ספר הושע פרק ו'. "לְכוּ וְנָשׁוּבָה אֶל ה' כִּי הוּא טָרָף וְיִרְפָּאֵנוּ יַךְ וְיַחְבְּשֵׁנוּ". "לכו ונשובה אל השם" - דאָס איז אַן המשך פון וואָס מיר האָבן געזען אינעם פאָריגן פרק: "אֵלֵךְ וְאָשׁוּבָה אֶל מְקוֹמִי עַד אֲשֶׁר יֶאְשְׁמוּ וּבִקְשׁוּ פָנָי בַּצַּר לָהֶם יְשַׁחֲרֻנְנִי". זאָגט דער אויבערשטער, די שכינה זאָגט: איך וועל זיך צוריקקערן צו מיין אָרט ביז זיי וועלן זוכן מיין פנים, ביז כלל ישראל וועט תשובה טאָן, און דאַן ווען זיי וועלן האָבן צרות וועלן זיי מיך זוכן. אויף דעם זאָגט דאָ דער פסוק, אַז ווען ס'וועט זיי ענג זיין וועלן זיי מיך זוכן. וואָס וועלן זיי זוכן? אויף וואָס פאַראַ אופן? וואָס וועלן זיי זאָגן? און וואָס וועט דער אויבערשטער זיי ענטפערן ווען זיי וועלן בעטן? וואָס וועלן זיי זאָגן? זיי וועלן זאָגן איינער צום צווייטן: "לכו ונשובה אל השם", יעדער וועט זיך ווענדן צו זיין חבר און זאָגן: קום לאָמיר זיך צוריקקערן צום אויבערשטן, "כי הוא טרף וירפאנו".
דער טייטש דערפון איז, אונזערע מכות זענען נישט אויפ'ן נאַטירלעכן שטייגער, נאָר מיט פולקאָמער השגחה פונעם אויבערשטן, "הוא טרף". אויב אַזוי, דאַרפסטו נישט זוכן קיין גשמיות'דיגע רפואות, נאָר דער וואָס האָט געריסן, דער וואָס האָט געשלאָגן, ער איז דער וואָס וועט אויך געבן די רפואה. וויבאַלד ער האָט געריסן, וועט ער אונז היילן - "וירפאנו". מיר האָבן פריער געזען אַז ער האָט גערעדט וועגן צוויי מינים קראַנקייטן: ער האָט גערעדט וועגן אַן אינערלעכער קראַנקייט און וועגן אַן אויסערלעכער קראַנקייט. אַן אינערלעכע קראַנקייט דאַרף רפואה, און אַן אויסערלעכע קראַנקייט, אַ וואונד וואָס איז אויף דער אויבערפלאַך, דאַרף פאַרבאַנדאַזשירן (חבישה) און אַ היילונג (מזור). אַקעגן דער אינערלעכער קראַנקייט וואָס דאַרף רפואה האָט ער געזאָגט, דער אויבערשטער האָט געריסן און ער וועט אונז היילן. "טרף" באַטייט דאָס סם וואָס אַ חיה לייגט אַריין אינעם גע'טרפ'טן בעל חי; ווען זי רייסט און טרעט, וואַרפט זי אַריין אין אים סם. וואָס איז די כוונה דערין? דער גאון רבי אליהו דסלר זצ"ל דערקלערט, אַז די כוונה איז נישט ממש קיין סם ווי פון אַ שלאַנג, נאָר די טורף-חיות האָבן נעגל (טפרים), און ווען זיי רייסן אַ בעל חי קריצן זיי אים אָן, און עס בלייבן דאָרט שטיקלעך פלייש. דאָס פלייש ווערט פאַרפֿוילט און שמעקט שלעכט, און עס ווערט אַן אינפעקציע (זיהום). ווען זי קריצט דערנאָך אַ צווייטן בעל חי, הייסט דאָס "ארס" - די אינפעקציע אַליין קען טויטן. דאָס ווערט אָנגערופן דער ארס וואָס קומט מחמת דער טריפה. על כן, "הוא טרף", און וויבאַלד ער האָט געשלאָגן מיט אַזאַ אינערלעכן שאָדן, דאַרף מען איצט אַן אינערלעכע רפואה, "וירפאנו".
און אַקעגן דער אויסערלעכער מכה וואָס מען דאַרף פאַרבינדן דעם בראָך, אויף דעם זאָגן זיי: "יַךְ וְיַחְבְּשֵׁנוּ". "יך" איז אַן אויסערלעכער קלאַפּ; זאָגט מען אויף דעם: דער אויבערשטער איז דער וואָס האָט געגעבן דעם אויסערלעכן קלאַפּ, און דערפאַר וועט ער אונז פאַרבינדן. די ישועה איז תלוי בלויז אין אים. "יְחַיֵּנוּ מִיֹּמָיִם בַּיּוֹם הַשְּׁלִישִׁי יְקִמֵנוּ וְנִחְיֶה לְפָנָיו". אַקעגן וואָס זאָגט מען דאָס? דערויף זענען פאַראַן עטלעכע ביאורים.
