ספר הושע קאפיטל ד: שמעו דבר השם בני ישראל כי ריב להשם עם יושבי הארץ כי אין אמת ואין חסד ואין דעת אלוהים בארץ. אלה וכחש ורצוח וגנוב ונאוף פרצו ודמים בדמים נגעו. דער רד"ק זאגט, יעצט קערט ער זיך צוריק צו רעדן דברי תוכחה צו יענעם דור.
שמעו דבר השם בני ישראל כי ריב להשם עם יושבי הארץ. ריב להשם, זאגט דער קדוש ברוך הוא: איך האב א דין-ודברים מיט זיי. היות איך האב זיי געגעבן דאס לאנד אויף א תנאי, און דער תנאי איז געווען אז זיי זאלן טון צדקה און זיי זאלן טון משפט. און אויב זיי טוען טאקע אזוי, דעמאלט זענען עיני השם בה מראשית השנה ועד אחרית שנה. אבער קומט און זעט ווי זיי פירן זיך פונקט פארקערט פון די תנאים, עס איז דא דא א ברעכן פון דעם בונד.
זעט נאר: ריב להשם עם יושבי הארץ, ווייל עס איז נישטא קיין אמת, נישטא קיין חסד, נישטא קיין דעת אלוקים אין לאנד; שוועלן, פאלשקייט, מארד, גנבה, ניאוף - דאס אלעס איז פארקערט פון די תנאים וואס איך האב פריער געמאכט מיט זיי, פון צדקה און משפט. און צוליב דעם האב איך פארהוילן מיין פנים פון זיי, און דעמאלט ותאבל הארץ ואומלל כל יושב בה, ווי מיר וועלן זען ווייטער. פון וואס נעמט זיך דאס? ווייל דאס ברעכן די תנאים האט זיך אנגעהויבן ביי זיי.
איך האב צוגעזאגט אז מיינע אויגן וועלן זיין אויף זיי צום גוטן, אבער דאס איז אויף א תנאי אז זיי זאלן טון צדקה און משפט. אבער היות זיי האבן געבראכן די תנאים פון פריער און נישט געטון קיין צדקה און משפט, דערפאר שפעטער אין פסוק ג' "על כן תאבל הארץ ואומלל כל יושב בה", קומט דאס אלס אן ענטפער אויף וואס זיי האבן פריער געטון, וואס זיי פלעגן טון שווערע זאכן: שוועלן, לייקענען, רציחה און גנבה. זיי האבן געבראכן דעם ברית, האב איך אויך מפר געווען מיין ברית מיט זיי.
אזוי האט אויך ירמיהו געזאגט: ואם יש עושה משפט וצדקה ואסלח לה. דאס הייסט, אויב עס וואלטן געווען ערליכע מענטשן, וואלט דער קדוש ברוך הוא געווען גרייט צו מוחל זיין, אבער די מציאות איז ביטער שווער. אבער לכאורה פרעגט דער רד"ק: מען זעט דאך אז עס זענען דא נבואות וואו עס שטייט אנדערע זאכן. דוד המלך האט דאך געזאגט: נתנו את נבלת עבדיך מאכל לעוף השמים בשר חסידיך לחייתו ארץ. מען זעט דאך אז עס זענען יא געווען חסידים, מען זעט אז עס זענען געווען עבדי השם, ווי אזוי קען מען דען זאגן אז דאס גאנצע לאנד איז געווען רשעים, און אז אויב עס וואלט געווען כאטש איין מענטש וואס טוט משפט וצדקה וואלט דער אויבערשטער מוחל געווען, און אז דער אויבערשטער פארבערגט זיין פנים צוליב זייער רשעות? מען זעט דאך אז עס זענען יא געווען ערליכע מענטשן!
