן אויף שטיקלעך. "שבבים" מיינט ווי שברי שברים.
לויטן רד"ק, וואס ס'שטייט "כי מישראל הוא", ערקלערט ער נישט ווי רש"י (אז ס'איז געקומען פונעם געלט פון ישראל), און ווי אויך דער מלבי"ם ערקלערט אזוי ווי מיר וועלן באלד זען. דער רד"ק ערקלערט אז "כי מישראל הוא" מיינט: זיי האבן נישט געלערנט די עבודה זרה פון די גוים, ס'איז נישט געווען אן אימפארטירטע זאך, נאר פון זיך אליין האבן זיי געמאכט דאס קאלב, מיט זייער אייגענעם כח, פונקט ווי דאס קאלב אין מדבר. דער מלבי"ם ווידער ערקלערט "כי מישראל הוא" ווי מיר האבן פריער געזאגט: ביז יעצט האבן די מלכים געמאכט די קעלבער, אבער יעצט ווען ס'זענען געקומען שלום בן יבש און הושע בן אלה און זיי האבן זיך קעגנגעשטעלט, איז דאס קאלב געמאכט געווארן פונעם פאלק - "מישראל הוא", זיי האבן געגעבן דאס געלט, ווי ס'שטייט כספם וזהבם עשו להם עצבים. און דאס איז וואס שטייט "חרש עשהו" - דער איד אליין איז דער בעל מלאכה וואס האט געמאכט דאס קאלב, נישט דער מלך. און דעמאלט זאגט דער פסוק כביכול: עגל שומרון מישראל והוא חרש עשהו ולא אלוהים, כי שבבים יהיה. "שבבים יהיה" האבן מיר פריער ערקלערט אז ער וועט ווערן צעבראכן אויף שפליטערס, ווי דער רד"ק און תרגום יונתן; אבער דער מלבי"ם האט דא א פרישן חידוש: זאגט דער מלבי"ם, "שבבים יהיה" - זיי דינען אים נישט ווייל ער האט עפעס א כח אדער געטליכקייט, נאר צוליב דעם וואס "שבבים יהיה", ישראל ווילן זיין שובבים (ווילדע, הפקר'דיגע)! ווי ס'שטייט בהפקר אניח להו, "הַבַּת הַשּׁוֹבֵבָה", זיי מאכן די קעלבער כדי צו קענען אראפווארפן דעם עול מלכות שמים און טאן וואס ס'שמעקט זיי! "שובה ישראל עד השם אלוהיך", וויבאלד עם ישראל זענען ווי שובבים אוועקגעגאנגען פונעם וועג. דערפאר האבן זיי זיך געמאכט די קעלבער כאטש זיי ווייסן גאנץ גוט אז זיי זענען נישט קיין געטער. פרעגט מען: טא פארוואס מאכסטו דיר א גאט פון וועמען דו וועסט גארנישט באקומען? ענטפערט ער: איך באקום פון אים גאר אסאך! ווייסט וואס איך באקום פון אים? א סיבה צו פארלאזן דעם אויבערשטן! און דעמאלט קען איך גיין בשרירות לבי, איך קען טאן אלעס וואס מיין הארץ גלוסט אן קיין שום געוויסן-ביסן! דער אויבערשטער זאגט דאך אנדערש? יא, דער אויבערשטער זאגט אנדערש, אבער איך גלייב דאך נישט אינעם אויבערשטן, איך גלייב אינעם קאלב... בבחינת לא עשו ישראל את העגל אלא כדי להתיר להם עריות בפרהסיא, דורך דעם קענען זיי נאכגיין זייער ווילדקייט פונעם הארץ. און "שובבים" מיינט ווי בנים שובבים, ווילד אין זייערע מעשים. קומט אלזא אויס: "מישראל הוא והוא חרש עשהו ולא אלוהים הוא", ער ווייסט אויך אז ס'איז נישט קיין גאט, און פארוואס מאכט ער דאס? "כי שבבים יהיה עגל שומרון" - דורך דעם וועלן די דינער זיינע ווערן שובבים דורך דעם עגל שומרון.