רש"י דערקלערט, "יומיים" קומט מרמז זיין אויף די צוויי בתי מקדש וואָס זענען חרוב געוואָרן. דאָס מיינט "יחיינו מיומיים", די צוויי בתי מקדש זענען חרוב געוואָרן, און דערנאָך "ביום השלישי יקימנו" גייט אָן אויפ'ן בית השלישי וואָס וועט עקזיסטירן אויף אייביג. און פאַרוואָס דווקא אינעם דריטן טאָג? ווייל ווי דער אבן עזרא זאָגט, שטייט דאָך "ויהי ביום השלישי בהיותם כואבים", געוויינטלעך אינעם דריטן טאָג איז דער שפּיץ פונעם חולי; אָבער ווען דער אויבערשטער איז דער רופא, איז "ביום השלישי יקימנו ונחיה לפניו". ווען דער אויבערשטער היילט, איז עס פאַרקערט פונעם טבע: לויט'ן טבע איז דער דריטער טאָג דער קלימאַקס פונעם ווייטיק, אָבער ביים אויבערשטן איז דווקא אינעם דריטן טאָג די גאַנצע רפואה. נאָך אַן הסבר ברענגט דער רד"ק: וואָס מיינט "יחיינו מיומיים"? דאָס איז אַ משל אויף צוויי גלויות, גלות מצרים און גלות בבל, דאָס זענען די צוויי טעג. און "ביום השלישי יקימנו", דאָס איז דער דריטער גלות, דער איצטיגער גלות החל הזה, וואָס נאָך אים וועט ער אונז אויפשטעלן און מיר וועלן לעבן פאַר אים, עס וועט מער נישט זיין קיין גלות, דאָס איז דער לעצטער גלות, און דאַן וועט זיין אַ תמידיות'דיג לעבן פאַר'ן אויבערשטן.
דער מלבי"ם ווידער זאָגט אַן אייגענעם ביאור. ער טייטשט נישט אַז דאָס גייט אָן אויף די צוויי בתי מקדש אָדער אויף צוויי גלויות, נאָר דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס גייט אָן אויף די גלויות פון די עשרת השבטים און גלות יהודה ובנימין. די עשרת השבטים זענען דאָך פאַרטריבן געוואָרן דורך סנחריב דריי מאָל, אין דריי שלבים; און גלות יהודה זענען אויך פאַרטריבן געוואָרן דריי מאָל, נאָר דורך נבוכדנאצר. דערפאַר בעט ער איצט: "יחיינו" פון יענע ערשטע צוויי טעג, וואָס דאָס זענען די ימי הפקודה, און "ביום השלישי" - וואָס איז דער דריטער טאָג? דער דריטער גלות - "יקימנו ונחיה לפניו". די ערשטע צוויי גלויות זענען נאָך נישט געווען דער גאַנצער סוף, אָבער דער דריטער גלות איז געווען ווי דער חותם, סיי דער גלות וואָס האָט געחתמ'עט יהודה און סיי דער גלות וואָס האָט געחתמ'עט מלכות ישראל און בנימין. דערפאַר בעטן זיי אַז אינעם דריטן טאָג, דאָס הייסט נאָכ'ן דריטן גלות וואָס דאַן איז געווען די פולקאָמע מפלה און מען איז אינגאַנצן פאַרטריבן געוואָרן פונעם לאַנד, בעטן מיר: הייב אונז אויף פון דער דאָזיגער מפלה, און מיר וועלן לעבן פאַר אים.
און דאַן: "וְנֵדְעָה נִרְדְּפָה לָדַעַת אֶת ה' כְּשַׁחַר נָכוֹן מוֹצָאוֹ וְיָבוֹא כַגֶּשֶׁם לָנוּ כְּמַלְקוֹשׁ יוֹרֶה אָרֶץ". און דאַן וועלן מיר וויסן נאָכצולויפן צו דערקענען דעם אויבערשטן. זאָגט דער מלבי"ם: מיר וועלן זיך מיִען צו משיג זיין די אמת'דיגע השגת השם, צו באַנעמען די וועגן פון זיין השגחה, די וועגן פון זיינע חסדים און זיין גוטסקייט, ביז אונזער השגה וועט זיין קלאָר "כשחר אשר נכון מוצאו". וואָס באַטייט דאָס? אין די דרכים פון משיג זיין חכמה, וואָס מער אַ מענטש פארטיפט זיך, אַלץ מער פאַרשטייט ער, באַטראַכט ער און באַנעמט ער. און דאָס איז ענלעך צום באַגינען; ווייל דער פאַרטאָג שיינט נישט אויף מיט איין מאָל, נאָר גולל אור מפני חושך, עס ציט זיך ביסלעכווייז ביז דער שחר שיינט אויף, און פונקט אַזוי איז ביי דער שקיעה. דערויף זאָגט ער "כשחר נכון מוצאו": ביסלעכווייז וועט אויף אונז אויפשיינען דאָס ליכט פון ידיעת השם, דאָס ליכט פון ישועת השם און די השפעה פונעם אויבערשטן; די דאָזיגע השפעה וועט אויפשיינען צוביסלעך ווי דער פאַרטאָג וואָס שפּאַלט זיך לאַנגזאַם.