ענטפערט דער רד"ק אויף דעם: צדיקים זענען יא געווען צווישן זיי, אבער ווייניג. און נישט נאר וואס זיי זענען געווען ווייניג, נאר זיי האבן זיך באהאלטן צוליב דעם רוב וואס זענען געווען רשעים. און דורך דעם קומט אויס אז למעשה יעצט איז אין אמת ואין חסד ואין דעת אלוקים בארץ. אין אמת, עס איז נישטא ווער עס זאל טון אמת, און נישטא ווער עס זאל רעדן אמת. אין חסד, און כל שכן אז עס איז נישטא קיין חסד. אמת מיינט צו געבן וואס קומט זיך; חסד מיינט איך גיב דיר מער וויפיל עס קומט זיך, איך טו מיט דיר א חסד. אויב קיין אמת איז נישטא, כל שכן אז עס איז נישטא ווער עס טוט חסד.
ואין דעת אלוקים בארץ. וואס מיינט דעת אלוקים אין לאנד? דער רד"ק ברענגט דריי מעגליכקייטן: איין מעגליכקייט איז, עס איז נישטא קיין דעת אלוקים אין לאנד צו טון צדקה און משפט. מען זעט דאך אז טון צדקה און משפט ווערט אנגערופן דעת השם. וואו זעט מען דאס? עס שטייט: אביך הלוא אכל ושתה ועשה משפט וצדקה אז טוב לו, דן דין עני ואביון אז טוב לו, הלוא היא הדעת אותי. וואס זעט מען וואס איז דעת השם? צו באגנאדיגן ארימעלייט, צו טון צדקה און משפט. נאכדעם וואס ער זאגט אז עס איז נישטא קיין אמת און קיין חסד, עס איז נישטא דא קיין צדקה און משפט, איז דאך ממילא נישטא קיין דעת אלוקים בארץ.
די צווייטע מעגליכקייט ערקלערט דער רד"ק, אז דעת אלוקים מיינט די התבוננות אין זיין געטליכקייט יתברך, דאס נאכפארשן אין די הנהגות פון אלוקות, זיך מתבונן זיין אין מציאות השם, דאס הייסט צו טראכטן פונעם אויבערשטן. מיט פשוטע ווערטער: קיינער טראכט נישט פון קודשא בריך הוא. דער תרגום זאגט אויף אין דעת אלוקים: לית דמהלכין בדחלתי, עס איז נישטא קיינער וואס גייט אין מיין יראה. לויט דעם איז דער טייטש פון דעת אלוקים אזוי ווי יראת שמים.
דער מלבי"ם ערקלערט: שמעו דבר השם בני ישראל כי ריב להשם עם יושבי הארץ. דער מלבי"ם גייט דא אין אן אנדערן וועג ווי די איבעריגע מפרשים: אז באמת די רייד דא זענען די ווערטער פונעם עם, נישט דער געטליכער דיבור, נאר עס איז דא דא א טענה פונעם פאלק. וואס איז די טענה פונעם פאלק? זאגט דער מלבי"ם, דאס פאלק טענה'ט צו די נביאים: איר קומט זיך קריגן מיט אונז? איר קומט אונז מוסר'ן? איר קומט אונז זאגן אז מיר טוען נישט קיין גוטע זאכן, פארבאטענע זאכן? צו וועמען דען האבן מיר א קריג? צום קדוש ברוך הוא! אויב דער אויבערשטער האט א קריג מיט אונז, פארוואס מישט איר זיך אריין? לאזט דעם באשעפער אליין לעזן זיינע פראבלעמען מיט אונז, זיינע טענות אויף אונז! כי ריב להשם עם יושבי הארץ, דער קריג געהערט צום קדוש ברוך הוא, עס איז א ריב פונעם אויבערשטן; זיי האבן געזינדיגט קעגן אים און דערפאר האט ער א סיבה זיך צו קריגן מיט זיי. אויב אזוי, וואס האט א מענטש זיך אריינצומישן אינעם קריג פונעם בורא יתברך? לאזט דעם באשעפער אליין, השם יריב ריבו, דער אויבערשטער זאל גיסן זיין כעס אויף די וואס זינדיגן קעגן אים! קומט נישט מוסר'ן דאס פאלק, לאזט עס איבער פארן אויבערשטן, דער קדוש ברוך הוא וועט שוין טון ווי עס איז גוט אין זיינע אויגן.