כִּי רוּחַ יִזְרָעוּ וְסוּפָתָה יִקְצֹרוּ קָמָה אֵין לוֹ צֶמַח בְּלִי יַעֲשֶׂה קֶּמַח אוּלַי יַעֲשֶׂה זָרִים יִבְלָעֻהוּ. "כי רוח יזרעו", זאגט דער מלבי"ם: זיי האבן יעצט באקומען זייער גמול לויט די מעשים פון זייערע הענט. פונקט ווי זיי האבן געזייט ווינט, וועלן זיי שניידן א שטורעם. א ווינט איז שוואך, א סופה איז שטארק; דו האסט געזייט א ביסל, וועסטו באקומען אין א פילפאכיגן מאס. "קמה אין לו" - ווען א מענטש זייעט, וויל ער דאך זען א שטאנג מיט תבואה (קמה), ער וויל זען ווייץ וואס וואקסט, אבער ביי זיי "קמה אין לו", פון דעם זוימען וואס זיי האבן געזייט וועט נישט זיין קיין קמה, ס'וועט נישט וואקסן קיין ווייץ, זיי וועלן נישט געניסן פון זייער הארעוואניע. "צמח בלי יעשה קמח" - דאס איז א געוואקס וואס פון דעם וועט נישט ארויסקומען קיין תבואה צו מאכן מעל. וועסטו דאך מיינען אז אין אזא מצב האבן די גוים נישט וואס צו זוכן ביי אונז, מיר זענען דאך א זוימען אן מעל, ס'קומט גארנישט ארויס פון אונז? זאגט ער: פונדעסטוועגן "זרים יבלעוהו, אולי יעשה"! אפילו ווען עפעס הייבט אן שפראצן פון זייער מי, כאטש ס'איז נישט ראוי צו מאכן מעל, ס'איז א דאר געוואקס וואס טויג נישט זיך צו אנטוויקלען, פונדעסטוועגן וועלן די פרעמדע דאס איינשלינגען. פארוואס? ווייל "אולי יעשה" - ווער ווייסט, אפשר אין דער צוקונפט וועט יא ארויסוואקסן דערפון תבואה און מעל? דערפאר לאזן זיי דאס בכלל נישט וואקסן, נאר תיכף נאך אין די בליטן שלינגען זיי דאס שוין איין.
וואס איז דער נמשל? נִבְלַע יִשְׂרָאֵל עַתָּה הָיוּ בַגּוֹיִם כִּכְלִי אֵין חֵפֶץ בּוֹ. אזוי אויך איז ישראל איינגעשלונגען געווארן, "זרים יבלעוהו", די שונאים וועלן קומען און צונעמען זיין פארמעגן און זיין גאנץ געלט און אלעס וואס ער פארמאגט. און כאטש יעצט "היו בגוים ככלי אין חפץ בו", ווי מיר האבן געזאגט א געוואקס וואס ברענגט נישט קיין מעל, אן קיין שום נוצן, פונדעסטוועגן שלינגען זיי אים איין ווייל אפשר וועט נאך עפעס ארויסקומען אין דער צוקונפט. און ווי דער רד"ק זאגט, אז יעצט זענען זיי אין די אויגן פון די גוים ווי א כלי וואס קיינער דארף נישט. פארוואס? ערקלערט דער רד"ק: מיר האבן פריער געזען אז זיי זענען געגאנגען בעטן הילף ביי די גוים, און די גוים האבן חוזק געמאכט פון זיי: "זו לעגם בארץ מצרים", די גוים האבן זיי פאראכט: קוקט אויף די קליינליכע מענטשעלעך וואס קומען בעטן אונזער הילף! דערפאר זענען זיי ביי די גוים ווי א כלי אין חפץ בו, די גוים קוקן אויף זיי פון אויבן אראפ ווי נידריגע בריות, קיינער דארף זיי נישט, און דער נעבעכדיגער קומט נאך בעטן הילף.