"ויבוא כגשם לנו". זאָגט דער מלבי"ם: דער רעגן קומט דורך דעם וואָס עס גייען אַרויף פייכטע דעמפּף (אדים) פון דער ערד, און ווען די וואלקנס פילן זיך אָן מיט דעמפּף, איז פאַראַן אַ קעלט אויבן וואָס מאַכט עס פאַרגליווערן און פאַרדיכטן, און דאָס ברענגט אַ געטראָפּל און דער רעגן הייבט אָן צו פאַלן. אַזוי איז אויך אין אונזער מציאות: פונקט ווי דער רעגן הייבט זיך אָן פון אונטן - אַלגעמיין קומט דער רעגן דורך אַן אויפוועקונג פון אונטן (כאָטש עס איז אויך פאַראַן אַ מושג פון מים עליונים, וואַסער פון אויבן, ווי חז"ל באַשרייבן אַז עס איז דאָ רעגן פון די וואלקנס און רעגן פון די מים עליונים, און די מאָדערנע וויסנשאַפט באַשטעטיגט דאָס היינט, ווי הרב זמיר כהן ווייזט אָן אין זיינע ספרים, אָבער בדרך אגב איז דאָס געזאָגט) - פונדעסטוועגן, דער געוויינטלעכער רעגן קומט דורך אַן אתערותא דלתתא: עס גייט אַרויף אַ פאַרדאַמפונג צום הימל, דאָרט ווערט עס קאָנדענסירט, און עס קומט אַראָפּ אַלס רעגן. דאָס הייסט, יעדע אתערותא דלעילא מוז זיך אַנטוויקלען דורך אַן אתערותא דלתתא; עס איז נישטאָ קיין אתערותא דלעילא פון זיך אַליין, עס מוז קומען פון אונז: מיר בעטן, מיר זענען מתפלל, מיר שטרעבן, און דאַן שפּאַנט מען אויף אונז השפעה. אָבער אויב מיר טוען נישט קיין שריט פון אונזער זייט, קומט נישט קיין השפעה פון אויבן. דערויף זאָגט ער "ויבוא כגשם לנו": אַזוי ווי דער רעגן קומט דורך אַן אתערותא דלתתא דורך די אדים, אַזוי זענען אונזערע מעשים די אתערותא דלתתא וואָס וועט אַראָפּברענגען אויף אונז אַ גשם נדבות. און דער "רעגן" פון וואָס מיר רעדן דאָ איז אַ משל אויף שפע, און דער שפע איז דאָס נאָכלאָפן צו דערקענען דעם אויבערשטן, השגת השם. און אפילו אויב דאָס וועט נישט קומען תיכף אין דער צייט, וועט עס קומען באחרית הימים; דאָס איז "כמלקוש יורה ארץ", ווי דער שפּעטערדיגער רעגן (מלקוש) וואָס פאַלט אויף דער ערד און מאַכט שפּראָצן. קומט אויס, אַז אפילו אויב מיר זענען נישט זוכה דערצו פריער, בבחינת די פריע רעגנס, וועט עס קומען לפחות ווי דער מלקוש, דער שפּעטערדיגער רעגן. דאָס רמז'ט אַז די גאַנצע השגה וועט קומען צום סוף, ווי ס'שטייט "כי מלאה הארץ דעה את ה' כמים לים מכסים", וואָס דאָס איז די בחינה פון מלקוש אין דער תקופה פון ביאת המשיח.
