קאפיטל ח' אין הושע הייבט זיך אן מיט א רוף פון שרעק: דער נביא באקומט א באפעל צו בלאזן אין שופר און מעלדן ברבים וועגן דער קומענדיגער פורעניות. דער קאפיטל דרייט זיך ארום צוויי יסודות: די מלוכה וואס איז אויסגעוועלט געווארן שלא על פי ה', און די עגלים אין בית אל וואס זענען געווארן א סימבאל פון פריקת עול. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, און ברענגען די ווערטער פון רש"י, רד"ק און מלבי"ם, וואס יעדער פון זיי באלייכט דעם קאפיטל פון אן אנדערן קוק-ווינקל.
אֶל־חִכְּךָ שֹׁפָר כַּנֶּשֶׁר עַל־בֵּית יְהֹוָה יַעַן עָבְרוּ בְרִיתִי וְעַל־תּוֹרָתִי פָּשָׁעוּ׃ - לייג דעם שופר צו דיין גומען, ווי א נשר אויפן הויז פון ה', צוליב דעם וואס זיי האבן עובר געווען אויף מיין בונד און קעגן מיין תורה האבן זיי געזינדיגט.
"אל חכך שופר" - דאס הייסט לייג דעם שופר צו דיין גומען, אזוי זאגט דער אויבערשטער צום נביא. פרעגט דער רד"ק: פארוואס זאגט ער "אל חכך", דער שופר ליגט דאך אינעם מויל און נישט אינעם גומען? און ער ענטפערט, ווייל דער קול גייט דורך דעם גומען נאכדעם וואס ער קומט ארויס פונעם האלדז. דער וואס בלאזט אינעם שופר לאזט ארויס לופט, און די לופט גייט אדורך דעם גומען אריין אינעם שופר.
און ווער איז דער "נשר" וואס קומט אויף בית ה'? דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז דער שונא: פראקלאמיר מיט א קול און מעלד מיט א שופר אז דער שונא וועט פליען ווי א נשר אויף בית ה'. און אזוי אויך טייטשט רש"י - דער שונא וועט קומען און חרוב מאכן דאס לאנד און אויך דעם בית ה'. און די סיבה: "יען עברו בריתי ועל תורתי פשעו" - זיי האבן פארלאזט דעם בית המקדש, און דערפאר וועל איך אים אויך פארלאזן און לאזן פרעמדע קומען און אים חרוב מאכן.
דער מלבי"ם טייטשט אנדערש: "כנשר על בית ה'" מיינט נישט דעם שונא, נאר דעם נביא אליין. דער קדוש ברוך הוא באפעלט דעם נביא אז ער זאל זיך איילן און פליען ווי א נשר צום בית ה', און שטיין דארט און בלאזן אין שופר. ווייל ווען מען האט געוואלט לאזן וויסן א וויכטיגע בשורה וואס זאל ווערן פארשפרייט און געהערט ברבים, פלעגט מען בלאזן אין שופר. זאגט אים דער אויבערשטער: שטעל זיך דארט אינעם בית המקדש, אויף א הויכן פלאץ, כדי מען זאל אין אלע עקן וועלט הערן די מעלדונג, און דאן זאלסטו זיי לאזן וויסן אז די גאנצע שלעכטס קומט אויף זיי צוליב דעם וואס זיי האבן עובר געווען אויף מיין בונד און געזינדיגט קעגן מיין תורה.
און פארוואס דווקא אין בית ה'? לייגט צו דער מלבי"ם: ווייל די מעלדונג איז נישט געווען געצילט בלויז קיין שומרון וואס האבן אסאך געזינדיגט, נאר אויך צו יהודה. כאטש יהודה זענען געווען ווייט הינטער שומרון אין זייערע עבירות, און יהודה און בנימין האבן געהאט ערליכע מלכים צדיקים, פונדעסטוועגן איז אין זיי אויך געווען א קלקול און מען האט זיי געדארפט אויפוועקן. און אזוי איז טאקע געווען, אז זיי האבן תשובה געטאן אין די טעג פון חזקיהו, ווען מלך אשור איז ארויפגעגאנגען אויף זיי, און דער אויבערשטער האט זיך געאיילט ווי א נשר צו ראטעווען זיין נעסט, ווי עס שטייט "כצפרים עפות כן יגן ה' על ירושלים".
לִי יִזְעָקוּ אֱלֹהַי יְדַעֲנוּךָ יִשְׂרָאֵל׃ - צו מיר וועלן זיי שרייען: מיין גאט, מיר האבן דיך דערקענט, ישראל.
רש"י ברענגט ווי דער תרגום יונתן: ווען די צרה וועט קומען אויף זיי, וועלן זיי שרייען צו מיר און זאגן "אלהי ידענוך ישראל" - מיר זענען דאך דיין פאלק און מיר קענען דיך, האב רחמנות אויף אונז. און דער אויבערשטער זאגט אז ער וועט נישט רחמנות האבן אויף זיי, ווי עס שטייט אינעם קומענדיגן פסוק, און די סיבה - "זנח ישראל טוב", ישראל האט פארלאזט דאס גוטע, און דערפאר "אויב ירדפו", דער שונא וועט אים נאכיאגן.
דער רד"ק ערקלערט: "לי יזעקו" - עס וואלט געפאסט פאר כלל ישראל צו שרייען צו מיר אין זייער צרה, און זאגן "אלהי ידענוך", מיר ווייסן דאך אז עס איז נישטא קיין מושיע אויסער דיר און בלויז דו קענסט אונז ראטעווען, אבער זיי טוען דאס נישט.
דער מלבי"ם טייטשט אז דא איז דא א באפעל, קעגן דעם וואס עס שטייט "ולא זעקו אלי בלבם": זאג זיי אז זיי זאלן שרייען צו מיר, זאג זיי אז זיי זאלן זאגן "אלהי ידענוך" - אז מיר ווייסן דיך, דאס הייסט מיר ווייסן אז די רעה קומט פון דיר בהשגחה, און אלעס וואס מיר באקומען איז אן עונש פארן פארלאזן דיין בונד און זינדיגן קעגן דיין תורה. קומט אויס דריי פירושים: לויט רש"י איז דאס א באשרייבונג פונעם מצב, אז ווען עס וועט קומען א צרה וועלן זיי שרייען; לויטן רד"ק מיינט עס אז זיי וואלטן געדארפט שרייען און זיי שרייען נישט; און לויטן מלבי"ם איז דאס א באפעל, זאג זיי אז זיי זאלן שרייען צו מיר בעת צרה כדי איך זאל זיי ראטעווען.
זָנַח יִשְׂרָאֵל טוֹב אוֹיֵב יִרְדְּפוֹ׃ - ישראל האט פארלאזט דאס גוטע, דער שונא וועט אים נאכיאגן.
לויטן מלבי"ם, אז ס'איז דא דא א באפעל צו זאגן פאר זיי אז זיי זאלן שרייען, איז דאס אלעס א חלק פון דעם וואס זיי וועלן זאגן אין זייער געשריי: "אלהי ידענוך", און מיר ווייסן אז "זנח ישראל טוב" - אז וויבאלד מיר האבן פארלאזט דאס גוטע, דאס איז די תורה און מצוות, דערפאר "אויב ירדפו", האבן מיר באקומען דעם עונש אז דער פיינט יאגט אונז נאך. און אין דער רגע וואס ס'איז דא אן הכרה אין דער יד ה', עפנט זיך ממילא א פתח צו גאולה און צו ישועה.
