הקדמה
אין דעם טייל פון קאפיטל ה' אין הושע גייען מיר אריבער פון דער אלגעמיינער תוכחה צו א געצילטן רוף: דער נביא בלאזט אין שופר און ווארנט דעם שבט בנימין, וואס גרענעצט זיך מיט אפרים און געפינט זיך אונטער זיין הערשאפט, ער זאל זיך נישט נאכשלעפן נאכן וועג פון די עשרת השבטים. ארום דעם וועלן מיר הערן די ביאורים פון רש"י, תרגום יונתן, רד"ק, אבן עזרא און רבינו סעדיה גאון, און בעיקר דעם מהלך פונעם מלבי"ם, וואס שטעלט אויס די גאנצע פרשה אלס איין המשכ'דיגע ווענדונג צו בנימין און צו יהודה.
"תקעו שופר בגבעה" - דריי מהלכים אינעם פשט
תִּקְעוּ שׁוֹפָר בַּגִּבְעָה חֲצֹצְרָה בָּרָמָה הָרִיעוּ בֵּית אָוֶן אַחֲרֶיךָ בִּנְיָמִין׃ - בלאזט א שופר אין גבעה, א חצוצרה אין רמה, בלאזט תרועה אין בית און, הינטער דיר, בנימין!
דער פסוק איז צונויפגעשטעלט, און מיר וועלן זען דערין עטליכע ביאורים. רש"י ערקלערט אז דאס בלאזן אין שופר קומט צו ווארענען קעגן דער שווערד פון די מחנות וואס שטייען אנצוקומען. "הריעו בית און אחריך" - די חיל גייט הינטער דיר בנימין. דאס הייסט עס איז דא דא א התראה פאר בנימין: עס איז שוין דא א חיל וואס יאגט זיך נאך דיר. ווי באקאנט, פלעגט מען אין יענע צייטן בלאזן אין שופר כדי אנצושרעקן און צו ווארענען, און דורך דעם פלעגט מען לאזן וויסן מעלדונגען פארן פאלק: איבער א מלחמה, איבער א פארזאמלונג ביים קעניג און ענליכעס. אזוי ווי מיר האבן געזען אין מדבר ביי די חצוצרות, וואס יעדער מין תקיעה האט געמאלדן אן אנדערע בשורה: אמאל צו פארזאמלען די מחנות, אמאל צו רוען, און אמאל אויף מלחמה. דא איז די מעלדונג פאר בנימין אז דער שונא געפינט זיך שוין דא.
און פארוואס דווקא "אחריך בנימין"? ערקלערט דער רד"ק: ווייל אפרים האט ער שוין איינגענומען. לויט דעם ביאור רעדט מען אין א שלב נאך גלות עשרת השבטים, און די פראגע איז ווער איז דער נעקסטער אין דער רייע. דער ענטפער איז: אחריך בנימין - דער שונא ווארט שוין צו פארטריבן אין גלות אויך דיר.
תרגום יונתן: איבער דעם אלטן חטא פון בעטן א מלך
רש"י ברענגט דעם תרגום יונתן, וואס נעמט די פסוקים על דרך המדרש. זיין לשון איז: "נבייא ארימו קלכון כד בשופרא" - נביאים, הייבט אויף אייער קול אזוי ווי מיט א שופר. "אתנבו די ייתון עליהון עממיא קטולין" - נבוא'ט אז עס וועלן קומען אויף זיי רוצח'ישע פעלקער, "על דאמליכו ית שאול דמגבעתא" - פארן מליך זיין שאול'ן וואס איז געווען פון גבעה. דאס מיינט: "תקעו שופר בגבעה" - מעלדט אז עס וועלן קומען פעלקער און וועלן הרג'ענען צווישן אייך צוליב דעם וואס איר האט געקרוינט שאול'ן פון גבעה פאר א מלך.
און ער פירט אויס ווייטער: "אצוחו כד בחצוצרתא, אמרו די ייתון עליהון מלכין במשרייתהון, על דלא קבילו לפתגמי שמואל דמרמתא" - שרייט אויס ווי מיט א חצוצרה, זאגט אז עס וועלן קומען אויף זיי מלכים מיט זייערע מחנות, פארן נישט אננעמען די רייד פון שמואל הרמתי. ווי באקאנט, איז דאס קרוינען שאול נישט געווען לרצון פארן אויבערשטן און פאר שמואל הנביא. שמואל האט געזאגט "מאסו בי", און דער אויבערשטער האט אים געזאגט: נישט דיך האבן זיי פאראכט, נאר מיר האבן זיי פאראכט. לסוף האט ער זיי געקרוינט שאול'ן, אבער דאס מליך מאכן אליין איז לכתחילה נישט געווען לרצון, ווייל די בקשה נאך א מלך איז נישט געווען ווי עס פאסט (און מיר האבן שוין מאריך געווען אין דעם ביי ספר שמואל, און ס'איז נישט דא דאס פלאץ איבערצוזאגן). אויף דעם ווערט געזאגט: תקעו שופר בגבעה - פארן מליך מאכן שאול'ן אין גבעה; חצוצרה ברמה - פארן נישט פאלגן די ווערטער פון שמואל הרמתי.
"בסיעו עליהון יבבות עבדי קרבא" - יבבות איז מלשון תרועה (יום תרועה, יום יבבא), און עבדי קרבא זענען די מלחמה-לייט, די קעמפער. "על דשקרו במימרי" - פארן פארלאזן מיינע ווערטער, "ואסתחרו לאחורא מבתר פולחני" - און זיי האבן זיך אפגעקערט צוריקוועגס פון מיין עבודה, "ולא פלחו קדמיי במקדשא די בארעא דשבטא דבנימין" - און זיי האבן נישט געדינט פאר מיר אינעם בית המקדש וואס געפינט זיך אין לאנד פון שבט בנימין. לכאורה איז דאך דער בית המקדש אין לאנד פון יהודה, נאר חז"ל האבן שוין געזאגט אז עס גייט ארויס א רצועה וואס געהערט צו בנימין, און קומט אויס אז דער פלאץ געהערט סיי צו בנימין און סיי צו יהודה. קומט אויס אז לויטן תרגום יונתן רעדט דער גאנצער פסוק וועגן דעם שונא וואס וועט קומען אויף זיי, און וועגן דעם אלטן חטא פון קרוינען א מלך קעגן דעם רצון פון השי"ת.
דער דרך פונעם מלבי"ם: א ווארענונג פאר בנימין זיך אפצוזונדערן פון אפרים
דער מלבי"ם שטעלט די זאכן אויף א היסטארישן הינטערגרונט: די עשרת השבטים, שומרון, האבן געהערשט איבער מלכות יהודה און בנימין פון דער צייט וואס יואש האט באזיגט אמציה מלך יהודה. און פון דער צייט פון פקח בן רמליהו האבן די בני ישראל מלחמה געהאלטן מיט די בני יהודה, און ישראל האט אונטערגעווארפן יהודה אונטער זיך, און דאס איז געווען אין די טעג פון אחז. די נחלה פון בנימין איז געווען א שכן צו דער נחלה פון בני יוסף, דאס הייסט צו אפרים און מנשה, און אין יענער צייט איז בנימין געווען אונטערווארפן אונטער דער מלכות פון אפרים, וואס ער איז געווען דער הערשער.