זאָגט דער מלבי"ם: עס שטייט דאָ "ונדעה נרדפה לדעת". וואָס מיינט דאָס "ונדעה נרדפה לדעת"? זאָל דאָך שטיין "ונדעה את השם"! נאָר זאָגט דער מלבי"ם: צו וויסן דעם אויבערשטן ביז'ן סוף איז אוממעגלעך. אונזער מוח איז באַגרענעצט און אונזער השגה איז אָרעם, קען מען דאָך נישט זאָגן אַז מען קען אינגאַנצן משיג זיין דעם אויבערשטן. און ווי ס'איז באַקאַנט דער כלל, "תכלית הידיעה אשר לא נדע" - דער שפּיץ פון וויסן איז צו פאַרשטיין אַז מען ווייסט נישט, ווייל לית מחשבה תפיסא ביה כלל. און וואָס מער דער מענטש באַנעמט, אַלץ מער לעכצט ער צו וויסן נאָך מער. דערפאַר שטייט "ונדעה נרדפה לדעת את השם". ווען אַ מענטש'ס ידיעות זענען פלאַך און דאַר, מיינט ער אַז ער ווייסט שוין אַלץ, און ער זוכט נישט ווייטער. אָבער ווער קען באמת הייסן איינער וואָס הייבט אָן צו וויסן? דער וואָס די ידיעה ברענגט אים צו אַ דאָרשט און אַ יאָגעניש צו וויסן נאָך און נאָך! דאָס איז "ונדעה" - דער אמת'ער ווילן צו וויסן ברענגט צו "נרדפה לדעת את השם", צו לויפן און זוכן די השגה. און ווי מען האָט שוין מערערע מאָל מבאר געווען איבער'ן מושג "אין סוף": לכאורה פאַרוואָס רופט מען אים "אין סוף", זאָג גאָר "אין תחילה"? עפּעס וואָס האָט נישט קיין סוף האָט דאָך אויך נישט קיין אָנהייב! נאָר דער באַגריף "אין סוף" רעדט נישט וועגן דעם בורא אַליין, ווייל אין זיין עצמות האָבן מיר דאָך גאָרנישט קיין השגה, נאָר "אין סוף" גייט אָן אויף אונזערע השגות: אַן אָנהייב האָבן מיר יאָ - דאָס וואָס דער אויבערשטער האָט אונז אַנטפּלעקט אין דער תורה, איבער די ספירות, איבער זיין רצון און השפעות; אָבער אַ "סוף", אַ שלמות פון השגה ביז'ן עק, האָט קיין מענטש נישט, עס איז "אין סוף". קומט אויס, אַז תכלית הידיעה שלא נדע, און וויבאַלד מען הייבט אָן צו באַנעמען, ווערט מען פול מיט אַן אומענדליכן דאָרשט נאָכצולויפן און וויסן דעם אויבערשטן.
"מָה אֶעֱשֶׂה לְּךָ אֶפְרַיִם מָה אֶעֱשֶׂה לְּךָ יְהוּדָה וְחַסְדְּכֶם כַּעֲנַן בֹּקֶר וְכַטַּל מַשְׁכִּים הֹלֵךְ". "מה אעשה לך אפרים" - דערקלערט דער רד"ק: ווי אַזוי קען איך אייך היילן? ווי אַזוי קען איך פאַרבינדן אייער וואונד, ווי איר האָט פריער געהאָפט: "ירפאנו יך ויחבשנו"? ווי אַזוי קען איך דאָס טאָן ווען אייער תשובה איז נישט קיין גאַנצע תשובה? ווייל אפילו ווען מלכי ישראל האָבן געטאָן דאָס וואָס איז ישר אין די אויגן פונעם אויבערשטן, איז עס געווען בלויז צייטווייליג, בלויז אויף אַ שטיק צייט, און דערנאָך האָבן זיי זיך צוריקגעקערט צום שלעכטן; ווי מיר האָבן געזען ביי יהוא, וואָס איז געווען פאַר אַ געוויסער תקופה אַן ערליכער קעניג און דערנאָך איז דאָס פאַרגאַנגען. און אַזוי אויך ביי מלכי יהודה, אין די טעג פון יאשיהו האָבן זיי געטאָן דאָס גלייכע, אָבער דערנאָך ביי זיין זון און אייניקל זענען זיי צוריקגעפאַלן אין רשעות. זאָגט דער נביא: "וחסדכם כענן בוקר" - ווי דער פרימאָרגנדיגער וואָלקן אָדער דער טוי וואָס פאַרשווינדט תיכף ווי עס ווערט אַ ביסל וואַרעם, אַזוי איז אייער חסד און ערליכקייט זייער צייטווייליג און גייט שנעל פאַרביי; "וכטל משכים הולך", ווי דער טוי וואָס גייט שוין פרי אין דער פרי אויס און ווערט פאַרלאָרן.