הֵם הִמְלִיכוּ וְלֹא מִמֶּנִּי הֵשִׂירוּ וְלֹא יָדָעְתִּי כַּסְפָּם וּזְהָבָם עָשׂוּ לָהֶם עֲצַבִּים לְמַעַן יִכָּרֵת׃ - זיי האבן געקרוינט קעניגן אבער נישט פון מיר, זיי האבן געשטעלט שרים און נישט לויט מיין וויסן; זייער זילבער און זייער גאלד האבן זיי זיך געמאכט פאר אפגעטער, כדי עס זאל פארשניטן ווערן.
דער רד"ק און דער אבן עזרא ערקלערן אז דער פסוק רעדט וועגן דער מלוכה פון ירבעם: זיי האבן געקרוינט ירבעם'ען און האבן נישט געפרעגט דעם מויל פון ה'. און דער רד"ק פרעגט א קשיא: די מלוכה פון ירבעם איז דאך געווען מאת ה', און אחיה השילוני איז דאך דער וואס האט אים מודיע געווען איבער זיין קעניגרייך! און ער ענטפערט: ס'איז אמת אז אזוי איז געווען, אבער זיי, אין דער שעה וואס זיי האבן אים געקרוינט, האבן נישט געפרעגט דעם מויל פון ה'. דאס רעדן פון ה' איז געווען צו ירבעם, אבער איר, איידער איר נעמט אים אויף פאר א קעניג, האט איר געדארפט פרעגן דעם אויבערשטן, און דאס האט איר נישט געטאן. אחיה הנביא האט זיי נישט געזאגט אז דער אויבערשטער האט באפוילן אים צו קרוינען, נאר ער האט געזאגט פאר ירבעם אליין אז מען וועט אים קרוינען. קומט אויס אז ווען איר האט געהאנדלט - האט איר געהאנדלט פון אייער אייגענעם פרייען ווילן און מיט אייער בחירה.
און דער רד"ק לייגט נאך צו: אפילו אויב דו וועסט זאגן אז ס'איז דא געווען א ציווי אים צו קרוינען, האט איר דאך ביי א געוויסן שלב פארשטאנען אז עפעס איז קרום געווארן. איר האט געזען אז דער מענטש האט פארלוירן דעם ריכטיגן וועג, ער מאכט גאלדענע קעלבער, ער שטערט די עליה לרגל - איר האט שוין פארשטאנען אז עפעס דא איז נישט אין ארדענונג, און פארוואס זענט איר ווייטער געגאנגען מיט אים? פארוואס האט איר אים נישט אראפגענומען פון זיין מלוכה? עס איז דאך אויך אחיה השילוני, ווען ער האט אים מבשר געווען איבער דער מלוכה, האט עס מתנה געווען אז ער זאל טאן דאס הישר והטוב בעיני ה'. און דער רד"ק לייגט צו אז אויך די איבעריגע מלכי ישראל זענען געקרוינט געווארן אן צו פרעגן דעם אויבערשטן, חוץ פון יהוא בן נמשי וואס ער איז געווען דער איינציגער וואס איז געקומען מיט א ציווי מאת ה'.
"השירו ולא ידעתי" - דא זענען די מפרשים מחולק. רוב מפרשים, און אזוי אויך רש"י, תרגום יונתן און דער רד"ק, ערקלערן אז דאס איז מלשון שררה: אזוי ווי "המליכו" מיינט מען האט זיך געשטעלט א קעניג, אזוי אויך "השירו" מיינט מען האט זיך געשטעלט שרים. און כאטש עס שטייט געשריבן מיט א סמ"ך און נישט מיט א שי"ן, איז דאס לשון פונעם ווארט "שר", וואס ווערט געשריבן מיט א שי"ן. פונקט ווי דעם קעניג האט מען ממנה געווען אן מיין רצון, אזוי אויך "השירו ולא ידעתי" - זיי האבן זיך געשטעלט שרים און מנהיגים נישט לויט מיין דעת. און חלילה צו טייטשן אז איך האב נישט געוואוסט דערפון, ווייל עס איז דאך נישטא קיין פארבארגענע זאך פונעם אויבערשטן, נאר די כוונה איז "שלא מדעתי": זיי פלעגן שטעלן שרים וואס מיין דעת איז נישט מסכים מיט זיי, אזעלכע וואס וועלן זיי נאר מחטיא זיין און קאליע מאכן.
"כספם וזהבם עשו להם עצבים" - ווי מיר האבן געזען אין אנהויב ספר הושע, "כסף הרביתי לה וזהב עשו לבעל", מיט דאס גאנצע זילבער און גאלד האבן זיי זיך באנוצט פאר עבודה זרה. און אינעם פירוש אויף "למען יכרת" זענען דא עטליכע וועגן: דער רד"ק טייטשט למען יכרת שמם ויגלו מארצם - דו האסט געטאן מעשים וואס האבן דיך געברענגט צו ווערן פארשניטן און צו גיין אין גלות פון לאנד. און נאך א פירוש: למען יכרת כספם וזהבם, אז דורך דעם וואס דו האסט געמאכט פונעם זילבער און גאלד עבודה זרה, האסטו גורם געווען אז דער אויבערשטער זאל פארטיליקן פון דיר דאס זילבער און גאלד. מידה כנגד מידה: זיי האבן געמאכט פונעם זילבער און גאלד עבודה זרה, און דער אויבערשטער וועט פארשניידן פון זיי דאס זילבער און דאס גאלד.
דער מלבי"ם טייטשט דעם גאנצן פסוק אויף אן אנדערן אופן. "הם המליכו ולא ממני" - דאס גייט נישט ארויף אויף ירבעם דווקא, נאר אויף די מלכים בכלל, וואס זיי האבן זיי אויסגעוועלט פון זיך אליין און נישט על פי א נביא ה'. און "השירו" איז מלשון הסרה (אוועקנעמען): נאכדעם האבן זיי זיי אראפגענומען פון דער מלוכה, "ולא ידעתי" - און אויך דאס איז געווען קעגן מיין רצון.
און אויף וואס גייען די ווערטער ארויף? זאגט דער מלבי"ם אז עס זענען געווען צוויי מלכים וואס מען האט זיי אראפגענומען פון דער מלוכה צוליב דעם שרעקליכן "עוון" וואס זיי זענען נישט געווען גרייט צו גיין אין שפאן מיט די קעלבער און מיט דער עבודה זרה וואס ירבעם האט געמאכט. זיי זענען נישט געווען קיין גרויסע צדיקים, אבער קליינע יא - זיי זענען נישט געווען גרייט צו דינען די זעלבע קעלבער וואס ירבעם האט געמאכט.
דער ערשטער איז שלום בן יבש. דער מלבי"ם איז מדייק: עס ווערט נישט געזאגט אויף אים אין ערגעץ אין תנ"ך "ויעש הרע בעיני ה'", אזוי ווי עס ווערט געזאגט ביי אלע מלכי ישראל. און אויב דו וועסט זאגן אז ער האט דאך געקעניגט בלויז איין חודש, און וויפיל שלעכטס האט ער שוין באוויזן צו טאן? איז דאס נישט קיין טענה, ווייל זמרי האט דאך געקעניגט בלויז זיבן טעג, און דאך שטייט אויף אים "וימת על חטאתו אשר חטא ללכת בדרך ירבעם". אויב אזוי, שלום בן יבש, וואס האט געקעניגט א חודש, ווען ער וואלט געגאנגען אין די זינד פון ירבעם וואלט די זאך געווען אנגעשריבן אויף אים. קומט אויס אז הגם ער איז נישט געווען קיין גרויסער צדיק פון א מלך, האט ער אין די חטאים פון ירבעם, אינעם וועג פון די קעלבער און די בעלים, נישט מסכים געווען צו גיין.