יעצט גיט אכטונג: זיי קומען און זענען מודה אז עס זענען דא שווערע חסרונות אין דער הנהגה פונעם פאלק, עס זענען דא קלקולים, און זיי אליין רעכענען אויס די קלקולים. און דאך זאגן זיי: מיש זיך נישט אריין! דו נביא, זיי נישט קיין שליח פונעם אויבערשטן; אויב דער אויבערשטער וויל פירן זיין קריג, זאל ער עס אליין פירן, אבער דו זאלסט זיך נישט אננעמען פארן בורא יתברך. וואס האבן זיי בעצם געוואלט? דו נביא באלעסטיגסט אונז, גיי א זייט! דיינע רייד שטעכן אונז, זיי שטערן אונז, שווייג! איין מינוט, אבער דער אויבערשטער וויל דאך... ניין, אויב דער אויבערשטער וויל, זאל ער עס טון דירעקט! מיט פשוטע ווערטער: זיי ווילן אוועקשטופן דעם נביא, אז ער זאל זיי נישט שטערן מיט זיינע דברי תוכחה.
און זיי זאגן: קום זע, ריב להשם עם יושבי הארץ. דאס הייסט, דער אויבערשטער האט דאך גערעכטע סיבות זיך צו קריגן מיט אונז, מיר זענען מודה, ווייל עס איז דאך אין אמת ואין חסד ואין דעת אלוקים בארץ. וואס מיינען די ווערטער? זאגט דער מלבי"ם: די מצוות ווערן צעטיילט אין מצוות שבין אדם לחברו און מצוות שבין אדם למקום. בין אדם לחברו איז חסד און אמת, דאס איז דער עיקר ענין פון בין אדם לחברו, און דאס געפינט זיך נישט אין לאנד. און נישט נאר וואס עס איז נישטא קיין חסד און מען פסק'נט נישט קיין דין אמת - וואס דאס אליין וואלט נאר געווען א פעלער פונעם פאזיטיוו - נאר קום זע אז עס איז דא ממש דער היפך, א שלילה ממש: אלה וכחש ורצוח וגנוב ונאוף. דאס איז נישט בלויז אז מען טוט נישט קיין חסד, נאר מען טוט גאר דאס פונקט פארקערטע!
אלה וכחש, זיי שווערן ביים נאמען פונעם אויבערשטן, דאס איז אלה, אזוי ווי אין פסוק ונפש כי תחטא ושמעה קול אלה. אלה וכחש, זיי לייקענען אין דער מציאות פונעם אויבערשטן יתברך, דאס איז דער היפך פון דעת אלוקים. דאס וואס שטייט אין דעת אלוקים בארץ איז נישט נאר אז זיי האבן נישט משיג געווען קיין השגות, נאר זיי טוען גאר דאס פארקערטע: זיי שווערן פאלש און לייקענען אין דעם אויבערשטנס מציאות. און רצוח וגנוב ונאוף איז דער היפך פון חסד און אמת; נישט נאר וואס זיי טוען נישט קיין אמת און חסד, נאר זיי הרג'נען, גנב'ענען און זענען מנאף.