כִּי הֵמָּה עָלוּ אַשּׁוּר פֶּרֶא בּוֹדֵד לוֹ אֶפְרַיִם הִתְנוּ אֲהָבִים. "כי המה עלו אשור פרא בודד", ערקלערט רש"י: "פרא בודד לו" - זיי זענען געווארן ווי א ווילדער אייזל (פרא) וואס גייט אליין פאר זיך, וואס וואנדערט פון איין ארט צום צווייטן. "אפרים התנו אהבים", זאגט רש"י צוויי פירושים: אדער איז דאס א לשון פון "תנים" (וועלף/שאקאלן), ווי דער ערוד וואס גייט אין מדבריות און זוכט זיך ליבהאבער, און זיי האבן געזונדיגט מיט פרעמדע; "התנו אהבים" מיינט ווי א חיה וואס וואנדערט און זוכט ליבהאבער, אזוי האבן מיר פארלאזט דעם אויבערשטן און געגאנגען זוכן הילף פון מצרים און אנדערע פעלקער. און רש"י זאגט אז מ'קען נאך ערקלערן, אז "התנו אהבים" איז נישט לשון תנים נאר מלשון "אתנן" - אתנן זונה; וויבאלד יעדעס מאל וואס כלל ישראל בלאנדזשעט אוועק פונעם אויבערשטן צו די גוים ווערט דאס פאררעכנט ווי זנות, איז ווען ס'איז דא א בחינה פון זנות איז פאראן אן אתנן, די באצאלונג פארן זנות. אזוי אויך דא, האבן זיי געגעבן מתנות צו באקומען הילף פון די פעלקער, און פארלאזט זייער עכטן מאן, דעם אויבערשטן.
דער מלבי"ם ערקלערט: וואס איז געווען די סיבה פארוואס ער איז איינגעשלונגען געווארן און געווארן ווי א כלי אין חפץ בו? ווייל זיי האבן זיך פארשקלאפט אונטער די מלכי אשור: "כי המה עלו אשור". און דערנאך, נאכדעם וואס זיי האבן מקבל געווען די מלוכה פון אשור, וואס האט אפרים געטאן? "אפרים התנו אהבים", נאכדעם וואס דו האסט מקבל געווען דעם מלך אשור, ביסטו געגאנגען און זיך פארליבט מיטן מלך פון מצרים! פונקט ווי א פרוי וואס איז מזנה אונטער איר מאן, און זי גיט נאך כביכול געלט און אתנן פאר פרעמדע מענער כדי צו פארלאזן איר מאן און רעבעלירן קעגן אים. און ער איז אין א בחינה פון "פרא בודד לו". וואס מיינט "פרא בודד לו"? זאגט דער מלבי"ם: א פרא וואס איז צוגעוואוינט צום מדבר דערווייטערט זיך פון זיין פלאץ, ווי ס'שטייט "פֶּרֶה לִמֻּד מִדְבָּר בְּאַוַּת נַפְשָׁהּ שָׁאֲפָה רוּחַ", אבער זאגט דער מלבי"ם, אפילו ער דערווייטערט זיך פון זיין ארט און גייט אוועק פון זיין נאטירליכער סביבה, פונדעסטוועגן גייט ער אליין; בודד מיינט ער זוכט נישט קיין חברה, ער וויל זיין אליין. אבער אפרים, פון איין זייט איז ער ענליך צום פרא מיט זיינע מעשים, ווי מיר האבן געזען שובבים ווי א פרא, און ער וואנדערט אוועק פון זיין פלאץ, אבער ער זוכט זיך אסאך פריינט! אין דעם איז ער נישט ווי דער פרא: "המה עלו אשור פרא בודד לו" - דער פרא איז בודד פאר זיך, אבער זיי זענען ווי א פרא וואס האט זיך פארליבט און זוכן די נאענטקייט פון די פעלקער.
גַּם כִּי יִתְנוּ בַגּוֹיִם עַתָּה אֲקַבְּצֵם וַיָּחֵלּוּ מְּעָט מִמַּשָּׂא מֶלֶךְ שָׂרִים. "גם כי יתנו בגוים עתה אקבצם". זאגט דער אויבערשטער: אפילו זיי גיבן יעצט אתננים פאר די גוים צו בעטן פון זיי ליבע כדי צו שליסן מיט זיי א ברית, זאגט דער אויבערשטער, מיט דעם אלעם איז נאך אלץ פאראן האפענונג: "עתה אקבצם", איך וועל זיי צונויפנעמען פון די ערטער וואו איך האב זיי פארטריבן און זיי צוריקברענגען צו זייער לאנד. בתנאי: "ויחלו מעט ממשא מלך שרים". וואס מיינט דאס? אויב זיי וועלן ציטערן א ביסל ("ויחלו" מלשון חיל ורעדה) פון דער משא וואס די שרים טראגן איבער זיי, פון די נבואות פון פורענות. אויב דער מלך און די שרים וועלן כאטש אביסל ציטערן פון די ווערטער פון דער נבואה, אויב זיי וועלן א ביסל נתעורר ווערן פון די מוסר-רייד, זאגט דער אויבערשטער: וועל איך זיי צונויפנעמען! דאס איז וואס ער זאגט: כאטש זיי גיבן אתנן ווי מיר האבן ערקלערט און פארפירן זיך מיט די גוים און דערווייטערן זיך פון מיר, זאגט דער אויבערשטער, איז נאך פאראן א מעגליכקייט פון "עתה אקבצם"; דער עיקר איז נאר "ויחלו מעט", אז ס'זאל זיין כאטש א ביסל ציטערניש פונעם משא פון דער נבואה וואס איך גיב איבער. פאר וועמען? ווער זאל ציטערן? דער מלך און די שרים.