דער מלבי"ם דערקלערט אַז דער פסוק "מה אעשה לך אפרים מה אעשה לך יהודה וחסדכם כענן בוקר", דאָס איז די תשובה פונעם אויבערשטן. אינעם ערשטן טייל פונעם קאַפּיטל - "לכו ונשובה אל השם", "יחיינו מיומיים ביום השלישי", "נדעה נרדפה לדעת את השם" - דאָס זענען די רייד פון די אידן. דאָס איז וואָס ס'איז געשטאַנען ביים סוף פונעם פאָריגן פרק, "בצר להם ישחרונני" - זיי וועלן זאָגן: "הוא טרף וירפאנו", קומט לאָמיר זיך צוריקקערן. און איצט זאָגט דער נביא וואָס דער אויבערשטער וועט זיי ענטפערן: "מה אעשה לך אפרים, מה אעשה לך יהודה"! אייער חסד איז דאָך ווי אַ מאָרגנדיגער וואָלקן. "מה ה' אלוקיך שואל מעמך כי אם עשות משפט ואהבת חסד" - דער עיקר איז צו טאָן חסד, און אין חסד, זאָגט דער מלבי"ם, איז אויך אַריינגערעכנט עבודת השם און מצוות, בין אדם למקום און בין אדם לחבירו; ווען אַ מענטש פירט זיך מיט חסידות, פירט ער זיך מיט חסידות מיטן אויבערשטן, און אויך די תורה הייסט "תורת חסד" (ווי רבי אליהו דסלר זצ"ל איז מבאר אין מכתב מאליהו אַז לימוד התורה לשמה איז אַ בחינה פון חסד און משפיע זיין, אָן קיין שום נטילה פאַר זיך). פונדעסטוועגן, זאָגט דער אויבערשטער, אייער חסד איז בלויז ווי אַ וואָלקן אין דער פרי וואָס צעגייט זיך און דערפרישט נישט די ערד. ווי קענט איר דען פאָדערן "ויבוא כגשם לנו"? כּדי עס זאָל קומען אַ רעגן, דאַרף מען אַרויפברענגען גענוג דעמפּף פון אונטן. אויב מען ברענגט נישט אַרויף קיין דעמפּף, פאַלט קיין רעגן נישט! איר האָט בלויז אַרויפגעבראַכט אַ ביסל דעמפּף וואָס מאַכט קוים אַ קליינעם וואָלקן וואָס צעגייט זיך תיכף ביים זריחה. מען דאַרף אַן אמת'ע אתערותא דלתתא - אַ רוחניות'דיגע האָרעוואַניע פון אונטן, וואָס נאָר דורך דעם קומט "ויבוא כגשם לנו". אָבער ווען די מעשים טובים זענען אַזוי שוואַך און צייטווייליג, און מען פאַלט גלייך צוריק צו די שלעכטע וועגן, צעגייט זיך דער חסד ווי אַ וואָלקן, און מיט אַזאַ חסד קען מען נישט אַראָפּברענגען קיין גשמי ברכה פונעם אויבערשטן.
"עַל כֵּן חָצַבְתִּי בַּנְּבִיאִים הֲרַגְתִּים בְּאִמְרֵי פִי וּמִשְׁפָּטֶיךָ אוֹר יֵצֵא: כִּי חֶסֶד חָפַצְתִּי וְלֹא זָבַח וְדַעַת אֱלֹקִים מֵעֹלוֹת". רש"י דערקלערט, "חצבתי בנביאים" - איך האָב אויסגעהאַקט און געוואָרנט מיינע רייד דורך די נביאים; און "הרגתים" גייט אָן אויפ'ן פאָלק: וויבאַלד איך האָב זיי געוואָרנט דורך די נביאים און זיי האָבן נישט צוגעהערט, האָב איך זיי געטייט מיט די רייד פון מיין מויל ("הרגתים באמרי פי"), זיי האָבן באַצאָלט מיט זייער לעבן פאַר'ן נישט פאָלגן מיין וואָרט, ווי אויך יונתן בן עוזיאל טייטשט. און ממילא "ומשפטיך אור יצא" - ווי אַזוי קען איך אייך נושא פנים זיין, ווען די מדת הדין פאָדערט מען זאָל משפט'ן לויט דער שטרענגקייט פון די מעשים?
דער מלבי"ם גייט דאָ מיט אַ גאַנצן טיפן מהלך איבער'ן פרק. זאָגט דער מלבי"ם: "על כן חצבתי בנביאים אשר הרגתים באמרי פי, כי חסד חפצתי ולא זבח", און די ווערטער "ומשפטיך אור יצא" זענען ווי אין קלאַמערן (מאמר מוסגר). לאָמיר דאָס מסביר זיין: דער אויבערשטער האָט געשיקט נביאים מוסר'ן דאָס פאָלק. דאָס פאָלק איז געווען זיכער, אַז וואָס מער קרבנות מען ברענגט, אַלץ מער ווערט דער אויבערשטער איינגעשטילט, און דורך דעם קען מען ווייטער זיצן אויפ'ן לאַנד און פאָרזעצן מיט די ערגסטע עבירות - עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. דער הויפּט זאַך: "הֵיכַל ה' הֵיכַל ה' הֵמָּה", מען קומט אין בית המקדש, מען שחט'ט נאָך אַ קרבן און מען לעזט אַלע פּראָבלעמען! דאָס איז דאָך אַ פולקאָמער טעות: וואָס מיינסטו, מען קען געבן אַ "שוחד" פאַר'ן בורא עולם?! מען גייט קעגן זיין רצון און מען זאָגט: "איך ברענג דיר אַ קרבן"? צי דאַרף דען דער אויבערשטער דאָס פעטס און פלייש פון בהמות?! ווי ירמיהו הנביא זאָגט: "הֲגָנֹב רָצֹחַ וְנָאֹף וְהִשָּׁבֵעַ לַשֶּׁקֶר... וּבָאתֶם וַעֲמַדְתֶּם לְפָנַי בַּבַּיִת הַזֶּה... וַאֲמַרְתֶּם נִצַּלְנוּ"! אַזאַ לייכטער לעזונג: מען טוט כל מיני נבלה'ס, מען לויפט אין בית המקדש און מ'איז געראַטעוועט?! זאָגן זיי די נביאים: דער אויבערשטער וויל נישט קיין זבחים - "כי חסד חפצתי ולא זבח, ודעת אלוקים מעולות"! אָבער דאָס פאָלק האָט נישט געוואָלט הערן די רייד, זענען זיי אויפגעשטאַנען און געהרגעט די נביאים, די שלוחי השם. זאָגט דער מלבי"ם: וויבאַלד דער אויבערשטער האָט געשיקט די נביאים מיט דעם שליחות וואָס האָט געברענגט זייער טויט, איז עס ווי דער אויבערשטער זאָגט כביכול "הרגתים באמרי פי" - צוליב מיין דיבור זענען זיי געהרגעט געוואָרן אויף קידוש השם. און דאָס וואָרט "כי חסד חפצתי ולא זבח" איז פאַראייביגט געוואָרן מיט אַן אייזערנעם שרייַבער אויפ'ן שטיין: "חצבתי בנביאים" - די גופים פון די געהרגעטע נביאים זענען ווי אַ פעלדז אויף וועלכן עס איז אויסגעהאַקט די נבואה: "חסד חפצתי ולא זבח"! זייער מסירת נפש האָט געמאַכט דעם פּרינציפּ אייביג: דער אויבערשטער זוכט חסד און נישט בלויזע זבחים וואָס קומען מכשיר זיין אייערע שלעכטע מעשים. און פאַרוואָס "דעת אלוקים מעולות"? אַן עולה גייט דאָך כליל צום מזבח, קיינער עסט נישט דערפון; איר כוונה איז זיך צו דערנענטערן צום אויבערשטן. דער אמת'ער תכלית איז אַז דער מענטש זאָל מקריב זיין זיך אַליין - דאָס הייסט, מקריב זיין זיינע אייגענע תאוות און רצונות צום אויבערשטן. "נפש" באַטייט רצון, ווי עס שטייט "אם יש את נפשכם" - אויב דאָס איז אייער רצון; ווען אַ מענטש ברעכט זיין רצון פאַר'ן אויבערשטן, מקריב ער זיין נפש! נישט סתם ברענגען אַ קרבן אָן קיין שום שינוי המעשים, ווי איינער וואָס האָט צרות און נעמט אַ האָן אויף כפרות און מיינט אַז אַלץ איז געלייזט, בשעת ער האָט גאָרנישט געטוישט ביי זיך. דער עיקר איז דעת אלוקים! דאָס איז געבליבן איינגעקריצט אין די קערפּערס פון די הייליגע נביאים. און "ומשפטיך אור יצא" - ווי אַזוי קענט איר פאַרלאַנגען אַז אייער משפט זאָל אַרויסגיין ליכטיג און ריין, בשעת איר האָט געהרגעט די נביאים וואָס זענען געקומען בשליחותי?!
דער רד"ק דערקלערט, אַז דער פסוק "כי חסד חפצתי ולא זבח" באַשרייבט דעם מצב ווי פריער דערמאָנט, אַז אפילו ווען ס'איז געווען צדיקים צווישן די מלכים איז עס געווען בלויז צייטווייליג; אפילו ווען יהוא האָט מבער געווען די עובדי הבעל, האָט עס נישט לאַנג אָנגעהאַלטן, נאָר ווי אַ וואָלקן אין דער פרי. און ווי דער מלבי"ם פירט אויס: אפילו ווען מען האָט זיך צוריקגעקערט צו עבודת השם אין בית המקדש אין די טעג פון הושע בן אלה - וואָס ער האָט דאָך געהאַט די גרויסע מעלה אַז ער האָט בטל געמאַכט די וואַכן (פרוזדאות) וואָס ירבעם האָט געשטעלט אויף די גרענעצן אָפּצוהאַלטן אידן פון עולה רגל זיין - פונדעסטוועגן האָט עס נישט מבטל געווען די גזירת הגלות; זיי זענען פאַרטריבן געוואָרן. פאַרוואָס? ווייל חסד און דעת אלוקים איז נישט געווען אין זיי! אפילו זיי האָבן מקריב געווען קרבנות, האָבן זיי אָבער פאָרגעזעצט מיט זייערע שלעכטע מעשים, און דער אויבערשטער וויל חסד און דעת אלוקים פיל מער ווי עולות. און אַזוי אויך אין מלכות יהודה בימי יאשיהו: ער האָט צעבראָכן די במות און מען האָט מקריב געווען אין בית המקדש, אָבער דער אויבערשטער פאָדערט דעת אלוקים מער ווי בלויזע זבחים. "וְהֵמָּה כְּאָדָם עָבְרוּ בְרִית שָׁם בָּגְדוּ בִי: גִּלְעָד קִרְיַת פֹּעֲלֵי אָוֶן עֲקֻבָּה מִדָּם". רש"י טייטשט: "והמה כאדם עברו ברית" - ווי אדם הראשון, וואָס דער אויבערשטער האָט אים אַריינגעבראַכט אין גן עדן און ער האָט עובר געווען אויפ'ן ציווי און מפר געווען דעם ברית; און עס זענען פאַראַן וואָס זאָגן אַז אדם הראשון איז געווען מושך בערלתו. "שם בגדו בי" - זיי האָבן געבאַגט אין מיר פּונקט ווי אדם הראשון האָט פאַרראַטן דעם אויבערשטן אין גן עדן.