קעגן די ערשטע פינף דברות, זאגט דער מלבי"ם, וואס רוב פון זיי זענען דאך מצוות שבין אדם למקום, ווי אנוכי השם, לא יהיה לך און אזוי ווייטער, קעגן דעם שטייט אלה וכחש. אנכי השם אלוקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים - לייקנט ער אין דער מציאות השם. אלה איז קעגן לא תשא, מען שווערט ביים נאמען פונעם אויבערשטן אויף פאלש. אלה מיינט א שבועה, אזוי ווי ויואל משה לשבת את האיש, וואס חז"ל זאגן אז ער האט אים געשוואורן (וואס ער האט געשוואורן און ווי אזוי, האבן מיר גערעדט ביי אן אנדערער געלעגנהייט, מיר וועלן יעצט נישט אריינגיין דערין). אבער אויף יעדן פאל פארשטייט מען אז אלה איז א שבועה, און דאס איז דער היפך פון לא תשא. און כחש - פארוואס לייקנסטו אין דער מציאות השם? דאס איז קעגן אנוכי השם און לא יהיה לך אלוהים אחרים על פניי, מען לייקנט אינגאנצן אין זיין מציאות. מען לייקנט אין דער מציאות פון שבת, ווייל שבת קומט דאך אויך איינצושטעלן און אויפצובויען אין אונז די אמונה אינעם באשעפערס באשאפן די וועלט און אויפהאלטן די וועלט.
רצוח, גנוב ונאוף, דאס איז שוין דער צווייטער לוח, די פינף דברות פונעם צווייטן לוח וואס רעדן פון מצוות שבין אדם לחברו. און דאס אלעס האבן זיי פרצו, דאס הייסט אין די דאזיגע עבירות זענען זיי שטארק אויסגעבראכן, ביז אזוי ווייט אז ודמים בדמים נגעו: פון אזוי פיל רציחות, רינט דאס בלוט פון איין געהרגעטן און רירט אן דאס בלוט פונעם צווייטן. פון גרויס ריבוי פון מתים האבן די בלוטן זיך אנגערירט איינע די אנדערע. איז אויב אזוי, דער אויבערשטער האט דאך א קריג מיט אונז, זאגט דאס פאלק, ווי דער מלבי"ם ערקלערט; עס איז אמת, עס זענען דא דא זייער שווערע זאכן, אבער לאז עס פארן קדוש ברוך הוא! לאז עס פארן אויבערשטן, אויב דער אויבערשטער וויל, זאל ער זיך קריגן מיט אונז, אבער דו נביא מיש זיך נישט אריין, געב זיך בכלל נישט אפ דערמיט!
רב סעדיה גאון ערקלערט אז אלה קומט נישט פון לשון שבועה, נאר פון לשון אז מען איז אריינגעגאנגען אין די אלות הברית. דאס הייסט, איר זענט דאך אריין אין די אלות פונעם ברית, אין דער שבועה וואס דער אויבערשטער האט אונז באשוואורן ביים הר סיני; אויף יענער שבועה רעדט מען דא. לויט רב סעדיה גאון רעדט מען נישט פון מענטשן וואס שווערן פאלש אויף דער שעה. עס שטייט דאך: ארור האיש אשר יעשה פסל ומסכה, און זיי מאכן פסל ומסכה, און נאך דערצו לייקענען זיי אינעם באשעפער וואס זיי האבן מקבל געווען אלס גאט, און ברעכן דעם גדר און משמרת פון דער תורה. און נישט נאר דאס, נאר ווי דער תרגום זאגט, פרצו איז אויך א לשון פון פריצות: זיי פלעגן זיך באהעפטן מיט יענעמ'ס ווייב און געבוירן קינדער, דאס הייסט פרצו. און ודמים בדמים נגעו, ווי מיר האבן געזאגט, דאס בלוט פון די דערהרגעטע האט אנגערירט איינע די אנדערע.