כִּי הִרְבָּה אֶפְרַיִם מִזְבְּחוֹת לַחֲטֹא הָיוּ לוֹ מִזְבְּחוֹת לַחֲטֹא. אבער זיי האבן נישט געציטערט פון דער משא השם, זיי זענען נישט נתפעל געווארן פון די נביאים, נישט געציטערט פון די שווערע נבואות, און אדרבה: "הרבה אפרים מזבחות לחטא". ערקלערט דער מלבי"ם: מיט דעם וואס זיי האבן זיך פארבינדן מיט די גוים, האבן זיי נישט בלויז געגעבן אן אתנן פאר א בונד פון מדיני'שער הילף אדער מיליטערישער שוץ, נאר זיי האבן געשלאסן א ברית אויך אין דער אמונה און אין עבודת הבעל! ער זאגט זיי האבן זיך באטייליגט מיט זיי צו דינען זייערע אפגעטער, און האבן פארמערט מזבחות צו מקריב זיין פאר די געטער פון די גוים. ס'איז נישט געווען סתם א שוץ-אפמאך, נאר א פולקאמע התחברות צום גוי במלוא מובן המלה, צו דינען זיינע געטער. "היו לו מזבחות לחטא" - זאגט דער מלבי"ם, דער טייטש איז אז לויט דער שיטה פון אפרים, זענען די מזבחות וואס ער מאכט פאר עבודה זרה בכלל נישט קיין חטא; נאר די מזבחות וואס מ'איז מקריב דערויף צום אויבערשטן - דער בית המקדש - דאס ווערט ביי אים פאררעכנט פאר א חטא! וואס ער קרבנ'ט פאר עבודה זרה האלט ער אז ס'איז ריכטיג, אבער די מזבחות פונעם אויבערשטן זענען ביי אים פאררעכנט ווי א זינד! און פארוואס?
אֶכְתָּב לוֹ רֻבֵּי תּוֹרָתִי כְּמוֹ זָר נֶחְשָׁבוּ. ערקלערט דער מלבי"ם: די מזבחות וואס איך האב אים אנגעשריבן אין מיין תורה, וואס דערויף דארף מען מקריב זיין לשם השם - דער מזבח אינעם בית המקדש לויט דער תורה - די דאזיגע מזבחות זענען ביי זיי פאררעכנט "כמו זר", ווי עפעס א פרעמדע זאך. און פארוואס? א מענטש וואס איז געגאנגען מקריב זיין אויפן מזבח השם פלעגט מען הרג'ענען, און ווער ס'איז געגאנגען מקריב זיין פארן בעל פלעגט מען לויבן און באזינגען! פארוואס? ווייל זיי פלעגן טענה'ן אז די דאזיגע מזבחות זענען א חטא, ווייל זיי האבן געגלייבט אז דער אויבערשטער איז דאך אלהי האלהים, ער איז דאך רם ונישא; און אז ער איז רם ונישא, קומסטו אים מקריב זיין א קרבן?! מיינסטו ער קוקט בכלל אויף דיר?! נאר וואס דען? ער האט דאך שלוחים און פקידים, די זון, די לבנה, די מלאכים, די שטערן און מזלות - זיי דארף מען דינען! זיי געפינען זיך אונטן, פאר זיי איז שייך מקריב צו זיין קורבנות! גייסטו מקריב זיין צום אויבערשטן? דאס איז א חטא לויט זיי! פאר וועמען דארף מען מקריב זיין? אדרבה, פאר די אונטערשטע שרים וואס פירן אויס דעם רצון השם, ביי זיי איז שייך אן השפעה פון א קרבן, זיי האבן כביכול א תועלת פון וואס מיר זענען זיי מקריב. קומט אלזא אויס: "היו לו מזבחות לחטא" - די מזבחות וואס ער האט געהאט ביז היינט פארן אויבערשטן, פאררעכנט ער יעצט אלס א זינד, און פארקערט, לויט זיין דעת דארף מען מקריב זיין אויף די מזבחות פונעם בעל. רש"י ערקלערט: "אכתב לו רובי תורתי כמו זר נחשבו" - איך מוסר אים תמיד דורך די נביאים און שרייב אים רוב פון מיין תורה, די נביאים וואס איך שיק צו זיי, זאגט דער רד"ק, ווארענען זיי איבער די ווערטער פון דער תורה, אבער זיי זענען פאררעכנט ווי א פרעמדע זאך; ערקלערן רש"י און דער רד"ק: ס'איז פרעמד פאר זיי, כביכול איך רעד צו זיי פון עפעס וואס זיי קענען בכלל נישט און האבן קיין שום שייכות דערצו.