דער מלבי"ם גייט דאָ אַריין אין אַ טיפערן ביאור מיט אַ דערהויבענער מליצה. ער באַשרייבט ווי אַזוי די נביאים זענען אומגעקומען אין יענע צייטן דורך די מלכי ישראל. דאָס איז פאָרגעקומען אין צוויי הויפּט געלעגנהייטן: איינמאָל אין די טעג פון אחאב און איזבל, ווען איזבל האָט גע'הרג'עט די נביאי השם, אַחוץ די וואָס עובדיה האָט באַהאַלטן אין דער מערה. די נביאים זענען געווען תלמידים פון אליהו הנביא, וועלכער איז געווען פון יושבי גלעד (און חז"ל זאָגן אַז ער איז געווען מבני בנימין, וואָס האָבן חתונה געהאַט מיט די טעכטער פון יבש גלעד נאָכ'ן מעשה פון פילגש בגבעה). די הריגה פון די דאָזיגע נביאים איז געווען אין גלעד. דאָס צווייטע מאָל איז געווען אין שכם בימי ירבעם בן נבט, ווען ירבעם האָט געמאַכט די שטאָט שכם פאַר זיין קעניגליכער הויפּטשטאָט, און דאָרט האָבן די נביאים אים געמוסר'ט איבער די עגלים (ווי מיר געדענקען האָט ער אויסגעשטרעקט זיין האַנט און געזאָגט "תפשוהו", און זיין האַנט איז פאַרטריקנט געוואָרן), און קיין ספק אַז ער האָט גע'הרג'עט נביאי השם. קומט דער נביא הושע און פאַרבינדט די צוויי שטעט - גלעד און שכם - מיט דער היסטאָריע: סיי אין גלעד און סיי אין שכם איז אין דער פאַרגאַנגענהייט געווען אַ שחיטה צוליב אַן ענין פון זנות וזימה! אין שכם האָבן די בני יעקב אויסגעהרג'עט די שטאָט שכם צוליב דעם מעשה פון דינה; און אין גלעד, ביי אנשי יבש גלעד, האָט מען זיי געהרגעט נאָכ'ן מעשה פון פילגש בגבעה, ווייל זיי זענען נישט געקומען צו דער מלחמה און האָבן מפר געווען דעם חרם און דעם ברית פון כלל ישראל. און איצט, אין די זעלבע צוויי ערטער, האָבן די כהני הבעל און כהני העגלים געהרגעט די נביאי השם! די רשעים האָבן זיך פאָרגעשטעלט כאילו זיי טוען אַ הייליגע זאַך - כאילו זיי קנאה'ן קנאת הבעלים, פּונקט ווי מען האָט אמאל געקנאט אויף זימה! זיי האָבן אָנגעקוקט די נביאים ווי מענטשן וואָס "עָבְרוּ בְרִית", ווי די אנשי יבש גלעד וואָס האָבן מפר געווען דעם ברית, און דעריבער האָבן זיי זיי אויסגעשאָכטן אין גלעד! "גִּלְעָד קִרְיַת פֹּעֲלֵי אָוֶן עֲקֻבָּה מִדָּם". "עקובה מדם" - רש"י טייטשט פול מיט מערדער וואָס לאָקערן אויף בלוט, לשון "עקב". דער רד"ק טייטשט לשון מרמה און שווינדל, ווי "עָקֹב הַלֵּב", און "ויהוא עשה בעקבה", אַז מען האָט געהרגעט מיט שלייַפיגקייט און כיטרעוועגנס אַז מען זאָל זיי נישט כאַפּן. עס איז אויך פאַראַן אַ פשט אינעם ירושלמי אַז "עקובה" באַטייט פאַשמוצט מיט בלוט (ווי עקבת יין).