לויט דעם באפעלט דער נביא די בני בנימין אז זיי זאלן בלאזן שופר אין גבעה, וואס האט באלאנגט צו בנימין; און מ'זאל בלאזן מיט א חצוצרה אין רמה, וואס איז אויך געווען פון בנימין; און מ'זאל מריע זיין אין בית און, וואס איז אויך געווען אינעם גורל פון בנימין, ווי עס שטייט אין יהושע ביים נחלת בנימין "והיו תוצאותיו מדברה בית און". אין אלע די דאזיגע ערטער זאל מען בלאזן און אויסרופן און זאגן: "אחריך בנימין".
און וואס מיינט די דאזיגע הכרזה? גייט נישט נאך מלכות אפרים, פירט אייך נישט ווי די הנהגה פון די עשרת השבטים, נאר "אחריך בנימין" - זאגט פאר'ן גאנצן פאלק אז זיי זאלן גיין נאך דער הנהגה פון בנימין וואס איז פארבונדן מיט יהודה, און נישט נאך אפרים. קומט אויס אז ס'איז דא א רוף צום שבט בנימין, וואס וואוינט נאנט צו אפרים און איז אונטער זיין ממשלה: צי זיך נישט נאך אפרים, צי זיך נאך בנימין וואס איז צוגעטשעפעט צו יהודה. און טאקע האבן מיר געזען אז בנימין זענען נישט גולה געווארן נאר ביי דער צווייטער גלות, ווען יהודה איז גולה געווארן.
"תקעו שופר" קעגן "חצוצרה הריעו": דער כתוב גייט און לייגט צו
דער מלבי"ם איז מדייק אינעם חילוק צווישן א תקיעה און א תרועה, און צווישן א שופר און א חצוצרה. די חצוצרה איז מער מיוחד פונעם שופר: מיט חצוצרות פלעגט מען בלאזן אין בית המקדש, און איר מעלה איז גרעסער און אויך איר צורה איז שענער אויסגעפארעמט. און די תרועה איז מער מעורר ווי די תקיעה: די תקיעה איז א פשוט'ער און געצויגענער קול, בעת די תרועה איז אן אפגעהאקטער געוויין-קול, און זי איז מער מעורר.
און פון דא, זאגט דער מלבי"ם, איז דער דרך פון די פסוקים צו גיין אלץ מער און מוסיף זיין: צום ערשט "תקעו" (וואס איז ווייניגער ווי א תרועה) "בשופר" (וואס איז ווייניגער ווי א חצוצרה); און אינעם קומענדיגן שלב, ווען דער מצב ווערט ערנסטער, "חצוצרה" (א מער חשוב'ער כלי) "הריעו" (א קול וואס איז מער מעורר). און דאס אלץ כדי צו ערוועקן בנימין אז זיי זאלן זיך ציען נאך דער הנהגה פון זייער שבט און נישט נאך דער הנהגה פון אפרים.
"בשבטי ישראל הודעתי נאמנה"
אֶפְרַיִם לְשַׁמָּה תִהְיֶה בְּיוֹם תּוֹכֵחָה בְּשִׁבְטֵי יִשְׂרָאֵל הוֹדַעְתִּי נֶאֱמָנָה׃ - אפרים וועט ווערן א וויסטעניש אין טאג פון דער תוכחה, צווישן די שבטי ישראל האב איך געלאזט וויסן געטריי.
דא איז דער מקור פונעם באקאנטן אויסדרוק "הודעתי נאמנה", וואס אסאך ניצן אן צו וויסן פון וואו עס שטאמט. דער רד"ק מסביר אז דא איז דא א תוכחה פאר אפרים: אפרים וועט זיין צו א שממה אין דער צייט ווען מען וועט אים שטראפן. און וואס איז "יום תוכחה"? לויט'ן רד"ק איז דאס די תקופה ווען די אידן זענען געווען אין מדבר, וואס דעמאלט האט דער אויבערשטער גערעדט צו זיי דירעקט און זיי געלאזט וויסן נאמנה: "אם בחוקותי תלכו", "ונתתי שלום בארץ", "ונתנה הארץ יבולה", "והשיג לכם דיש את בציר ובציר ישיג את זרע", "חרב לא תעבור בארצכם". און וויבאלד זיי האבן נישט צוגעהערט, וועט ער זיי פאריאגן אין גלות. דאס מיינט "אפרים לשמה תהיה" - ווייל אין יום תוכחה, ווען איך האב זיי געגעבן די תורה, האב איך זיי געלאזט וויסן נאמנה אז אויב זיי וועלן אפטרעטן פונעם דרך וועלן זיי גיין אין גלות.
דער מדרש: "האלוה תקיף וקשוט, דאפילו לבני ביתיה לא נסיב אנפין"
און דער רד"ק ברענגט א מדרש: רבי אבהו בשם רבי יוסי ורבי חנינא - אינעם טאג וואס דער הקדוש ברוך הוא האט זיך גע'טענה'ט מיט זיי אינעם דין. און וועגן וואס רעדט זיך עס? מיר געפינען אז ווען די עשרת השבטים זענען גולה געווארן זענען יהודה און בנימין נישט גולה געווארן, און די עשרת השבטים האבן גע'טענה'ט אז דאס איז נישט קיין יושר, אן איפה ואיפה. און זיי פלעגן זאגן: וויבאלד זיי זענען זיינע בני פלטין האט ער זיי נישט מגלה געווען. דאס הייסט, וויבאלד זיי זענען שכנים פונעם בית המקדש האט ער זיי געגעבן אן הנחה, און כאטש זיי זענען אויך רשעים נישט ווייניגער פון אונז, פארוואס זענען דווקא מיר גולה און זיי נישט? צי איז דען דא חס ושלום משוא פנים אין דער זאך?
און דער ענטפער: חס ושלום, עס איז נישטא קיין משוא פנים, נאר זייער מאס איז נאך נישט פול געווארן, און ווען זיי האבן חוטא געווען זענען זיי גולה געווארן. דאס הייסט, נישט דאס זיין אינעם "פלטין של מלך" האט זיי געהאלפן, נאר אז זייער מאס איז נאך נישט געווען פול. און ווי מיר האבן שוין עטליכע מאל מסביר געווען, די מלכי ישראל זענען אלע געווען רשעים, בעת ביי די מלכי יהודה זענען אויך געווען מלכים צדיקים, און זייער אראפגליטשן איז געווען פיל שטייטער ווי ביי די עשרת השבטים.
האט רבי אבהו געזאגט: ווען די עשרת השבטים האבן דאס געהערט, האבן זיי נישט געהאט וואס צו ענטפערן, און זיי האבן געזאגט: "האלוה תקיף, הקשוט, דאפילו לבני ביתיה לא נסיב אנפין" - דער באשעפער איז תקיף, דער באשעפער איז אמת, אז אפילו צו זיינע בני בית טראגט ער נישט קיין פנים. צו מקיים זיין וואס עס שטייט "בשבטי ישראל הודעתי נאמנה" - איך האב געלאזט וויסן אז איך בין נאמן. קומט אויס אז ווען יהודה און בנימין וועלן אויך גולה ווערן, וועט זיך קלאר מאכן פאר די שבטי ישראל, דאס זענען די עשרת השבטים, אז ביי מיר איז נישטא קיין איפה ואיפה, און ווער עס איז אפגעטראטן פונעם דרך וועט בסוף גולה ווערן.