זִבְחֵי הַבְהָבַי יִזְבְּחוּ בָשָׂר וַיֹּאכֵלוּ ה' לֹא רָצָם עַתָּה יִזְכֹּר עֲוֹנָם וְיִפְקֹד חַטֹּאותָם הֵמָּה מִצְרַיִם יָשׁוּבוּ. "זבחי הבהבי", ערקלערן די מפרשים, איז ווי פייער-פלאמען ("מהבהבא באור"), "הבהבי" שטאמט פונעם ווארט "להב" (א פלאם), ווי ביי "לקחת" איז דער שורש לקח און מיר זאגן "קח" ווייל ס'איז אראפגעפאלן דער למ"ד, אזוי אויך ביי להב פאלט אוועק דער למ"ד און ס'בלייבט הב, הבהבי. "זבחי הבהבי יזבחו בשר ויאכלו" - דער טייטש איז אז די עולות וואס מ'האט געדארפט מוסר זיין צום הימל, האבן זיי נישט געהאט קיין שום כוונה דערביי לרצות דעם אויבערשטן אדער מקריב צו זיין א קרבן פארן רבונו של עולם, נאר זייער גאנצער ציל איז געווען: "יזבחו בשר ויאכלו" - פארוואס לייגט מען דאס אויפן מזבח? כדי צו עסן סטעיקס! נישט פאר קיין עולה, נישט צו מקריב זיין פארן אויבערשטן, מ'האט געמאכט דערפון חולין. און זיי פלעגן זאגן "ה' לא רצם" - דער אויבערשטער איז נישט אינטערעסירט אין די דאזיגע קרבנות, ווייל דער אויבערשטער קוקט דאך נישט אויף די מעשים פון בני אדם ווי מיר האבן ערקלערט, נאר ער איז הויך און דערהויבן. דערפאר האבן זיי מקריב געווען פאר די בעלים, פאר די שטערן פון הימל, פאר אלע העכערע מלאכים פון וואו די השפעות קומען כביכול. דער קרבן וואס מ'איז מקריב פארן אויבערשטן איז ביי זיי פאררעכנט געווארן פאר א חטא. און דאס איז וואס ער זאגט: דאס אלעס נעמט זיך דערפון וואס זיי האבן נישט געציטערט פון דער משא הנבואה, זיי זענען נישט בארירט געווארן פון די מוסר-רייד, וואס די נביאים האבן גערעדט האט נישט געברענגט ביי זיי קיין שום חיל ורעדה. און נישט דאס בלויז, ער זאגט: "עתה יזכור עונם ויפקוד חטאתם", יעצט ווען דער אויבערשטער געדענקט זייער זינד און שטראפט זיי - זע נאר, דער קעניג פון אשור קומט שוין, איר הייבט שוין אן כאפן קלעפ, מ'זעט דאך אז אייער עוון ווערט דערמאנט און דער אויבערשטער פאדערט פונעם חטא - פונדעסטוועגן האבן זיי נישט קיין שום מורא פונעם אויבערשטן, נאר "המה מצרים ישובו". וואס מיינט "מצרים ישובו"? ערקלערט דער מלבי"ם: זיי זענען געגאנגען קיין מצרים כאילו זיי קערן זיך צוריק קיין מצרים, כביכול דער הקדוש ברוך הוא האט זיי נישט אויסגעלייזט פון מצרים צו זיין פאר אים א פאלק! זיי דרייען זיך צוריק אויפן צייט-זייגער צו ווערן ווי אין מצרים, עובדי עבודה זרה, פונקט ווי פארן זמן וואס דער אויבערשטער האט זיי גענומען פאר א פאלק, ווען מ'האט זיי געדארפט הייסן "משכו קחו לכם צאן, משכו ידיכם מעבודה זרה"; זיי האבן זיך צוריקגעצויגן צו זיין ווי אין מצרים פאר דער אויבערשטער האט זיי אויסגעוועלט.