און דעמאלט האט זיך דער ציבור אין שומרון צעטיילט אויף צוויי כיתות: איין כת האט אים געשטיצט און געשטארקט דעם מהלך פון נישט ממשיך זיין מיט די עגלים, און די צווייטע כת האט זיך קעגנגעשטעלט קעגן אים און געוואלט דווקא מחזק זיין די עגלים און דעם וועג פון כפירה פון ירבעם בן נבט. דאס זענען די מעדיע-לייט און די לינקע למיניהם אין יעדן דור, וואס ווילן מחזק זיין די עגלים און אלעס וואס באגלייט זיי, כדי ס'זאל זיך ווייטער ציען דער קו פונעם קלקול וואס ירבעם האט אנגעהויבן. אלס תוצאה דערפון האבן זיי געברענגט מנחם בן גדי, וואס איז באפאלן שלום בן יבש, אים געהרג'עט און איבערגענומען זיין ארט. דאס איז געווען א באשטימונג פון יענער קעגנערישער כת, וואס זי האט איניציאירט אראפצונעמען שלום בן יבש פון דער מלוכה, כדי עס זאל קעניגן איינער וואס שטימט מיט זייערע דעות.
מנחם בן גדי האט געדארפט באפעסטיגן זיין מלוכה, דעריבער האט ער געגעבן טויזנט ככר כסף פאר פול מלך אשור, כדי ער זאל אים האלטן די מלוכה און אים צוהעלפן זיך צו פארשטארקן אין דער הערשאפט איבער די עשרת השבטים. און די סיבה: ער האט געהאט מתנגדים - די ארומיגע און געהילפן פון שלום בן יבש, וואס האבן זיך קעגנגעשטעלט קעגן דער מלוכה פון מנחם בן גדי וואס האט געוואלט צוריקברענגען די עגלים.
דער צווייטער מלך איז הושע בן אלה. אויף אים שטייט געשריבן: "ויעש הרע בעיני ה' רק לא כמלכי ישראל אשר היו לפניו" - ער האט געטאן דאס שלעכטע, אבער נישט אינגאנצן, ווייל ער האט נישט געדינט די עגלים. און חז"ל זאגן אז ער האט אפילו מבטל געווען די פראזדאות וואס ירבעם האט געשטעלט אויף די וועגן כדי אידן זאלן נישט עולה רגל זיין, און ער האט אראפגענומען יענע משמרות און ערלויבט צו גיין קיין ירושלים צום בית המקדש. די כת וואס האט נאכגעצויגן די חטאות ירבעם, וואס האט נישט מסכים געווען צום מהלך פון מבטל זיין די עגלים, האט זיך אויך קעגנגעשטעלט קעגן אים. און וואס האבן זיי געטאן? זיי זענען געגאנגען מסר'ן אויף אים צום מלך אשור. וזאת דרכם כסל למו ביז היינטיקן טאג: ווען דער וואס הערשט פירט זיך נישט לויט זייער אגענדע, גייט מען דערציילן פאר די פעלקער פון דער וועלט ווי שלעכט ער איז און וואספארא שרעקליכע זאכן ער טוט, מען כאפט בילדער פון אט דער התנחלות און יענער גאניצע און סאטעליט-בילדער. און אזוי איז אויך דעמאלט געווען - זיי האבן געמסר'ט פאר מלך אשור, און מלך אשור איז געקומען און אים איינגעזעצט אין תפיסה.
קומט אויס אז דאס אראפנעמען די דאזיגע צוויי מלכים פון זייער קעניגרייך איז געווען שלא בידיעת ה', דאס הייסט שלא ברצון ה'. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט: "הם המליכו ולא ממני" - אלע זייערע מלכים זענען נישט געווען מיט מיין הסכמה, "השירו ולא ידעתי" - און ווען צוויי מלכים זענען יא געווען לרצוני, האבן זיי זיי אראפגענומען פון דער מלוכה. כאטש די צוויי מלכים וואס זענען געווען ווייניגער שעדליך וואלט איר דאך געדארפט לאזן!
און וואס מיינט "כספם וזהבם עשו להם עצבים"? ערקלערט דער מלבי"ם: כל זמן דאס אויסהאלטן די עגלים איז געקומען מצד דעם מלך, האט דער מלך עס פינאנצירט, און ס'איז געווען א באזונדערער מלוכה'שער בודזשעט אויסצוהאלטן די עגלים. און אזוי איז ביז היינט - פאר די עגלים פעלן נישט קיין בכבודיקע בודזשעטן: מוזיק-באנדעס און טרופעס באקומען מיליאנען, אוניווערסיטעטן באקומען מיליארדן, און פרעג נישט וואו דאס געלט גייט, ווייל דאס רירט אן אין דער פרייהייט פון דער אקאדעמיע. אין יעדן אנדערן פלאץ איז דער שיין פון דער זון דער בעסטער רייניגונגס-מיטל, ווי דער בג"ץ האט ליב צו זאגן, אבער נישט ביי די ענינים פון די אוניווערסיטעטן - דארט וועלן זיי טאן וואס זיי ווילן און אויסגעבן דאס געלט וואו זיי ווילן, און דו זאלסט זיך נישט מישן. אבער ווען דער מלך האט אפגעשאפט די עגלים, איז יענע קעגנערישע כת געווען געצוואונגען צו שאפן בודזשעטן פון דער אייגענער קעשענע. זיי האבן אויסגעגעבן פון זייער אייגן געלט אויסצוהאלטן די עגלים, ווייל שלום בן יבש און הושע בן אלה האבן דאך אפגעשניטן די בודזשעטן. און דאס איז דער טייטש: "כספם וזהבם עשו להם עצבים".
און פאר וואס? "למען יכרת" - כדי ס'זאל אפגעשניטן ווערן דער מלך וואס מען האט פריער געקרוינט, ס'זאל פארשניטן ווערן שלום בן יבש, ס'זאל פארשניטן ווערן הושע בן אלה. זיי האבן אויסגעהאלטן די עגלים פון דער אייגענער קעשענע כדי צו האלטן די אחדות און די אגענדע פון די וואס זענען געווען קעגן מבטל זיין די עגלים, און אזוי האבן זיי געשאפן א גרויסע גרופע וואס זאל זיך פאראייניגן ארום דער עבודה פון די עגלים, און מיט דעם וועלן זיי פארשניידן דעם הערשנדן מלך וואס איז געווען קעגן די עגלים.
זָנַח עֶגְלֵךְ שֹׁמְרוֹן חָרָה אַפִּי בָּם עַד־מָתַי לֹא יוּכְלוּ נִקָּיֹן׃ - פארלאזט האט ער דיין קאלב, שומרון! מיין צארן האט געהאלטן אין ברענען אויף זיי, ביז ווען וועלן זיי זיך נישט קענען רייניגן.
לויטן פשוט'ן פשט, איז דער כתוב מקצר: דער קדוש ברוך הוא האט אייך פארלאזט, איר איינוואוינער פון שומרון, צוליב דער עבירה פון די עגלים אין בית אל. "עד מתי לא יוכלו נקיון" - ביז ווען וועלן זיי זיך נישט קענען אפגעפיצן און רייניגן פונעם שמוץ פון יענע עגלים. און דער רד"ק פרעגט: דער עגל איז דאך נישט געווען אין שומרון נאר אין בית אל? און ער ענטפערט, אז פון אחאב און ווייטער איז שומרון געווען די הויפטשטאט פון די מלכי ישראל, און די מלכים זענען געווען די וואס האבן אונטערגעשטוצט די עבודה פון די עגלים, דעריבער שטייט "זנח עגלך שומרון" - שומרון איז די מלוכה, און אויף איר ליגט די טענה, אזוי ווי עס ווערט געזאגט ביי יעדן איינעם פון די מלכים "וילך בחטאות ירבעם", "לא סר מחטאות ירבעם". דערפאר לייגט דער נביא ארויף די שולד פונעם עגל אויף שומרון.
און טייל מפרשים ערקלערן "זנח עגלך שומרון" - דיין עגל האט דיך דערווייטערט פון שומרון, דיין אייגענער עגל האט גורם געווען אז דו זאלסט פארטריבן ווערן פון דיין לאנד און האט דיך געברענגט צו גלות.
און דער מלבי"ם פארבינדט דאס מיטן פריערדיגן פסוק און גיט צו א ביאור אין "למען יכרת": כדי ס'זאל אפגעשניטן ווערן דער מלך וואס האט פארלאזט דיין קאלב, שומרון ("זנח עגלך שומרון"). אלעס וואס זיי האבן געטאן און פינאנצירט די עבודה זרה פון זייער אייגענער קעשענע איז געווען כדי אפצושניידן דעם מלך וואס האט פארלאזט די עגלים - הושע בן אלה און שלום בן יבש. דעריבער זאגט דער אויבערשטער "חרה אפי בם" - מיין צארן האט אויף זיי געברענט. און פארוואס דווקא יעצט? ווייל ביז יעצט איז דער חרון אף געווען בעיקר קעגן דעם מלך, און דאס פאלק זענען געווען ווי שוגגים אדער אנוסים, ווייל דער מלך איז דאך געווען דער וואס האט אונטערגעריסן און געשטופט צו עבודה זרה און פון אים איז געקומען דער כח. אבער יעצט ווען ס'זענען אויפגעשטאנען צוויי מלכים וואס האבן נישט געשטיצט די עגלים נאר פארקערט, און עס איז אויפגעשטאנען א כת פון פאלק וואס האט פון איר אייגן געלט און גאלד געמאכט געצן - יעצט האט חרה אפי בם.
"עד מתי לא יוכלו נקיון" - ביז ווען וועט זיך אין זיי צוקלעבן דער חטא פון די עגלים און זיי וועלן זיך נישט קענען ריינוואשן דערפון? יעצט זענען זיי דאך נישט געצוואונגען צו דער דאזיגער עבודה זרה מצד דעם מלך, ווייל דער מלך שטעלט זיך דאך דערקעגן, און זיי האבן א פרייע האנט צו דינען דעם אויבערשטן. ביז ווען וועלן זיי בלייבן אזוי צוגעקלעבט צו דער עבודה זרה?
כִּי מִיִּשְׂרָאֵל וְהוּא חָרָשׁ עָשָׂהוּ וְלֹא אֱלֹהִים הוּא כִּי־שְׁבָבִים יִהְיֶה עֵגֶל שֹׁמְרוֹן׃ - ווארום פֿון ישראל איז ער, א בעל מלאכה האט אים געמאכט און ער איז נישט קיין גאט, ווארום אויף שפּענדלעך וועט צעפֿאלן דאס קאלב פֿון שומרון.
רש"י טייטשט כאילו עס שטייט "כי מישראל הוא" - דאס דאזיגע קאלב איז איינגעמאנט געווארן פֿונעם געלט און פֿונעם גאלד פֿון יעדן איינעם פֿון כלל ישראל. און וואס באדייט דער אות ו' פֿון "והוא"? פֿארענטפֿערט רש"י: אויך דאס דאזיגע קאלב איז פֿון זיי. נישט בלויז דאס ערשטע קאלב וואס זיי האבן געמאכט ביי יציאת מצרים, וואו יעדער האט ארויסגענומען זיינע נזמים און געבראכט זילבער און גאלד, נאר אויך דאס דאזיגע קאלב האבן זיי געמאכט פֿון זייער געלט און זייער גאלד.
"חרש עשהו ולא אלהים הוא" - א בעל מלאכה האט אים געמאכט. מיינט נישט אז עס איז דא אין אים עפעס א כוח, זאגט דער רד"ק, ווארום "אל" באדייט כוח און שטארקייט. קען דען זיין אז דאס וואס דער בעל מלאכה מאכט זאל האבן א גרעסערן כוח פֿונעם בעל מלאכה אליין? א מענטש קען געבן פֿאר א זאך דעם כוח וואס ער אליין פארמאגט, אבער ער קען אים נישט געבן מער כוח ווי ער האט. האט דען דער בעל מלאכה אים געמאכט און יעצט איז ער געווארן א באשעפֿער און א באשעפֿעניש-געבער? ער האט דאך קיין שום אייגענעם כוח נישט.
און נישט בלויז דאס, נאר "שבבים יהיה עגל שומרון". שבבים זענען ווי שפּענדלעך און שטיקער ברעטער, ווי דער לשון תרגום "שיבא מקשורא" - א שפּאָן פֿון א באלקן. דאס הייסט, דאס קאלב אליין וועט צעברעקלט ווערן אויף שפּענדלעך. איר וועט זען אז ער האט קיין שום כוח, נישט בלויז וואס ער ראטעוועט נישט זיינע דינער, נאר אפֿילו זיך אליין ראטעוועט ער נישט, ער אליין וועט צעפֿאלן אויף שטיקער.
דער רד"ק טייטשט "כי מישראל הוא" אויף אן אנדערן אופֿן: זיי האבן נישט געלערנט די דאזיגע עבודה זרה פֿון די גוים, דאס איז נישט קיין אימפארטירטע סחורה, נאר פֿון זיך אליין האבן זיי געמאכט דאס קאלב, פֿונקט ווי דאס קאלב וואס זיי האבן געמאכט אין מדבר.
און דער מלבי"ם טייטשט לויט זיין שטייגער: ביז יעצט האבן די מלכים געמאכט די עגלים, און יעצט, ווען עס זענען געקומען שלום בן יבש און הושע בן אלה און די מלכים זענען שוין קעגן די עגלים, איז דאס קאלב געמאכט געווארן פֿונעם פֿאלק - "מישראל הוא", זיי האבן געגעבן דאס געלט, ווי עס שטייט "כספם וזהבם עשו להם עצבים". און דאס איז דער טייטש "חרש עשהו" - ישראל אליין זענען אויך דער בעל מלאכה וואס האט געמאכט דאס קאלב, און נישט דער מלך.