על כן תאבל הארץ ואומלל כל יושב בה בחית השדה ובעוף השמים וגם דגי הים יאספו. אך איש אל יריב ואל יוכח איש ועמך כמריבי כהן. על כן תאבל הארץ, צוליב דעם וועט דאס לאנד טרויערן. דאס איז דער המשך פון די ווערטער פונעם פאלק, ווי דער מלבי"ם ערקלערט: דאס פאלק טענה'ט: דו, הושע, זאלסט נישט מוסר'ן! יא, עס זענען דא שווערע זאכן, שרעקליכע זאכן וואס דאס פאלק טוט? ריכטיג! דערפאר וועט דער אויבערשטער אליין פירן זיין קריג, ותאבל הארץ, דער קדוש ברוך הוא וועט זיך אליין רעכענען מיט די זינדיגע, און דער אויבערשטער וועט מאכן אז דאס לאנד זאל טרויערן, ואומלל כל יושב בה. אומלל מיינט מען וועט פארשניידן אלע איינוואוינער פונעם לאנד; אזוי ווי מיר זאגן אין הלל: בשם השם כי אמילם, וואס מיינט אמילם? איך וועל זיי פארשניידן, אזוי ווי ברית מילה וואס שניידט די ערלה. דאס וואס שטייט דא על כן תאבל הארץ ואומלל כל יושב בה מיינט אז אלע איינוואוינער פון לאנד וועלן פארשניטן ווערן, ביז אזוי ווייט אז אפילו בחית השדה, די שטומע בעלי חיים, און עוף השמים און דגי הים וועלן אומקומען. דאס הייסט, דער אויבערשטער וועט פירן זיין קריג און פארשניידן אלע לעבעדיגע באשעפענישן. לאזט דאס פארן רבונו של עולם! אבער איש אל יריב, קיין מענטש זאל זיך נישט קריגן פארן אויבערשטן, ואל יוכח איש, און קיין מענטש זאל נישט מוסר'ן דאס פאלק! דאס אלעס זענען די ווערטער פונעם פאלק צום נביא: לאז אונז אפ, לאז דעם אויבערשטן אונז מוסר'ן!
דאס ווייזט אין אנדערע ווערטער אז זיי האבן ענדערש געוואלט אז דאס לאנד זאל חרוב ווערן, אבי נישט צו הערן די תוכחה פון די נביאים! מען זעט ווי שרעקליך שווער עס איז זיי געווען אויסצוהערן מוסר פון די נביאים. און דרך אגב, דאס ווייזט אויך אז זיי זענען געווען אנשי אמת; ווייל ווען א מענטש איז נישט קיין איש אמת, און מען זאגט אים כסדר ווי שלעכט ער איז, זאגט ער: "גוט, גערעכט, בסדר..." עס באדערט אים נישט, עס שטערט אים נישט. אבער ווען א מענטש איז אן איש אמת, ווייסט ער אז דאס וואס דער צווייטער זאגט איז אמת, און דאס איז דוקא וואס באדערט אים אזוי שטארק! מען זעט דאך אז די תוכחה האט זיי שטארק געבאדערט. ווייל געווענליך, טראכט נאר אין אונזערע צייטן, וואלט א מענטש זיך באשאפן א הויט ווי א העלפאנד; דער נביא רעדט, נו, קען ער דען שרייען יעדן איינעם אין די אויערן אריין? ער שטייט ערגעץ אין א צענטראלן פלאץ און זאגט זיינע רייד, נו, וועל איך דארט נישט גיין, איך וועל נישט הערן... וואס שטערט עס דיר אזוי? נאר מען זעט אז זיי זענען געווען אנשי אמת, אז ווען עס איז פאראן א נבואה און די נבואה איז שווער, באדערט עס אים ביז גאר! און דערפאר וואס האט ער ענדערש געוואלט? נישט צו הערן! ווייל אליין דאס הערן די ווערטער שאפט ביי אים א שווערע הארץ-ווייטאג: ווי אזוי קענסטו לעבן קעגן דעם ווי אזוי דו וואלסט געדארפט לעבן? איז ער גרייט צו זאגן אפילו אבסורדע זאכן: מוסר' נישט! לאז דעם אויבערשטן מוסר'ן, ער זאל פארשניידן דאס גאנצע לאנד, אבי פטור צו ווערן פונעם נביא וואס זאגט מיר יעדע מינוט ווי נישט גוט איך בין!