ביאור המלבי"ם: דער טעם פאר דער ווארענונג צו בנימין
לויטן מלבי"ם איז דער פסוק דער המשך און דער טעם צום פריערדיגן פסוק. דען "אחריך בנימין" איז אן אנזאג פאר די בני בנימין זיך דערווייטערן פון אפרים און נישט גיין אין זייערע וועגן, כאטש וואס אפרים און די עשרת השבטים הערשן איבער זיי, נאר זיי זאלן זיך אפטיילן פון מלכות אפרים. און יעצט ערקלערט ער זיי פארוואס: ווייל אפרים לשמה תהיה (אפרים וועט ווערן א וויסטעניש). ווילט איר דען זיין ווי זיי? ביום תוכחה זענען זיי עתיד צו גיין אין גלות. דעריבער ווארן איך דיך בנימין אז דו זאלסט נישט ענדערן דעם וועג און זיך נישט בייגן נאך די עשרת השבטים, ווייל אויפן טאג וואס איז באשטימט ביים אויבערשטן מוכיח צו זיין די בני אפרים, דאס איז דער טאג פון זייער גלות, וועט איר צוקוקן זייער צרה אבער שטיין פון דער זייט. אבער אויב איר וועט זיך אנשליסן מיט זיי, וועט איר גיין אין גלות צוזאמען מיט זיי. און דעריבער "הודעתי נאמנה" - איך לאז דיר דאס וויסן מיט א געטרייער נאמנות אז עס לוינט דיר נישט זיך צו באהעפטן מיט אפרים נאר צו זיין אפגעשיידט פון זיי.
און ביים ביאור המילים ערקלערט דער מלבי"ם אז "יום תוכחה" איז אזוי ווי יום צרה ותוכחה, דער טאג אין וועלכן זיי וועלן גיין אין גלות. אבער ער ברענגט נאך א פירוש: מען קען צובינדן "יום תוכחה" צום פריערדיגן פסוק - "תקעו שופר בגבעה... ביום תוכחה", און א יום תוכחה איז א טאג פון א תענית. און דער רד"ק האט שוין ערקלערט בשם זיין פאטער אז א יום צום איז א צייט ווען דער ציבור קלייבט זיך צונויף אינאיינעם, ווייל "צום" איז א לשון פון קיבוץ, אזוי ווי "צומת הגידים" - אן ארט וואו עס קומען צוזאמען אסאך גידים, און ווי א קרייצוועג (צומת) - אן ארט וואו עס קומען צוזאמען אסאך וועגן. און אין דעם יום הצום, ווען דער עולם קומט זיך צונויף, פלעגט דער זקן דרש'ענען דברי תוכחה וכיבושין. קומט אויס: בלאזט שופר אין גבעה, א חצוצרה אין רמה, טראמפייטערט אין בית און - ווען? ביום תוכחה, אין דעם טאג פונעם תענית ווען איר זאמלט איין יעדן. און וואס זאלט איר אויסרופן? "אחריך בנימין" - בייג דיך אפ פון אפרים און גיי נאך שבט בנימין, ווייל אפרים וועט ווערן א וויסטעניש.
"היו שרי יהודה כמסיגי גבול"
הָיוּ שָׂרֵי יְהוּדָה כְּמַסִּיגֵי גְּבוּל עֲלֵיהֶם אֶשְׁפּוֹךְ כַּמַּיִם עֶבְרָתִי׃ - די שרים פון יהודה זענען געווען ווי די וואס רוקן אוועק א גבול, אויף זיי וועל איך אויסגיסן ווי וואסער מיין כעס.
דער מלבי"ם גייט ווייטער אויפן זעלבן מהלך: "בשבטי ישראל" - אויף זיי, אויף די עשרת השבטים, "הודעתי נאמנה", אז די שבטי ישראל זענען יעצט געווען "שרי יהודה", דאס הייסט זיי זענען געווארן שרים און הערשער איבער יהודה. ווייל מען רעדט דא אין א תקופה ווען יהודה און בנימין זענען געווען אונטער דער ממשלה פון די עשרת השבטים. און זיי זענען ענליך צו מסיגי גבול, ווייל דער גבול פון יהודה איז דער גבול פון מלכות בית דוד, און ווען דו קומסט דארט הערשן רוקסטו אוועק דעם גבול פון מלכות בית דוד. דער אויבערשטער האט צוגעזאגט פאר דוד צו געבן א ניר פאר זיינע קינדער אלע טעג, אז עס זאל אים בלייבן כאטש איין שבט, און ווען דו הערשט איבער זיי ביסטו ווי איינער וואס טרעט אריין אין יענעמ'ס גבול. און דעריבער "הודעתי נאמנה" - א באשטימטע און קלארע גזירה: "אשפוך כמים עברתי", עברתי מיינט מיין כעס, וואס וועט אויסגעגאסן ווערן אויף זיי. און ווי עס שטייט אין ישעיה "בעוד ששים וחמש שנה יחת אפרים מעם", וואס דאס באדייט אז אפרים וועט גיין אין גלות.
וואס איז "עברה" און פארוואס "כמים"
דער מלבי"ם איז מדייק אין דעם לשון "עברתי". עס איז דא א חילוק צווישן כעס און עברה: עברה מיינט ווען דער עונש טרעפט אויך דעם וואס זינדיגט נישט. דער כעס שטייגט איבער און שטראפט די זינדיגע צוזאמען מיט די וואס זינדיגן נישט, ווי דער פסוק זאגט "כי תצא אש ומצאה קוצים". און פארוואס ווערט דאס אנגערופן עברה? ווייל דער כעס גייט אריבער (עובר) זיין גרעניץ: זיין פאסיגער גרעניץ איז בלויז די חוטאים, און ווען ער פארלענדט אויך די וואס זענען נישט קיין חוטאים, קומט אויס אז ער איז אריבערגעגאנגען זיין גרעניץ.
און אזוי איז געווען דא: דער עיקר פון די חוטאים זענען שבט אפרים, וואס זיי זענען דאס בית המלכות און זיי האבן געמאכט די עגלים, בעת די איבעריגע ניין שבטים זענען נאכגעשלעפט געווארן נאך זיי און נאך ירבעם בן נבט, און זענען געווען ווי פארפירט און געצוואונגען. פונדעסטוועגן וועט דער חרון אף וואס איז אויף שבט אפרים זיין בבחינת עברה, וואס וועט שטראפן אויך די איבעריגע שבטים. און דאס איז דער באדייט פון "כמים": אזוי ווי וואסער וואס מען גיסט אויס אויף איין פלאץ און עס בלייבט נישט דארט נאר עס שפרייט זיך אויס, אזוי אויך מיין עברה, וואס איר עיקר איז אויף אפרים וואס וועט ווערן א וויסטעניש, וועט זיך אויסשפרייטן און אומברענגען אויך די איבעריגע ניין שבטים, און אין סך הכל וועלן אלע עשרת השבטים גיין אין גלות.