און אין דער באדייטונג פֿון "כי שבבים יהיה" באנייט דער מלבי"ם א וואונדערבארן פשט: זיי דינען אים נישט צוליב דעם וואס ער פארמאגט כוח און געטליכקייט, נאר צוליב דעם וואס זיי ווילן זיין שובבים. ישראל זוכן צו זיין שובבים - "בהפקר אניח להו", "הבת השובבה" - און דערפֿאר מאכן זיי די עגלים, כדי דורך זיי זאלן זיי קענען פֿארווארפֿן דעם עול מלכות שמים און טאן אלץ וואס זיי גלוסט זיך. און דאס איז דער טייטש "שובה ישראל עד ה' אלהיך", אז כלל ישראל זענען ווי שובבים פֿארפֿארן פֿונעם וועג.
און דאס איז דער טיפֿער ענין: זיי אליין ווייסן גאנץ גוט אז דאס זענען נישט קיין געטער. און אויב אזוי, וואס פֿאר א נוצן האט מען פֿון א גאט וואס מען באקומט פֿון אים גארנישט? דער נוצן איז געוואלדיג: ער גיט א תירוץ צו פֿארלאזן דעם אויבערשטן. און דעמאלט קען מען גיין בשרירות הלב און טאן וואס דאס הארץ באגערט אן קיין געוויסנביסן - ווארום דער אויבערשטער זאגט דאך אנדערש, אבער מען טענה'ט אז מען גלייבט נישט אין גאט, מען גלייבט אינעם קאלב. און דאס איז "לא עשו ישראל את העגל אלא כדי להתיר להם עריות בפרהסיא" - אז דורך דעם זאלן זיי קענען נאכגיין זייער שובביות'דיג הארץ, ווי שובב'ישע און ווילדע קינדער אין זייערע מעשים.
כִּי רוּחַ יִזְרָעוּ וְסוּפָתָה יִקְצֹרוּ קָמָה אֵין־לוֹ צֶמַח בְּלִי יַעֲשֶׂה־קֶּמַח אוּלַי יַעֲשֶׂה זָרִים יִבְלָעֻהוּ׃ - ווארום ווינט וועלן זיי זייען און א שטורעם וועלן זיי שניידן, קיין שטענדל תבואה איז נישטא פֿאר אים, דער שפּראץ וועט נישט מאכן קיין מעל, אויב עס וועט יא מאכן, וועלן עס פרעמדע איינשלונגען.
זאגט דער מלבי"ם: זיי האבן באקומען זייער שטראף לויט זייערע מעשים. פֿונקט ווי זיי האבן געזייט א ווינט, וועלן זיי שניידן א שטורעם. א ווינט איז א שוואכע זאך און א סופה איז א שטארקע זאך - דו האסט געזייט א ביסל, און דו וועסט באקומען פֿילפֿאכיג מער. "קמה אין לו" - דער וואס זייעט וויל דאך זען א קמה, זען ווייץ וואס וואקסט, אבער פֿונעם זוימען וואס זיי האבן געזייט וועט נישט זיין קיין קמה, עס וועט נישט וואקסן קיין ווייץ, זיי וועלן נישט געניסן פֿון זייער הארעוואניע. "צמח בלי יעשה קמח" - א געוואקס וואס עס וועט נישט ארויסקומען פֿון אים קיין תבואה צו מאכן דערפֿון קיין מעל.
און לכאורה אין אַזאַ מצב האָבן דאָך די אומות גאָרנישט וואָס צו זוכן ביי אונדז, ווייל עס קומט דאָך גאָרנישט אַרויס פון אונדז. דעריבער פירט דער פסוק אויס: "אוּלַי יַעֲשֶׂה זָרִים יִבְלָעֻהוּ". אפילו אויב עפּעס הויבט שוין יאָ אָן צו וואַקסן פון זייער האָרעוואַניע, הגם ס'איז נישט געראָטן צו מאַכן קיין מעל, אַ דינער און דאַרער שפּראָץ וואָס טויג נישט זיך צו אַנטוויקלען, פונדעסטוועגן וועלן אים פרעמדע איינשלינגען. פאַרוואָס? צוליב "אוּלַי יַעֲשֶׂה" - גיי ווייס, אפשר אין דער צוקונפט וועט פון אים וואַקסן תבואה און עס וועט יאָ ווערן קמח, דערפאַר לאָזט מען אים בכלל נישט וואַקסן, און בעת ער איז נאָך אין זיין בליִונג שלינגט מען אים שוין איין.
נִבְלַע יִשְׂרָאֵל עַתָּה הָיוּ בַגּוֹיִם כִּכְלִי אֵין־חֵפֶץ בּוֹ׃ - איינגעשלונגען איז ישראל געוואָרן, איצט זענען זיי געוואָרן צווישן די גוים ווי אַ כלי וואָס קיינער דאַרף עס נישט.
דאָס איז דער נמשל: פּונקט ווי פרעמדע שלינגען איין דעם פלאַנץ, אַזוי איז ישראל איינגעשלונגען געוואָרן - מען קומט און מען נעמט זיי צו צוזאַמען מיט זייער רכוש און אַלע זייערע געלטער און אַלץ וואָס זיי פאַרמאָגן. און כאָטש איצט זענען זיי ביי די גוים ווי אַ כלי אין חפץ בו, אַזוי ווי אַ "צֶמַח בְּלִי יַעֲשֶׂה קֶמַח" וואָס מען האָט גאָרנישט קיין נוצן דערפון, דאָך שלינגט מען זיי איין צוליב דעם "אולי", אפשר אין דער צוקונפט וועט מען דאָך יאָ קענען מאַכן קמח דערפון. און דער רד"ק פאַרטייטשט פאַרוואָס זיי זענען איצט אין די אויגן פון די גוים ווי אַ כלי אין חפץ בו: מיר האָבן פריִער געזען אַז זיי זענען געגאַנגען בעטן הילף פון די גוים, און די גוים האָבן זיי חוזק געמאַכט - "זוֹ לַעְגָּם בְּאֶרֶץ מִצְרָיִם". די גוים גרינגשעצן זיי און קוקן אויף זיי אַראָפּ פון אויבן ווי אויף שפלים, קיינער דאַרף זיי נישט, און אָט קומען זיי שוואַך און דערנידעריקט בעטן הילף.
כִּי־הֵמָּה עָלוּ אַשּׁוּר פֶּרֶא בּוֹדֵד לוֹ אֶפְרַיִם הִתְנוּ אֲהָבִים׃ - ווייל זיי זענען אַרויפגעגאַנגען קיין אשור, ווי אַ פרא וואָס איז אַליין פאַר זיך, אפרים האָט געגעבן שוחד פאַר ליבע.
רש"י טייטשט "פרא בודד לו" - זיי זענען געוואָרן ווי אַ פרא וואָס גייט אַליין פאַר זיך און וואַנדערט פון איין אָרט צום צווייטן. און אויפ'ן טייטש פון "התנו אהבים" ברענגט רש"י צוויי פירושים: אָדער מלשון תנים, ווי יענער וואָס וואַלגערט זיך אין די מדבריות און זוכט זיך פאַרבינדונגען און פריינד, און אַזוי אויך האָט כלל ישראל פאַרלאָזט דעם אויבערשטן און זענען געגאַנגען זוכן הילף פון מצרים און פון אַנדערע פעלקער. אָדער מלשון אתנן, ווייל דאָס וואָס כלל ישראל האָט זיך אָפּגעקערט פונעם אויבערשטן צו די גוים ווערט פאַררעכנט ווי זנות, און אויף יעדן אָרט וואָס ס'איז דאָ זנות איז דאָ אַן אתנן, וואָס דאָס איז די באַצאָלונג פאַר דער עבירה. אַזוי אויך דאָ האָבן זיי געגעבן אַן אתנן כּדי צו באַקומען הילף פון די אומות, און האָבן פאַרלאָזט זייער מאַן - דער הקדוש ברוך הוא.