"וּכְחַכֵּי אִישׁ גְּדוּדִים חֶבֶר כֹּהֲנִים דֶּרֶךְ יְרַצְּחוּ שֶׁכְמָה כִּי זִמָּה עָשׂוּ". וואָס מיינט "וכחכי"? רש"י טייטשט: ווי אַ פישער וואָס כאַפּט און זאַמלט איין פיש מיט אַ לאַנגן פאָדעם און אַ הלאָק (חַכָּה), אַזוי זאַמלען זיך צונויף די באַנדעס פון די כוהנים צו גיין אויפ'ן וועג און הרגענען "שכמה" - מיט איין פּלייצע, צוזאַמען. "כי זימה עשו" - לויט רש"י מיינט דאָס נישט זנות, נאָר לשון מזימה, זיי האָבן אויסגעפירט זייער בייזן פּלאַן צו גיין רויבן און מערדערן. נאָך אַ פשט ברענגט רש"י, אַז "חכי" איז לשון חיבור, זיי האָבן זיך פאַראייניגט צוזאַמען אויף רציחה.
דער מלבי"ם דערקלערט דאָס לויט זיין מהלך אויפ'ן אופן ווי אַזוי די נביאים זענען גע'הרג'עט געוואָרן אין שכם. ער טייטשט "חכי" מלשון וואַרטן און קוקן (לחכות): ווען אַ מענטש וואַרט און זעט ווי גדודי כוהנים גייען אויפ'ן וועג קיין שכם הרגענען מענטשן, טראַכט ער דאָך זיכער: פאַרוואָס גייען זיי הרגענען? מסתמא "כי זימה עשו" - ווייל די מענטשן האָבן געטאָן אַ מעשה נבלה וזימה, פּונקט ווי אמאל אין שכם ווען בני יעקב האָבן גע'הרג'עט די אנשי שכם צוליב דער זימה פון דינה! די כהני העגלים האָבן געמאַכט אַן אָנשטעל כאילו די נביאי השם זענען פאַרברעכער וואָס האָבן געטאָן זימה, און זיי גייען זיי הרגענען בקנאת השם! אָבער דער אמת איז פאַרקערט, זאָגט דער קומענדיגער פסוק: "בְּבֵית יִשְׂרָאֵל רָאִיתִי שַׁעֲרוּרִיָּה שָׁם זְנוּת לְאֶפְרַיִם נִטְמָא יִשְׂרָאֵל"! איר שרייַט אַז די נביאים האָבן געטאָן זימה?! איר אַליין זענט די וואָס טוען זנות - "זנות לאפרים"! איר זענט פאַרפאָרן אין עבודה זרה, און אַלע אידן זענען פאַראומרייניגט געוואָרן דורך אייך! "שערוריה" - רש"י טייטשט אַן אָפּשייַ און פאַרוואונדערונג; דער אבן עזרא און דער רד"ק דערקלערן אַז דאָס איז אַ מיאוס'ע, פאַראומרייניגטע זאַך (ווי תאנים שוערים). דאָס עכטע זנות איז געווען ביי אפרים און נישט ביי די נביאים. און ווי דער גר"א זצ"ל האָט געזאָגט, אַז לעבן יעדן בית עבודה זרה איז געווען אַ בית זנות, ווייל חז"ל זאָגן: "לא עבדו ישראל עבודה זרה אלא כדי להתיר להם עריות בפרהסיא" - די עבודה זרה האָט געעפנט די טיר צו אַלע תאוות.
"גַּם יְהוּדָה שָׁת קָצִיר לָךְ בְּשׁוּבִי שְׁבוּת עַמִּי". זאָגט דער מלבי"ם: דאָס גייט צוריק צו וואָס מיר האָבן פריער געזען: "מה אעשה לך אפרים מה אעשה לך יהודה וחסדכם כענן בוקר". פריער האָט דער נביא גערעדט וועגן די עבירות פון אפרים, ווי זיי האָבן געהרגעט די נביאים אין גלעד און אין שכם; איצט קערט ער זיך צוריק צו שבט יהודה. ער זאָגט: כאָטש שבט יהודה האָט נישט פאַרבראָכן אַזוי ווייט ווי אפרים, פונדעסטוועגן איז אייער חסד ווי אַ וואָלקן אין דער פרי. דאָך, "שת קציר לך" - ווען איך וועל צוריקקערן די געפאַנגענשאַפט פון מיין פאָלק ("בשובי שבות עמי"), וועט דער חסד וואָס איר האָט יאָ געטאָן ברענגען אַ שניט, ווי ס'שטייט "זִרְעוּ לָכֶם לִצְדָקָה קִצְרוּ לְפִי חֶסֶד". דאָס איז געווען אין די טעג פון חזקיהו המלך, ווען דער אויבערשטער האָט זיי געראַטעוועט פון סנחריב און די גאַנצע מחנה פון אשור איז געוואָרן פּגרים מתים, און "יָסְפָה פְּלֵיטַת בֵּית יְהוּדָה הַנִּשְׁאָרָה שֹׁרֶשׁ לְמָטָּה וְעָשָׂה פְרִי לְמָעְלָה". הגם דער דאָזיגער חסד איז נישט געווען גענוג צו פאַרהיטן דעם שפּעטערדיגן גלות, האָט עס אָבער לפחות דעמאָלט געבראַכט אַ ישועה און מען האָט געשניטן די פירות פון יענעם חסד אין די טעג פון חזקיהו המלך.