דער מהלך פון רש"י און רד"ק: א תוכחה צו די שרי יהודה אליין
דער רד"ק, און אויך רש"י, ערקלערן אז דער פסוק רעדט איבער יהודה אליין, נישט ווי דער מהלך פונעם מלבי"ם. און דא איז כדאי זיך אפצושטעלן אויף דעם וואס דער מלבי"ם האט זוכה געווען משיג צו זיין מיט זיין ביאור: די פסוקים דא זענען שווער פארשטענדליך, ווייל לכתחילה רעדט מען פון בנימין, דערנאך פון אפרים, און דערנאך נאכאמאל פון יהודה. לויטן מלבי"ם איז דא בכלל נישט קיין אומארדענונג, נאר אלע פסוקים זענען איין ווענדונג צו בנימין און צו יהודה: "אחריך בנימין" - שלעפ דיך נישט נאך אפרים; "כי אפרים לשמה תהיה" - דאס איז דער טעם; "היו שרי יהודה כמסיגי גבול, עליהם אשפוך כמים עברתי" - א המשך פון דעם זעלבן דיבור, אז אויף זיי וועט אויסגעגאסן ווערן מיין צארן און דערפאר דערווייטערט אייך פון זיי. דער גאנצער דיבור איז געווענדעט צו איין אדרעס. בעת לויט די אנדערע מפרשים איז דא א שוועריקייט, ווייל איין מאל רעדט מען מיט בנימין, איין מאל מיט אפרים און איין מאל מיט יהודה, און מען פארשטייט נישט וויאזוי דער כתוב שפרינגט יעדעס מאל איבער צו אן אנדער אדרעס אינמיטן איין גאנצן ענין.
און ווי עס זאל נישט זיין, לאמיר זען וויאזוי רש"י און דער רד"ק ערקלערן. לויט זייערע ווערטער איז דא א ווענדונג צו די שרים פון יהודה. דער רד"ק טייטשט אויס: אזוי ווי א מענטש וואס ריקט צו זיין גרעניץ צום חבר'ס גרעניץ, אזוי האבן זיי זיך געאיילט אנצוכאפן די וועגן פון ישראל, זייערע חברים די מלכים. דאס הייסט, די שרים פון יהודה האבן זיך צוגעקלעבט צו די בני אפרים, וואס דאס זענען די רשעים, די עשרת השבטים, און האבן זיך אנגעכאפט אין זייערע וועגן, און דערפאר אויף זיי וועל איך אויסגיסן מיין צארן.
און כפשוטו טייטשט דער רד"ק, אז "מסיגי גבול" מיינט אז זיי פלעגן גזל'ענען פעלדער. נאר ס'איז אים שווער געווען, און אזוי פרעגט אויך רש"י: אויב אזוי, פארוואס שטייט "כמסיגי גבול" מיט א כ'? אויב זיי זענען מסיגי גבול, זאל שטיין "מסיגי גבול"; ווארום די כ' איז דאך כף הדמיון, און דאס פאסט נאר אויף א זאך וואס איז נישט ממש נאר ענליך דערצו. פֿאַרענטפֿערט דער רד"ק: מיר געפינען אזוינס אינעם מקרא, ווי למשל "מכרה כיום" - מאך מיר אן השוואה ווי היינט, וואס דאס מיינט היינט ממש, און מען זעט אז דער כף הדמיון קומט אמאל ווי איבריג. אזוי אויך דא, "כמסיגי גבול" מיינט מסיגי גבול ממש, און די כ' שטערט נישט.
און לויט דעם איז דא דא א תוכחה קעגן די שרי יהודה, וואס זענען געווען מסיגי גבול פון זייערע חברים: מענטשן האבן געהאט א נחלה לעבן די שרי יהודה, און די שרי יהודה פלעגן רוקן דעם גבול. ווי דער שטייגער פון א מסיג גבול חבירו, וואס גייט אריין אין יענעמ'ס פעלד און נעמט צו פאר זיך עשרה מטרים, אזוי פלעגן זיי צונעמען פון די נחלות פון די שוואכע צו זייער נחלה. און ענליך צו דעם וואס שטייט אין דער נבואה פון יחזקאל: "ולא יונו עוד נשיאי את עמי להונותם מאחוזתם" - זעסטו אז ס'איז ביי זיי געווען א גאנצער וועג אין דעם, זיי צו באעוולען און צונעמען פון זייער אחוזה.
רבינו סעדיה גאון: הסגת גבול פון די מצוות
רבינו סעדיה גאון, ווי דער רד"ק ברענגט, נעמט די זאך אויף א משל'דיגן אופן. עס רעדט זיך נישט פון הסגת גבול כפשוטה, נאר פון הסגת גבול פון די מצוות: די מצוות זענען ווי א גבול וואס דער אויבערשטער האט געגרענעצט, בל יעבור, און ווען די שרי יהודה גייען און זענען עובר אויפ'ן דבר השם, זענען זיי ווי מסיגי גבול, וואס רוקן דעם גבול וואס די ראשונים האבן געגרענעצט און זענען עובר אויף די אלות הברית. און לויט דעם פארשטייט מען דעם כף הדמיון זייער גוט, ווייל ס'איז דאך נישט קיין עכטע הסגת גבול ממש, נאר א זאך וואס איז ענליך דערצו.
דעם רד"ק'ס פאטער: א דיין וואס פארקוקט
דעם רד"ק'ס פאטער ערקלערט, אז די שרים אליין זענען נישט געווען קיין מסיגי גבול, נאר מענטשן פלעגן קומען צו די שרים זיך באקלאגן אויף זייערע שכנים וואס רוקן זייער גרענעץ. א מענטש קומט מיט א תביעה צו די שרים, וואס זענען אויך געווען די שופטים און דיינים, און זאגט: מיין שכן האט מסיג גבול געווען, און דער דיין פארמאכט די אויגן. און ווען דער דיין פארקוקט, איז דאס פונקט ווי ער אליין וואלט מסיג גבול געווען. ווייל אויב דו גנב'עסט אליין הייסטו א גנב, און אויב דו לאזסט יענעם גנב'ענען און פארמאכסט די אויגן, ביסטו אויך א שותף צום גנב. און דאס איז דער טייטש "היו שרי יהודה כמסיגי גבול": זיי האבן צוגעקוקט ווי מענטשן רוקן די גרענעצן פון זייערע חברים און גזל'ענען זייערע פעלדער, און האבן נישט געמאכט קיין משפט, דערפאר באשולדיגט מען זיי כאילו זייער האנט איז אינעם מעל.
דער אבן עזרא: די שלעכטס וואס מען טוט בסתר
דער אבן עזרא ערקלערט: זיי פלעגן טאן שלעכטס פאר די וואס זענען געווען אונטער זייער הערשאפט, ווי מסיגי גבול וואס טוען עס בסתר. ווייל דער וואס רוקט א גרענעץ טוט דאס ביינאכט, ווען קיינער זעט נישט, ער רוקט דעם פלויט, און דו קומסט אן נאך א וואך און ביסט נישט זיכער, אפשר איז דער פלויט געווען מער אינעווייניג, דו געדענקסט שוין נישט, און מסתמא איז דאס זיין פלאץ. אלעס ווערט געטאן בהסתר כדי מ'זאל עס נישט באמערקן. פונקט אזוי האבן זיי געטאן שלעכטס בהסתר צו די מענטשן וואס זענען געווען אונטער זייער מאכט, און דאס איז די כוונה אז שרי יהודה זענען געווען ווי מסיגי גבול.