דער מלבי"ם דערקלערט וואָס עס האָט גורם געווען זיי זאָלן ווערן איינגעשלונגען און פאַרוואַנדלט ווערן אין אַ כלי אין חפץ בו: דאָס וואָס זיי האָבן זיך פאַרנעכטעט צו די מלכי אשור, "כִּי הֵמָּה עָלוּ אַשּׁוּר". און נאָכדעם וואָס זיי האָבן שוין מקבל געווען די הערשאפט פון מלך אשור, זענען זיי געגאַנגען און "הִתְנוּ אֲהָבִים" מיטן מלך פון מצרים, ווי אַ פרוי וואָס איז מזנה תחת בעלה און גיט אַן אתנן צו אַנדערע מנאפים כּדי צו פאַרלאָזן איר מאַן און מורד זיין אין אים.
און וואָס מיינט "פרא בודד לו"? זאָגט דער מלבי"ם: אפילו דער פרא, וואָס איז געוואוינט צום מדבר, דערווייטערט זיך פון זיין אָרט, ווי ס'שטייט: "פֶּרֶה לִמֻּד מִדְבָּר בְּאַוַּת נַפְשָׁהּ שָׁאֲפָה רוּחַ". אָבער כאָטש ער גייט ווייט פונעם הויז און פון זיין נאַטירלעכן אָרט, איז זיין שטייגער צו גיין איינזאַם, ער זוכט נישט קיין חברותא נאָר וויל זיין אַליין. אָבער אפרים - פון איין זייט גלייכן זיי זיך צום פרא מיט זייערע מעשים, ווי אַ שובב און פרא, און וואַנדערט אַוועק פון זיין אָרט, אָבער ער זוכט זיך פיל חברים, און אין דעם איז ער נישט ענלעך צום פרא. דער פרא איז איינזאַם פאַר זיך, בעת זיי זענען אַ פרא וואָס איז מתנה אהבים און זוכט די נאנטקייט פון די אומות.
גַּם כִּי־יִתְנוּ בַגּוֹיִם עַתָּה אֲקַבְּצֵם וַיָּחֵלּוּ מְּעָט מִמַּשָּׂא מֶלֶךְ שָׂרִים׃ - אפילו זיי האָבן געגעבן אַן אתנן צווישן די גוים, איצט וועל איך זיי צונויפנעמען, און זיי וועלן זיך אַ ביסל דערשרעקן פון דער משא פונעם מלך פון די שרים.
זאָגט דער אויבערשטער: הגם איצט גיבן זיי אַן אתנן ביי די גוים כּדי צו בעטן פון זיי ליבע און זיי זאָלן שליסן מיט זיי אַ ברית, פונדעסטוועגן איז נאָך דאָ אַ האָפענונג - "עַתָּה אֲקַבְּצֵם", איך וועל זיי צונויפנעמען פון די ערטער וואו איך האָב זיי פאַרטריבן און זיי צוריקברענגען צו זייער לאַנד. און דאָס איז מיט אַ תנאי: "וַיָּחֵלּוּ מְּעָט מִמַּשָּׂא מֶלֶךְ שָׂרִים". "וַיָּחֵלּוּ" איז מלשון חיל ורעדה, פון דער משא וואָס די נביאים זאָגן אויף זיי, די נבואה פון פורענות. אויב דער מלך און די שרים וועלן אַ ביסל ציטערן פון די ווערטער פון דער נבואה, אויב זיי וועלן כאָטש אַ ביסל נשפע ווערן פון די דברי תוכחה - זאָגט דער אויבערשטער: וועל איך זיי צונויפנעמען. דער עיקר איז אַז ס'זאָל זיין אין זיי אַ ביסל חיל ורעדה פונעם משא הנבואה וואָס איך גיב איבער.
כִּי־הִרְבָּה אֶפְרַיִם מִזְבְּחוֹת לַחֲטֹא הָיוּ־לוֹ מִזְבְּחוֹת לַחֲטֹא׃ - וואָרום אפרים האָט געמערט מזבחות צו זינדיקן, זענען אים די מזבחות געוואָרן צום זינדיקן.
אָבער זיי האָבן ניט געציטערט פונעם משא ה', זיי האָבן זיך ניט גערירט פון די ווערטער פון די נביאים און ניט געציטערט פון די שווערע נבואות, און אַדרבה - אפרים האָט געמערט מזבחות צו זינדיקן. דער מלבי"ם ערקלערט, אַז מיט דעם וואָס זיי האָבן זיך געשלאָסן אין ליבע מיט די פעלקער, האָבן זיי זיי ניט געגעבן קיין אתנן בלויז צו שליסן אַ בונד פון פּאָליטישער הילף און מיליטערישער שוץ, נאָר זיי האָבן געשלאָסן מיט זיי אַ בונד אויך אין אמונה און אין עבודת הבעל. זיי האָבן זיך באַטייליקט מיט זיי צו דינען זייערע געצן, און האָבן געמערט מזבחות מקריב צו זיין אויף זיי צו די עבודה זרה פון די גוים. דאָס איז ניט געווען בלויז אַ שוץ-בונד, נאָר אַ פולקאָמער בונד פון זיך פֿאַרבינדן מיטן גוי אין פולן זינען פונעם וואָרט, צו דינען זיינע געצן.
"היו לו מזבחות לחטוא" - דערקלערט דער מלבי"ם: לויט דער מיינונג פון אפרים, זענען די מזבחות וואָס ער מאַכט פֿאַר עבודה זרה ניט קיין זינד, בעת די מזבחות וואָס מען איז אויף זיי מקריב פֿאַרן אויבערשטן, דאָס הייסט דער בית המקדש, ווערן ביי אים גערעכנט פֿאַר אַ זינד. דאָס וואָס ער איז מקריב צו עבודה זרה זעט אים אויס פֿאַר ריכטיק, און דאָס וואָס מען איז מקריב צום אויבערשטן ווערט אין זיינע אויגן פֿאַררעכנט ווי אַ זינד. און פֿאַר וואָס?
אֶכְתׇּב־לוֹ רֻבֵּי תּוֹרָתִי כְּמוֹ־זָר נֶחְשָׁבוּ׃ - איך וועל אים אָנשרייבן די רוב זאַכן פון מיין תורה, ווי אַ פרעמדער זענען זיי גערעכנט געוואָרן.
דערקלערט דער מלבי"ם: די מזבחות וואָס איך האָב אים אָנגעשריבן אין מיין תורה, וואָס אויף זיי איז מען מקריב לשם ה', דאָס איז דער מזבח אינעם בית המקדש לויט דער תורה - "כמו זר נחשבו", ווערן ביי זיי גערעכנט ווי פרעמדע מזבחות. אַ מענטש וואָס איז געגאַנגען מקריב זיין אויפן מזבח ה' האָט מען געטייט, און ווער עס איז געגאַנגען מקריב זיין צום בעל האָט מען גערימט און געלויבט. און פֿאַר וואָס? ווייל זיי האָבן געזאָגט אַז דער אויבערשטער איז דאָך אלוהי האלוהים, רם ונישא, צי קענסטו דען אים ברענגען אַ קרבן און מיינען אַז ער קוקט אויף דיר? ער האָט שליחים און באַאַמטע - די זון, די לבנה, די מלאכים, די שטערן און די מזלות, און זיי דאַרף מען דינען, ווייל זיי זענען אונטן און פֿאַר זיי איז דאָ אַ זין צו ברענגען קרבנות. קומט אויס אַז דאָס מקריב זיין צום אויבערשטן ווערט אין זייערע אויגן גערעכנט ווי אַ זינד, און אַדרבה, לויט זייער מיינונג דאַרף מען מקריב זיין צו יענע אונטערשטע שרים וואָס פֿירן אויס דעם דבר ה', וואָס ביי זיי איז כביכול פֿאַראַן אַן השפעה און נוצן פונעם קרבן.