דער רד"ק קעגנאיבער דעם ערקלערט "המה מצרים ישובו" אויף דער פאקטישער מציאות, ווען זיי האבן זיך צוריקגעקערט קיין מצרים צוזאמען מיט יוחנן בן קרח, און זענען עובר געווען אויף די ווערטער פונעם נביא וואס האט זיי אנגעזאגט נישט צוריקצוגיין קיין מצרים. זיי האבן געמיינט אז דארט וועלן זיי קענען אנטלויפן און געפינען א ישועה, זאגט דער אויבערשטער: "ויפקוד חטאתם", דער אויבערשטער וועט זיי דארט באשטראפן נאך מער ווי ביים חורבן פונעם לאנד און אין גלות, ווייל דארט שטייט אז אלע וואס זענען געגאנגען קיין מצרים וועלן פאלן דורכן שווערד און הונגער, מקטון ועד גדול בחרב וברעב ימותו; קומט אויס אז די וואס קערן זיך צוריק קיין מצרים, אדרבה, "יזכור עונם ויפקוד חטאתם", זייער עונש וועט נאר זיין פיל שווערער.
וַיִּשְׁכַּח יִשְׂרָאֵל אֶת עֹשֵׂהוּ וַיִּבֶן הֵיכָלוֹת וִיהוּדָה הִרְבָּה עָרִים בְּצֻרוֹת וְשִׁלַּחְתִּי אֵשׁ בְּעָרָיו וְאָכְלָה אַרְמְנֹתֶיהָ. "וישכח ישראל את עושהו", זאגט דער רד"ק, ווי "הוּא עָשְׂךָ וַיְכֹנְנֶךָ", דער אויבערשטער האט דיך אויפגעצויגן און געברענגט צו דעם וואס דו ביסט היינט. "וישכח ישראל את עושהו", ישראל האט פארגעסן אינעם הקדוש ברוך הוא וואס האט אים גרויס געמאכט און געברענגט צו זיין מעמד היינט. "ויבן היכלות", ער האט זיך געבויט היכלות צו דינען עבודה זרה, ווי תרגום יונתן זאגט: "ובנה היכלא לטעוותא", ער האט געבויט פאלאצן פאר עבודה זרה. נאך אן הסבר זאגט דער רד"ק: "וישכח ישראל עושהו", ער האט פארגעסן אינעם אויבערשטן זיין באשעפער, און "ויבן היכלות", ער איז געגאנגען בויען שלעסער און פעסטונגען זיך צו ראטעווען פונעם שונא. דאס איז וואס שטייט: "ויהודה הרבה ערים בצורות", זיי האבן פארגעסן אז זייער ישועה קומט פונעם אויבערשטן, און האבן זיך פארלאזט אויף פעסטונגען! דאס איז "ויבן היכלות" - בויען שלעסער זיך צו פארלאזן אויף זיי; מ'גייט און מ'בויט גרעניץ-מויערן, אייזערנע ווענט, אייזערנע קופאלעס און אזוי ווייטער, און מ'פארגעסט אז דער גאנצער שוץ קומט פונעם בורא עולם! אפשר האבן מיר פארבלאנדזשעט פונעם וועג? אפשר דארף מען זיך צוריקקערן צו די אלטע אידישע ווערטן, אפשר דארף מען תשובה טאן און זיך דערנענטערן צו אים יתברך? ניין! יעדן שפאלט וואס מאכט זיך פרובירט מען צו פארשטאפן: אה, איינער קומט מיט א קאר איבערצופארן מענטשן, שטעלט מען בעטאן-בלעקער פאר יעדן פלאץ וואו סאלדאטן שטייען; ס'איז דא ראקעטן, מאכט מען אן אייזערנעם קופאל; ס'איז דא טונעלן, לייגט מען וואסער און פאטענטן און טעכנאלאגיעס... פארשטייסטו דען נישט אז דאס אלעס פירט צו איין קלארן פונקט - אז ס'איז דא איינער וואס ברענגט דאס אלעס ווייל מ'איז