"עשוק אפרים רצוץ משפט"
עָשׁוּק אֶפְרַיִם רְצוּץ מִשְׁפָּט כִּי הוֹאִיל הָלַךְ אַחֲרֵי־צָו׃ - אפרים איז געדריקט און צעקלאפט מיט שווערע משפטים, ווייל ער האט געוואלט נאכגיין א פרעמדן געבאט.
דער רד"ק ערקלערט: אפרים איז געדריקט דורך די פעלקער, וואס האבן אים באעוולט און צעקלאפט מיט שווערע משפטים. און לויט'ן אבן עזרא איז די כוונה אויף די מלכי אפרים, וואס זיי האבן אים געדריקט און גענארט. און פארוואס איז אים דאס געקומען? "כי הואיל הלך אחרי צו". היינט וואלט מען געזאגט אז ער איז נאכגעלאפן די מאדע, אבער דער רד"ק טייטשט אנדערש: זיי זענען נאכגעגאנגען די מצוות פון ירבעם בן נבט, דעם וועג וואס ער האט זיי באפוילן.
און וואס מיינט "כי הואיל הלך"? זאגט דער רד"ק: ער איז געגאנגען מיט זיין אייגענעם רצון. ווייל אנפאנגס האבן זיי זיך נישט געצויגן נאך ירבעם, און הערשט נאך א שטיק צייט האבן זיי באשלאסן זיך צוצופאסן צו די עגלים, קומט אויס אז ווען ער איז געגאנגען, איז עס געווען ברצונו. נישט סתם געגאנגען, נאר מיט זיין רצון איז ער געגאנגען און האט מסכים געווען צו יענעם קלקול וואס ירבעם האט זיי פארדארבן. און "צו" ערקלערט דער רד"ק אז דאס איז ווי א מצווה, א באפעל, און כאטש עס שטייט נישט בפירוש "צו ירבעם", איז אבער דער דרך המקראות צו פארקירצן. קומט אויס: ווען זיי זענען נישט געגאנגען אין די מצוות פונעם באשעפער, זענען זיי נאכגעגאנגען דעם צו פונעם רשעות'דיגן קעניג וואס האט זיי אנגעפירט.
דער מלבי"ם: א דירעקטע תביעה אויף אפרים
אויך דא, לויטן מלבי"ם, איז די ווענדונג צו שבט בנימין און צו יהודה, און דאס גאנצע רעדן איז צו זיי. און ער זאגט זיי: וויסט אייך אז אפרים וועט אויסשטיין צו ווערן צערויבט, און נישט נאר צוליב דער אלגעמיינער עבירה וואס מיר האבן גערעדט וועגן איר, אז ווען די עבירה ברעכט דורך די גרענעצן פארלענדט זי אלעס ווי וואסערן וואס שוועמען איבער. אויף אפרים איז דא א פערזענלעכע תביעה, ווייל ער האט דאך מחטיא געווען די רבים, און דערפאר וועט זיין "רצוץ משפט" - מיט משפט וועט מען אים צעטרעטן, נישט מצד דער עבירה נאר מצד משפט און דין. ווייל ביי אן עבירה קען א מענטש זאגן "איך בין דארט געווען און געשטראפט געווארן צוזאמען מיט אלעמען", אבער דא ווענדט מען זיך צו אים דירעקט, אז ער איז דער פאראנטווארטלעכער אויף אלץ וואס איז געשען מיט יהודה און בנימין. מצד דעם משפט: ער האט אנגעהויבן מיט דער עבירה און איז נאכגעגאנגען דעם ציווי פון ירבעם וואס איז געווען פון זייער שבט, און שבט אפרים האט זיך צום ערשט געהאלטן ביי די עגלים און זיי זענען די וואס האבן מחטיא געווען די רבים, דערפאר איז די תביעה אויף זיי גלייך און דירעקט.
"הואיל" - א הסכמה נאך אן אפזאג
דער מלבי"ם ערקלערט אז "הואיל" איז מלשון התחיל, און אלעמאל דריקט דער דאזיקער אויסדרוק אויס א שלילת הרצון וואס איז פריער געווען פארן מסכים זיין. אויב האב איך געוואלט א זאך פון אנפאנג אן, וועל איך זאגן "איך האב געוואלט" אדער "איך האב געטאן ווייל איך האב געוואלט"; אבער אויב לכתחילה בין איך געווען דערקעגן און דערנאך בין איך איינגעגאנגען, אויף דעם קומט דער לשון "הואיל". און דאס איז נישט צופעליג, ווייל זיין שורש איז יא"ל, און דאס איז פון די שורשים וואס באדינען א זאך און איר פארקערטע, אזוי ווי "לשרש" (אויסרייסן פונעם שורש) און "להשריש" (מאכן וואקסן שרשים), אדער ווי "קלס" וואס דינט סיי אויף שפאט און לעכערלעכקייט ("לעג וקלס") און סיי צו לויבן און רימען ("לקלס ולשבח"). אזוי אויך דא: "אל" מיינט צוריקהאלטן, און "הואיל" מיינט הסכמה, ווייל עס רעדט זיך פון א הסכמה וואס קומט נאך א מניעה.
און דער מלבי"ם ברענגט ביישפילן: "ויואל משה לשבת את האיש" - לכתחילה האט משה רבינו נישט געוואלט וואוינען מיט אים, און ערשט נאכדעם וואס ער האט אים מפציר געווען האט ער מסכים געווען. "הואל וקח כיכריים" - אז נעמן האט אנגעבאטן פארן נביא און אלישע האט זיך אפגעזאגט און נישט געוואלט נעמען פון אים גארנישט, און נאכדעם איז גיחזי זיין קנעכט נאכגעלאפן און אים געזאגט "הואל וקח", ווייל עס איז פריער געווען אן התנגדות. "הנה נא הואלתי לדבר אל השם" - עס וואלט ראוי געווען אז איך זאל נישט רעדן, און צום סוף האב איך מסכים געווען. "הואיל משה באר את התורה הזאת" - אז אנפאנג האט ער זי נישט געוואלט מסביר זיין, ווייל ער האט געהאלטן אז ער וועט מאריך ימים זיין, און וויבאלד ער האט פארשטאנען אז ער גייט נישט אריין אין לאנד און ער דארף נסתלק ווערן, האט ער מסכים געווען און מבאר געווען. אזוי אויך ביי אפרים: אנפאנג האבן זיי זיך נישט גלייך געצויגן נאך ירבעם בן נבט און זיינע עגלים, און ערשט שפעטער זענען זיי איינגעגאנגען נאכצוגיין נאך אים, און דאס איז "כי הואיל הלך אחרי צו".
"ואני כעש לאפרים וכרקב לבית יהודה"
וַאֲנִי כָעָשׁ לְאֶפְרָיִם וְכָרָקָב לְבֵית יְהוּדָה׃ - און איך בין ווי א מאל פאר אפרים, און ווי פוילעניש פאר בית יהודה.
"ואני כעש לאפרים" - ווי איינער וואס פארלענדט און פארדארבט אפרים. און דער עיקר נקודה: דער אונטערגאנג פון אפרים און פון יהודה איז נישט קיין נאטירלעכער אונטערגאנג נאר בהשגחה, מאת השם און מיט זיין רצון. איך פארדארב זיי ווי א מאל און ווי פוילעניש, וואס זיי פארלענדן און צעשטערן אלעס.