און רש"י טייטשט "אכתוב לו רובי תורתי" - שטענדיק מוסר איך אים דורך די נביאים און שרייב אים רוב פון מיין תורה. און דער רד"ק לייגט צו, אַז די נביאים וואָס איך האָב געשיקט צו זיי וואָרענען זיי אויף די דברי תורה, און זיי "כמו זר נחשבו" - זענען פרעמד פֿאַר זיי, גלייך ווי איך רעד צו זיי וועגן עפּעס וואָס זיי קענען ניט און זענען ניט פֿאַרבונדן דערמיט.
זִבְחֵי הַבְהָבַי יִזְבְּחוּ בָשָׂר וַיֹּאכֵלוּ יְהֹוָה לֹא רָצָם עַתָּה יִזְכֹּר עֲוֺנָם וְיִפְקֹד חַטֹּאותָם הֵמָּה מִצְרַיִם יָשׁוּבוּ׃ - די זבחים פון מיינע פלאַמען שלאַכטן זיי פֿלייש און עסן, דער אויבערשטער האָט זיי ניט געוואָלט; איצט וועט ער געדענקען זייער עבירה און מאָנען זייערע זינד, זיי וועלן קיין מצרים צוריקקערן.
די מפרשים ערקלערן אַז "הבהבי" איז מלשון להב, אַזוי ווי אַ זאַך וואָס פֿלאַקערט אין פֿייער. און אַזוי ווי "לקח" ווערט "קח" ווען די למ"ד פֿאַלט אַרויס, אַזוי ווערט "להב" פֿאַרוואַנדלט אין "הב", און פֿון דאַנען קומט "הבהבי". "זבחי הבהבי יזבחו בשר ויאכלו" - די עולות וואָס זיי פלעגן מקדיש זיין צום הימל, איז אין זיי ניט געווען קיין שום כוונה צו דערלאַנגען אַ נחת רוח פֿאַרן אויבערשטן און מקריב זיין פֿאַר אים אַ קרבן, נאָר דער גאַנצער ציל איז געווען "יזבחו בשר ויאכלו". פֿאַר וואָס ברענגט מען דאָס אַרויף אויפן מזבח? כּדי צו עסן פֿלייש. ניט ווי אַן עולה און ניט ווי אַ קרבן לה', נאָר מען האָט דאָס געמאַכט פֿאַר חולין.
און זיי פלעגן זאָגן "ה' לא רצם" - דער אויבערשטער וויל ניט די דאָזיקע קרבנות, ווייל לויט זייער מיינונג איז דער אויבערשטער ניט משגיח אויף די מעשים פון בני אדם, נאָר ער איז בלויז אין אַ בחינה פון אלוהי האלוהים. און דערפֿאַר האָבן זיי מקריב געווען קרבנות צו די בעלים, צו די כוכבי השמים און צו די מלאכים העליונים פון וועמען עס קומען כביכול די השפעות, און דער קרבן צום אויבערשטן איז אין זייערע אויגן באַטראַכט געוואָרן ווי אַ זינד. און דאָס אַלץ שטאַמט פֿון דעם וואָס זיי האָבן ניט געציטערט פֿונעם משא פֿון די נביאים, אַז די דברי תוכחה האָבן ביי זיי ניט געשאַפֿן קיין שום ציטער און שרעק.
און ניט דאָס אַליין: "עתה יזכור עונם ויפקוד חטאתם" - אָט קומט דער מלך אשור, אָט הייבט איר אָן כאַפּן מכות, און איר זעט אַז אייער עבירה ווערט דערמאָנט און אייערע זינד ווערן געמאָנט, און פונדעסטוועגן האָבן זיי ניט געציטערט פֿאַרן אויבערשטן און עס איז אין זיי ניט געווען קיין יראה, נאָר "המה מצרים ישובו".
דערקלערט דער מלבי"ם: זיי זענען געגאַנגען קיין מצרים גלייך ווי זיי קערן זיך צוריק קיין מצרים, כביכול דער קדוש ברוך הוא האָט זיי ניט אויסגעלייזט פֿון מצרים צו זיין פֿאַר אים אַ פֿאָלק, נאָר זיי קערן זיך צוריק הינטערוויילעכס אויפן זייגער פון דער צייט, צו זיין אַזוי ווי זיי זענען געווען אין מצרים עובדי עבודה זרה, וואָס מען האָט געדאַרפֿט צו זיי זאָגן "משכו וקחו לכם צאן" - ציט אָפּ אייערע הענט פֿון עבודה זרה. זיי האָבן זיך צוריקגעצויגן צו די טעג איידער דער אויבערשטער האָט זיי גענומען פֿאַר זיך פֿאַר אַ פֿאָלק.
און דער רד"ק טייטשט אז דאס איז א באשרייבונג פון דער מציאות: ווען זיי זענען צוריקגעגאנגען קיין מצרים מיט יוחנן בן קרח, און זענען עובר געווען אויף די ווערטער פונעם נביא וואס האט זיי געזאגט אל תשובו מצרים, און זיי האבן געמיינט אז זיי וועלן קענען אנטלויפן אהין און דארט וועט זיין פאר זיי א רעטונג. זאגט דער אויבערשטער "ויפקוד חטאתם" - דארט וועט ער פוקד זיין זייער זינד נאך מער ווי ביי דעם חורבן פונעם לאנד און אין גלות, ווי עס שטייט אויף יעדן איינעם וואס איז אין לאנד מצרים "בחרב ברעב יתמו, מקטן ועד גדול בחרב וברעב ימותו". קומט אויס אז די וואס זענען צוריק קיין מצרים - אדרבה, דארט וועט זייער עוון נאך מער דערמאנט ווערן.
וַיִּשְׁכַּח יִשְׂרָאֵל אֶת־עֹשֵׂהוּ וַיִּבֶן הֵיכָלוֹת וִיהוּדָה הִרְבָּה עָרִים בְּצֻרוֹת וְשִׁלַּחְתִּי־אֵשׁ בְּעָרָיו וְאָכְלָה אַרְמְנֹתֶיהָ׃ - און ישראל האט פארגעסן זיין באשעפער און האט געבויט פאלאצן, און יהודה האט פארמערט באפעסטיגטע שטעט; און איך וועל שיקן א פייער אין זיינע שטעט, און עס וועט פארצערן אירע פעסטונגען.
"וישכח ישראל את עושהו" - זאגט דער רד"ק אז דאס איז ווי "הוא עשך ויכוננך", אז דער אויבערשטער האט דיך אויפגעצויגן און געברענגט צו דעם וואס דו ביסט היינט. ישראל האט פארגעסן אינעם הקדוש ברוך הוא וואס האט אים גרויס געמאכט און געברענגט צו זיין מעמד. "ויבן היכלות" - ער האט זיך געבויט היכלות צו דינען דערין עבודה זרה, און אזוי ווי תרגום יונתן טייטשט "ובנה היכלא לטעוותא".