פארפארן פונעם וועג?! וואלט דאך געווען פיל פשוט'ער צו טאן תשובה און אלע צרות וואלטן פארשוואונדן! "וישכח ישראל את עושהו ויבן היכלות" - ווען מ'פארגעסט אינעם בורא עולם זוכט מען גשמיות'דיגע לעזונגען. קיינער זאגט נישט אז מ'דארף נישט קיין השתדלות, אבער מלכתחילה, ווען מ'וואלט געגאנגען אין ריכטיגן וועג, וואלט מען געווען באפרייט פון דעם אלעם, וויבאלד דער אויבערשטער היט אויף דיר. כאטש די פעלקער זענען שטארק און מיר זענען צווישן זיבעציג וועלף, וואלסטו געווען באפרייט פון אלע צרות, און מ'וואלט נישט געדארפט יעדעס מאל זוכן נייע וועגן צו פארשטאפן לעכער; מ'וואלט פארשטאנען אז אונזער פראבלעם איז מיטן רבונו של עולם, און נישט מיט די פעלקער ארום אונז! "ויהודה הרבה ערים בצורות", יהודה גייט און בויט פעסטונג-שטעט, זאגט דער אויבערשטער: מיינסטו אז דאס וועט דיך שיצן?! "וְשִׁלַּחְתִּי אֵשׁ בְּעָרָיו וְאָכְלָה אַרְמְנֹתֶיהָ" - דאס וועט גארנישט העלפן! איך וועל אריינשיקן א פייער אין די שטעט; דער שונא וועט קומען מיט מיין ווילן און פארברענען די שטעט און פאלאצן, ווי ס'שטייט: וישרוף את בית השם ואת בית המלך ואת כל בית גדול שרף באש, און אזוי אויך אין די שטעט פון יהודה: "עריכם שרופות אש". און ווי דער רד"ק זאגט, קען זיין אז "פייער" באדייט א גאנצקייטליכן חורבן, ווי ס'וואלט געווען פארברענט געווארן אין פייער.
דער מלבי"ם ערקלערט: "וישכח ישראל את עושהו", דאס גייט צוריק אויף וואס מיר האבן פריער געזאגט: "המה מצרים ישובו". זיי האבן זיך צוריקגעקערט אין דער היסטאריע צו זיין ווי אין דער עפאכע איידער איך האב זיי ארויסגענומען פון מצרים - זיי קענען מיך נישט, און דינען עבודה זרה. דארט אין מצרים האבן זיי פארגעסן אינעם אויבערשטן וואס האט זיי געמאכט פאר א פאלק; דאס איז "וישכח ישראל עושהו" - וואו? דארט אין מצרים. דו ביסט דאך א קינד פון אברהם, יצחק און יעקב, און אין מצרים האט מען אינגאנצן פארגעסן דערפון! "ויבן היכלות" - זיי פלעגן בויען היכלות פונקט ווי די מצריים, ווייל ביי די מצריים האט יעדער שטערן געהאט א באזונדערן טעמפל, זיי פלעגן דינען אלע שטערן און מזלות און פאר יעדן געבויט אן היכל; אזוי האבן זיי זיך געבויט היכלות דארט אין מצרים צו דינען עבודה זרה. "ויהודה הרבה ערים בצורות" - ביז אהער האט ער גערעדט וועגן די מענטשן פון שומרון, יעצט רעדט ער פון יהודה: כאטש ער דינט דעם אויבערשטן אינעם בית המקדש, פונדעסטוועגן האט ער פארמערט באפעסטיגטע שטעט; ער פארלאזט זיך אויף זיינע פעסטונגען און פארלאזט זיך נישט אויפן אויבערשטן. זאגט דער אויבערשטער: דערפאר וועל איך אריינשיקן א פייער אין זיינע שטעט און פארצערן זיינע פאלאצן!