און דער מלבי"ם איז מדייק: פאר אפרים איז ער ווי א מאל, און פאר בית יהודה ווי פוילעניש. וואס איז דער חילוק? א מאל איז א זאך וואס קומט פון אינדרויסן - עס איז געקומען א מאל און אויפגעגעסן דעם בגד. דאס פארפוילן איז אינעם חפץ אליין, אז דער פרוכט ווערט פארפוילט פון אינווייניג. און אזוי באשרייבט דער פסוק זייער פארדארבונג: אפרים, וואס דער אייבערשטער רוט נישט צווישן זיי, ווייל אפרים זענען דאך די עשרת השבטים, קומט כביכול דער אייבערשטער זיי צעשטערן בהשגחה גמורה פון אינדרויסן. אבער יהודה, וואס דער אייבערשטער געפינט זיך צווישן זיי, ווייל דארט איז דאך דער מקום המקדש, דאס לאנד פון יהודה און בנימין וואו עס שטייט דער היכל השם, קומט דער אייבערשטער נישט פון אינדרויסן זיי צו פארדארבן נאר פון אינווייניג. און דערפאר האט ער מרמז געווען אינעם לשון "רקב", אז די זאך קומט פון אינווייניג, דארט וואו די שכינה רוט בתוך יהודה, און פון דארט וועט ער זיין ווי פוילעניש פאר בית יהודה.
"וירא אפרים את חוליו" - זוכן א רפואה אויפן נישט ריכטיקן אדרעס
וַיַּרְא אֶפְרַיִם אֶת־חׇלְיוֹ וִיהוּדָה אֶת־מְזֹרוֹ וַיֵּלֶךְ אֶפְרַיִם אֶל־אַשּׁוּר וַיִּשְׁלַח אֶל־מֶלֶךְ יָרֵב וְהוּא לֹא יוּכַל לִרְפֹּא לָכֶם וְלֹא־יִגְהֶה מִכֶּם מָזוֹר׃ - און אפרים האט געזען זיין קרענק און יהודה זיין וואונד, און אפרים איז געגאנגען קיין אשור און געשיקט צום קעניג יָרֵב, און ער וועט אייך נישט קענען היילן און וועט פון אייך נישט אפטראגן די וואונד.
זיי האבן נישט פארשטאנען אז אלעס איז בהשגחה, אז די זאך איז געפלאנט און קומט מאת השם פאר דעם וואס זיי האבן פארפירט פונעם וועג, נאר זיי האבן געמיינט אז א נאטירלעכע קראנקייט שטייט פאר זיי. און ווען עס איז דא א נאטירלעכע קראנקייט, גייט מען זוכן נאטירלעכע רפואות כדי אראפצונעמען די מחלה און געזונט צו ווערן. און אזוי ווי די ווערטער פונעם רמב"ן אויפן פסוק "וגם בחוליו לא דרש את השם כי אם ברופאים": וואס זוכן דאקטוירים אין שטוב פון יראי השם? א מענטש א ירא שמים, וואס האט ער מיט דאקטוירים? און מיר פארנעמען זיך מיט דאקטוירים ווייל מיר זענען נישט אויף אזא מדרגה פון ביטחון אז מיר זאלן זיך קענען פארלאזן אויף דער רפואה פונעם אייבערשטן; אבער א מענטש אויף א הויכער מדרגה פון ביטחון פארשטייט אז אויב ער האט א מחלה איז זי מאת השם, און דער וואס האט געשיקט די מחלה וועט אויך שיקן די רפואה.
דאָס איז געווען די תביעה אויף אפרים: זיי האָבן ניט פאַרשטאַנען אַז דאָ איז פאַראַן אַ בשורה און אַ רמז פונעם אויבערשטן, און דערפאַר האָבן זיי ניט געזוכט די רפואה ביים רבונו של עולם, מיטן פרעגן וויאַזוי מען טוט תשובה צו אים, נאָר זיי האָבן געזוכט רפואות אויפן גשמיות'דיקן שטח. און ווען עס קומען צרות, שיקט מען צום מלך אשור ער זאָל אויסהיילן די קראַנקייט און זיי ראַטעווען. און דאָס איז וואָס מיר האָבן געזען אַז מנחם בן גדי האָט געשיקט טויזנט ככר כסף צו פול מלך אשור צו האַלטן די מלוכה אין זיין האַנט; און אחז האָט אים געשיקט אַ שוחד און אַ מנחה ער זאָל אים שטיצן קעגן פקח בן רמליהו און רצין מלך ארם וואָס האָבן מלחמה געהאַלטן מיט אים. ביידע ווענדן זיך צו הילף פון דרויסן, און פאַרשטייען ניט אַז די אמת'ע אַדרעס איז דער אויבערשטער. דו האָסט דאָך אַ פּראָבלעם מיטן רבונו של עולם, דער קדוש ברוך הוא האָט דיך איבערגעגעבן אין די הענט פון די שונאים.
"חוליו" קעגן "מזורו": אַן אינעווייניקסטע קראַנקייט און אַן אויסערווייניקסטע קראַנקייט
פאַרוואָס שטייט ביי אפרים "חוליו" און ביי יהודה "מזורו"? ערקלערט דער מלבי"ם: "חולי" איז אַ זאַך וואָס קומט פון אינעווייניק - אַ שוואַכקייט פונעם גוף, אינעווייניקסטע היץ און ענלעכעס. אָבער "מזור" איז אַ קראַנקייט וואָס קומט צוליב אַ מכה וואָס דער מענטש האָט באַקומען פון דרויסן. און פאַרוואָס הייסט די מכה "מזור"? ווייל אויף דער מכה פלעגט מען שפּרענגען היילמיטלען, ווי עס שטייט "לא זורו ולא חובשו" - מען האָט ניט געשפּריצט אויף איר קיין היילונגס-קרייטער. און נאָך אַ ביאור ברענגט דער מלבי"ם: ווייל מען פלעגט נוצן רפואות פאַר אַן אויסערווייניקסטער מכה, מלשון "ויזר את הגיזה", וואָס זיין באַטייט איז קוועטשן און אויספּרעסן, ווייל ביי אַן אויסערווייניקסטער וואונד איז פאַראַן אַ געשוואָלנקייט און אייטער, און מען פלעגט עס אויסקוועטשן און אַרויסנעמען דעם אייטער כדי צו היילן. אויף יעדן פאַל, "מזור" באַטייט אַן אויסערווייניקסטע קראַנקייט, קעגן "חולי" וואָס איז אַן אינעווייניקסטע קראַנקייט פון דער שוואַכקייט פונעם גוף.
און לויט דעם פאַרשטייט מען דעם חילוק אין לשון. אפרים האָט געשיקט צום מלך אשור ער זאָל אים העלפן קעגן די מורדים פון אינעווייניק, קומט אויס אַז זיין קראַנקייט איז אַן אינעווייניקסטע, און דערפאַר שטייט "וירא אפרים את חוליו". יהודה ווידערקער האָט געשיקט צו אים ער זאָל אים ראַטעווען פון די מלכים וואָס שלאָגן אים פון דרויסן, און דאָס איז אַן אויסערווייניקסטע קראַנקייט, דערפאַר שטייט "ויהודה את מזורו". און וועגן דעם שטייט "וישלח אל מלך ירב" - ער האָט געשיקט שליחים צום מלך אשור ער זאָל פירן זיין קריג קעגן פקח און קעגן רצין מארם וואָס זענען אויפגעשטאַנען אויף אים פון דרויסן.