און דער רד"ק לייגט צו נאך א פירוש: ער האט פארגעסן אינעם אויבערשטן וואס האט אים געמאכט, און איז געגאנגען און זיך געבויט היכלות כדי זיך צו ראטעווען דורך זיי פונעם שונא, און דאס איז וואס שטייט "ויהודה הרבה ערים בצורות" - זיי האבן פארגעסן אז זייער ישועה קומט פונעם אויבערשטן און האבן בוטח געווען אין מבצרים. ער האט זיך געבויט היכלות אויף זיי צו בטחונ'ען, ער האט זיך געבויט א גדר הפרדה, אן אייזערנע וואנט, א כיפת ברזל און דאס גלייכן, און האט פארגעסן אין גאט זיין באשעפער, פארגעסן אז די אמת'ע שמירה איז פונעם אויבערשטן.
און דאס איז דער פונקט אויף וואס מען דארף לייגן קאפ: אפשר זענען מיר פארקראכן פונעם וועג, אפשר דארף מען צוריקקומען צו די יסודות פון זיידנ'ס הויז, אפשר דארף מען תשובה טון און זיך דערנענטערן צו אים יתברך - אבער אנשטאט דעם, יעדע פירצה וואס אנטפלעקט זיך פארשטאפט מען. ס'איז דא א דורס וואס קען הרג'ענען - שטעלט מען אראפ בעטאן-בלאקן ביי יעדן פלאץ וואו סאלדאטן שטייען. ס'איז דא ראקעטן - מאכט מען כיפת ברזל. ס'איז דא ווער ס'קומט אריין דורכ'ן באדן - בויט מען א וואנט. ס'איז דא טונעלן - שיט מען אריין וואסער און פאטענטן און טעכנאלאגיעס. און מען פארשטייט נישט אז דאס אלעס פירט צו איין קלארער ריכטונג: ס'איז דא עמעצער וואס ברענגט דאס אלעס ווייל דו ביסט פארקראכן פונעם וועג, און ווען מ'וואלט פשוט תשובה געטון, וואלט מען געלייזט אלע פראבלעמען.
וישכח ישראל את עושהו ויבן היכלות: ווען מ'פארגעסט אינעם אויבערשטן יתברך, זוכט מען גשמיות'דיגע לעזונגען. און מ'זאגט נישט אז מ'דארף זיי נישט, אבער ווען פון פריער וואלסטו געטוישט דעם וועג וואלסטו געווען פטור פון דעם אלעס, ווייל דער אויבערשטער היט אויף דיר; און הגם די אומות זענען שטארק און מיר געפינען זיך צווישן זיבעציג וועלף, וואלסטו געווען פטור פון אלע פראבלעמען, און מ'וואלט נישט געדארפט יעדעס מאל זוכן וויאזוי צו פארשטאפן א נייע פירצה. מ'וואלט פארשטאנען אז מיר האבן א פראבלעם מיט'ן הקדוש ברוך הוא, און נישט מיט די פעלקער ארום אונז.
"ושלחתי אש בעריו ואכלה ארמנותיה" - זאגט דער אויבערשטער: גארנישט וועט נישט העלפן. איך וועל שיקן א פייער אין די שטעט, דער שונא וועט קומען מיט מיין ווילן און וועט פארברענען די שטעט און די פאלאצן פארצערן מיט פייער, אזוי ווי עס שטייט "וישרוף את בית ה' ואת בית המלך ואת כל בית גדול שרף באש", און אזוי האט ער געטון אין די שטעט פון יהודה, "עריכם שרופות אש". און דער רד"ק לייגט צו אז עס קען זיין אז דאס פייער איז א באגריף אויף א פולשטענדיגן חורבן, אזוי ווי עס וואלט פארברענט געווארן אין פייער.
און דער מלבי"ם טייטשט לויט זיין וועג, אז "וישכח ישראל את עושהו" גייט ארויף אויף דעם וואס עס איז פריער געזאגט געווארן "המה מצרים ישובו": זיי זענען גלייך ווי צוריקגעגאנגען צוריק אין דער היסטאריע צו דער תקופה איידער איך האב זיי ארויסגענומען פון מצרים, זיי דערקענען מיך נישט און דינען עבודה זרה. דארט אין מצרים האבן זיי פארגעסן אינעם אויבערשטן וואס האט זיי געמאכט פאר א פאלק - דו ביסט דאך א זון פון אברהם יצחק און יעקב, און אין מצרים האט מען דאס אינגאנצן פארגעסן. "ויבן היכלות" - זיי האבן זיך געבויט פאלאצן און טעמפלען אזוי ווי די מצריים, וואס פאר יעדן שטערן האבן זיי געהאט א באזונדערן היכל, ווייל זיי האבן געדינט אלע כוכבים ומזלות און פאר יעדן איינעם געבויט אן היכל. "ויהודה הרבה ערים בצורות" - ביז אהער האט ער גערעדט וועגן די מענטשן פון שומרון, און יעצט אויף יהודה: כאטש ער דינט דעם אויבערשטן אין בית המקדש, פארט האט ער פארמערט באפעסטיגטע שטעט און פארלאזט זיך אויף זיינע פעסטונגען און נישט אויפ'ן אויבערשטן. דערפאר זאגט דער אויבערשטער: אשלח אש בעריו ואכלה ארמנותיה.
קאפיטל ח' הייבט זיך אן מיט א תקיעת שופר פון ווארענונג איבער בית ה', און ענדיגט זיך מיט א פייער וואס וועט פארצערן די פאלאצן. אינדערמיט לייגט דער נביא פאר דעם שורש פונעם קלקול: מלכים וואס זענען געווארן געקרוינט נישט על פי ה', און די צוויי איינציגע מלכים וואס האבן יא קעגנגעשטעלט די עגלים - זענען אוועקגענומען געווארן דורך א כת וואס האט פינאנצירט די עגלים פון דער אייגענער קעשענע כדי זיי אונטערצוברענגען. דער עגל ווערט נישט געדינט צוליב דעם וואס מ'גלייבט אין זיין כוח, נאר ווייל ער ערלויבט צו זיין "שבבים", שובבים און פרוקי עול. פון דארט איז דער וועג קורץ: אתנן פאר אשור און מצרים, מזבחות פאר עבודה זרה בשעת דאס מקריב זיין צום אויבערשטן ווערט פאררעכנט פאר א חטא, און קרבנות וואס זייער גאנצער תכלית איז בלויז עסן פלייש. און ווען ישראל פארגעסט אין זיין באשעפער, בויט ער היכלות און באפעסטיגטע שטעט און הענגט אין זיי זיין בטחון. דער אויבערשטער פארזיכערט "עתה אקבצם" - אויב נאר זיי וועלן זיך א ביסל דערשרעקן פון דער משא הנבואה, אויב עס וועט נאר זיין א קליין ציטערניש פון די דברי תוכחה. דאס איז דער לעבעדיגער לערנען פאר די דורות: דער תיקון איז נישט דורכ'ן פארשטאפן די פרצות, נאר דורכ'ן אנערקענען אז די האנט איז די יד ה', און אין דעם רגע וואס עס איז דא די הכרה - עפנט זיך שוין א פתח צו דער גאולה.