ביידע האָבן ניט דערגרייכט זייער האָפענונג
און ניט אפרים און ניט יהודה האָבן מצליח געווען אין זייערע מעשים, און ביידע האָבן ניט דערגרייכט זייער האָפענונג. קעגן אפרים וואָס איז געגאַנגען ער זאָל אויסהיילן זיין אינעווייניקסטע קראַנקייט שטייט "והוא לא יוכל לרפוא לכם", און ווי עס שטייט ביי מנחם בן גדי "ולא עמד שם בארץ" - ער האָט געשיקט צו אים ער זאָל קומען, און מלך פול איז דאָרט ניט געבליבן זיי צו ראַטעווען. און קעגן יהודה וואָס האָט געשיקט מען זאָל היילן זיין מזור, זיין אויסערווייניקסטע קראַנקייט, שטייט "ולא יגהה מכם מזור", און קום און זע ביי אחז: ניט נאָר וואָס ער האָט ניט געהאַט קיין היילונג, נאָר "ויצר לו ולא חזקו". קומט אויס אַז אַלץ וואָס איר האָט געטאָן האָט אייך גאָרנישט געהאָלפן, ווייל איר האָט זיך ניט געווענדט צו דער ריכטיקער אַדרעס. אַנשטאָט זיך צו ווענדן צום אויבערשטן, האָט איר זיך געווענדט צו דרויסנדיקע כוחות זיי זאָלן אייך העלפן.
"לא יגהה" - אַרויסנעמען די מכה
"יגהה" באַטייט רפואה, און ווי באַקאַנט איז פון דאַנען דער נאָמען פונעם שפּיטאָל "גהה", און אַזוי אויך "לב טוב ייטיב גהה". אָבער דער מלבי"ם ערקלערט אַז גהה מיינט אַרויסנעמען, ווי "הגו סיגים מכסף" - נעמט אַרויס די סיגים וואָס זענען אויסגעמישט אינעם זילבער, און ווי "הוגה מן המסילה" - מען האָט עס אָפּגעראַמט פונעם וועג. און די כוונה פונעם פסוק איז אַז ער וועט ניט אַרויסנעמען די פאַרדאָרבענע ליחה פון דער מכה: דו האָסט אַן אויסערווייניקסטע וואונד וואָס האָט אין זיך ליחה און דאַרף אַ מזור, דאָס הייסט אויסקוועטשן אָדער שפּרענגען היילמיטלען, און גהה איז די רפואה אויפן אופן פון אַרויסנעמען, אַרויסצוציען די שלעכטע מכה און זי דערווייטערן פונעם גוף, און דאָס וועט דער שונא ניט טאָן. און טאַקע ווען אפרים איז געגאַנגען קיין אשור, האָט ער בסוף פון דאָרט גאָר קיין תועלת ניט באַקומען.
און נאָך איז דער מלבי"ם מדייק: ביי אפרים שטייט אַז ער איז אַליין געגאַנגען, און ניט נאָר צום מלך נאָר צו גאַנץ אשור, ווייל זיי זענען אַלע געוואָרן קנעכט צו אשור, און דערפאַר שטייט "וילך אפרים אל אשור". אָבער ביי יהודה שטייט "וישלח אל מלך ירב", ווייל יהודה זענען ניט געגאַנגען צו ווערן ביי אים קנעכט, נאָר זיי האָבן געשיקט אַ שליחות צום מלך אַליין. און דעריבער הייסט ער "מלך ירב", ווייל זייער גאַנצע בקשה פון אים איז נאָר געווען ער זאָל פירן זייער קריג, און זיי זענען ניט געקומען צו ווערן זיינע קנעכט און אַן אונטערטעניק לאַנד אונטער זיין שוץ.
"כי אנוכי כשחל לאפרים וככפיר לבית יהודה"
כִּי אָנֹכִי כַשַּׁחַל לְאֶפְרַיִם וְכַכְּפִיר לְבֵית יְהוּדָה אֲנִי אֲנִי אֶטְרֹף וְאֵלֵךְ אֶשָּׂא וְאֵין מַצִּיל׃ - וואָרום איך בין ווי אַ לייב צו אפרים און ווי אַ יונגער לייב צום הויז פון יהודה, איך, איך וועל פאַרצוקן און אַוועקגיין, איך וועל אַוועקטראָגן און קיינער וועט ניט ראַטעווען.
זאָגט זיי דער אויבערשטער: אייער טעות איז וואָס איר פאַרשטייט ניט אַז אייער מכה איז ניט קיין נאַטירלעכע מכה נאָר אַן השגחה'דיקע מכה, און אויב אַזוי טאָרט איר זיך ניט ווענדן זוכן אַ רפואה ביי אַ בשר ודם, נאָר גלייך צום השם יתברך.
און וואָס איז דער משל? דערקלערט דער מלבי"ם, אַז אין די ספרי הטבע, אין די ביכער וואָס די חוקרי הטבע האָבן מחבר געווען, ווערט געבראַכט אַז דער לייב בעת ער איז יונג ווערט ער אָנגערופֿן כפיר, און דעמאָלט גייט ער נישט אַרויס אויף געיעגערייען, נאָר ער זיצט אין זײַן סוכה און לאָקערט, און ווער עס דערנענטערט זיך אַהין צורײַסט ער אים, אָבער ער גייט נישט אַרויס נאָכצולויפֿן נאָך טרף. און ווען ער וואַקסט אויס און ווערט אַ שחל, וואָס דאָס איז דער עלטערער לייב, האָט ער שוין לביאות און ער דאַרף זאָרגן פֿאַר זייער פּרנסה, און דערפֿאַר גייט ער אַרויס אין דרויסן צו כאַפּן טרף און ברענגען צו זיי.
און אויף דעם ווערט געזאָגט: פֿאַר אפרים איז ער ווי אַ שחל, ווײַל כלפי אפרים גייט דער אויבערשטער כביכול אַרויס פֿון בית המקדש כדי צו קומען און זיי שלאָגן, ווי דער עלטערער לייב וואָס גייט אַרויס פֿון זײַן אָרט. און פֿאַר בית יהודה איז ער ווי אַ כפיר, וואָס בית יהודה זענען נאָענט צום בית המקדש, און דער אויבערשטער רײַסט זיך נישט אָפּ פֿון זײַן אָרט, נאָר פֿון זײַן סוכה, פֿונעם בית המקדש, פֿון דאָרט שלאָגט ער זיי. און דאָס איז ענלעך צו דעם וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען, "ואני כעש לאפרים וכרקב לבית יהודה": די פֿוילקייט קומט פֿון אינעווייניק, און דאָס איז בית יהודה וואָס די שכינה רוהט בתוכם, בעת כלפי אפרים באַוועגט זיך כביכול דער אויבערשטער און גייט צו זיי, אַזוי ווי דער עש וואָס זײַן שאָדן קומט פֿון דרויסן.
"אני אני אטרוף ואלך" - דו גייסט זוכן רפואות בײַ אַ בשר ודם, און דו פֿאַרגעסט אַז אַלץ קומט פֿון מיר. איך בין ווי אַ שחל און איך בין ווי אַ כפיר, און די זאַך איז נישט נאַטירלעך נאָר מיט השגחה, און איך בין דער וואָס צורײַסט. בײַ אפרים ווערט געזאָגט "אטרוף ואלך", ווײַל דער שחל צורײַסט און טראָגט אַוועק דעם טרף ווײַט אַוועק. און בײַ יהודה, וואָס דאָרט צורײַסט ער אויף זײַן אָרט, אין זײַן סוכה, שטייט "אשא ואין מציל", און עס שטייט נישט "ואלך", ווײַל די זאַך ווערט געטאָן אויף זײַן אָרט. און אַז עס איז נישטאָ קיין ראַטעווער פֿון מײַן האַנט, וואָס פֿאַר אַ נוצן איז דאָ זיך צו ווענדן קיין אשור? קען ער דען דיך ראַטעווען פֿון דער האַנט פֿונעם אויבערשטן?
"אלך אשובה אל מקומי"
אֵלֵךְ אָשׁוּבָה אֶל־מְקוֹמִי עַד אֲשֶׁר־יֶאְשְׁמוּ וּבִקְשׁוּ פָנָי בַּצַּר לָהֶם יְשַׁחֲרֻנְנִי׃ - איך וועל גיין, איך וועל זיך אומקערן צו מײַן אָרט, ביז זיי וועלן אָנערקענען זייער שולד און זוכן מײַן פנים, ווען עס וועט זיי זײַן ענג וועלן זיי מיך אויפֿזוכן.
דערקלערט דער מלבי"ם: קעגן דעם וואָס ער האָט פֿריִער געזאָגט "אני אטרוף ואלך", וואָס איז געזאָגט געוואָרן אויף אפרים, אַז דער הקדוש ברוך הוא קומט כביכול פֿון דרויסן און פֿירט אַוועק דעם טרף, זאָגט ער איצט: נישט בלויז דאָס אַז איך וועל גיין פֿון אפרים קיין ירושלים, אַז דער אויבערשטער קערט זיך כביכול אום צו זײַן אָרט, און דאָרטן אין ירושלים יאָרן שפּעטער ווען יהודה זענען אויך פֿאַרטריבן געוואָרן איז עס געווען די בחינה פֿונעם כפיר וואָס צורײַסט אויף זײַן אָרט. נאָר "אשובה אל מקומי" - מיינט נישט אַז איך וועל זיך אומקערן פֿון דאָרט צום בית המקדש, נאָר איך וועל זיך אומקערן צו מײַן אָרט אין הימל, און איך וועל זיך גאָר דערווײַטערן פֿון זיי.
"עד אשר יאשמו" - ביז זיי וועלן פֿון זיך אַליין תשובה טאָן, אַז זיי וועלן אָנערקענען זייער שולד און זוכן מײַן פנים און זיך אומקערן. און אויב זיי וועלן נישט אָנערקענען זייער שולד, אויף יעדן פֿאַל "בצר להם ישחרונני" - עס וועלן קומען אויף זיי פֿיל שווערע צרות, און דאַן וועלן זיי שרײַען צום אויבערשטן און אים זוכן פֿון דער גרויסער נויט.
און וואָס איז דער חילוק צווישן "ובקשו פניי" און "ישחרונני"? זאָגט דער מלבי"ם: בקשת פנים איז דורך אַ תפילה אָדער דורך אַ דורון, ווי עס שטייט "ויבקש דוד את פני השם" און "והתפללו ויבקשו פניי". אָבער "משחר" איז איינער וואָס זוכט אַ זאַך וואָס איז פֿאַרבלאָנדזשעט און פֿאַרלוירן געגאַנגען פֿון אים. און נאָך מער: בקשת פנים שייך ווען מען זעט יענעם, און דערפֿאַר איז "ובקשו פניי" בעת די שכינה איז נאָך דאָ; אָבער אויב נישט, "בצר להם ישחרונני" - ווען איך וועל זיי שוין פֿאַרלאָזן, קען מען שוין נישט זוכן מײַן פנים, ווײַל איך בין דאָך נישט דאָרט, און דעריבער וועט ער מוזן לשחר, דורש זײַן און זוכן דאָס וואָס איז פֿאַרבלאָנדזשעט געוואָרן פֿון אים. און טייל דערקלערן אַז דער אויסדרוק "לשחר" נעמט זיך פֿונעם וואָרט "שחר": אַ זאַך וואָס אַ מענטש באַגערט זייער שטאַרק, גייט ער און זוכט עס שוין בײַם שחר, פֿאַרטאָגס. אַזוי אויך דער וואָס דאַרף דעם מלך אָדער אַן אַסיפה מיטן שר, "משחר פניו", דאָס הייסט ער גייט פֿרי אין דער פֿרי אים צו באַגעגענען. און עס קומט אויס אַז דער לשון "לשחר" איז אויך פֿאַרבונדן מיטן וואָרט שחר.
לסיכום:
אין די דאָזיקע פסוקים רופֿט דער נביא צום שבט בנימין, וואָס איז געווען אונטער דער ממשלה פֿון אפרים, זיך אָפּצוטיילן פֿון זייער דרך: בלאָזט שופר און בלאָזט חצוצרות אין אַלע ערטער פֿון בנימין, און רופֿט אויס "אחריך בנימין" און נישט נאָך אפרים. דער טעם איז פּשוט: "אפרים לשמה תהיה ביום תוכחה", און ווער עס טוט זיך צו זיי צושטעלן גייט מיט זיי אין גלות. דעם אויבערשטנ'ס צאָרן וועט אויסגעגאָסן ווערן ווי וואַסער און זיך פֿאַרשפּרייטן פֿון דעם זינדיקן אפרים צו אַלע עשרת השבטים, בעת אויף אפרים אַליין איז פֿאַראַן אַ דירעקטע תביעה אין דין, ווײַל ער האָט געוואָלט און איז נאָכגעגאַנגען דעם באַפֿעל פֿון ירבעם און האָט מחטיא געווען דעם רבים. זייער פֿאַרדאַרבונג איז נישט קיין נאַטירלעכער מקרה נאָר השגחה: ווי אַן עש פֿון דרויסן פֿאַר אפרים און ווי פֿוילקייט פֿון אינעווייניק פֿאַר יהודה, ווי אַ שחל וואָס גייט אַרויס צו צורײַסן און ווי אַ כפיר וואָס לאָקערט אין זײַן סוכה. און ווײַל זיי האָבן דאָס נישט פֿאַרשטאַנען, האָבן זיי געזוכט אַ רפואה בײַם מלך אשור אַנשטאָט בײַם הקדוש ברוך הוא, און זיי זענען גאָרנישט געהאָלפֿן געוואָרן. און דער סוף פֿון דער זאַך: "אלך אשובה אל מקומי", דער אויבערשטער ציט זיך צוריק און וואַרט, ביז זיי וועלן אָנערקענען זייער שולד און זוכן זײַן פנים, אָדער אַז פֿון די צרות וועלן זיי אים אויפֿזוכן, פֿאָרשן נאָך אים און תשובה טאָן.