ועמך כמריבי כהן. יעצט זאגט ער דא צו די בני ישראל: עמך כמריבי כהן. נישט בלויז וואס זיי ווילן נישט הערן קיין תוכחה, נאר זיי גייען נאך און קריגן זיך מיט דעם כהן! דער כהן דארף דאך זיין: שפתי כהן ישמרו דעת ותורה יבקשו מפיהו כי מלאך השם צבאות הוא; דער כהן דארף אויסמוסר'ן דאס פאלק, די כהנים זענען געווען די תופסי התורה. און זעט נאר: נישט בלויז וואס זיי ווילן נישט הערן קיין נבואה און קיין מוסר, נאר זיי גייען און מאכן א קריג מיט דעם כהן וואס קומט זיי לערנען דעת, זיי קומען זיך קריגן מיט אים און אים מוסר'ן!
דער מלבי"ם אינעם חלק ביאור המילים ערקלערט, אז דא ווערט די צרה מער און שווערער. און דער מלבי"ם האט דאס שוין ערקלערט עטליכע מאל: אז ווען מען וויל רעדן פון א שלעכטער זאך, גייט מען שטענדיג פונעם גרינגערן צום שווערערן: עס וועט זיין שלעכט, נאך ערגער, און צום סוף דאס ערגסטע פון אלעם. אזוי איז אויך דא: ערשט זאגט ער תאבל הארץ, נאך מער - ואומלל כל יושב בה, און נאך מער - עס וועט גארנישט איבערבלייבן, ביז אפילו חיה, פויגל און פיש! דאס אלעס זאל דער אויבערשטער טון, אבי איר נביאים זאלט אונז נישט קומען מוסר'ן. יעצט זאל מען באמערקן אז עס זענען דא דא צוויי אויסדרוקן: אך איש אל יריב ואל יוכח איש. וואס איז דער חילוק צווישן יריב און יוכח? ערקלערט דער מלבי"ם, אז ריב איז מיט שטארקייט - זיך קריגן מיט אים בכוח. דאקעגן תוכחה איז מיט שכל'דיגע ראיות, א לשון פון ויכוח, מען ברענגט ראיות אויף דער גערעכטיקייט. זיך קריגן טוט מען מיט כוח, מיט געוואלד; מוסר'ן טוט מען בנחת. זאגן זיי: מיר ווילן נישט אז מען זאל זיך קריגן מיט אונז, און אפילו נישט אז מען זאל אונז מוסר'ן בנחת - דאס אויך נישט!
און איש, ערקלערט דער מלבי"ם, שטייט קעגן השם: ריב להשם - ער זאל זיך קריגן, אבער א מענטש זאל זיך נישט קריגן; דער קריג באלאנגט נאר פארן אויבערשטן און נישט פאר א בשר-ודם. אך איש אל יריב ואל יוכח איש ועמך כמריבי כהן. רש"י ערקלערט אז דא ווענדט זיך דער נביא צום פאלק. מיר האבן דאך געזאגט אז דער פשט פונעם מלבי"ם איז גאר ארגינעל, ווייל די איבעריגע מפרשים ערקלערן אז דאס אלעס זענען די דברי תוכחה פונעם נביא: ריב להשם עם יושבי הארץ, אין אמת, אין חסד, אין דעת אלוקים בארץ - לויט די אנדערע מפרשים זענען דאס די ווערטער פונעם נביא, נאר דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס זאגט דאס פאלק: עס זענען דא צרות, און דער עיקר, נביא, זאלסט אונז נישט מוסר'ן. אויב אזוי, לויט רש"י'ס מהלך, מוכיח'ט זיי דער נביא אז איר ווארנט די נביאי האמת זיי זאלן זיך נישט קריגן מיט אייך און אייך נישט מוסר'ן. אזוי ווי מיר געפינען ביי אמציה כהן בית אל וואס האט געזאגט: לא תנבא על בית ישראל ולא תטיף על בית ישחק, דאס איז געווען אין די צייטן פון ירבעם בן יואש ווען הושע האט נבואה געזאגט. מען זעט נאך א ביישפיל ווי מענטשן האבן פאראכטעט די דברי נבואה.
ועמך כמריבי כהן, רש"י ערקלערט: נצן עם מלפהון, ווי דער לשון פונעם תרגום, זיי גייען זיך קריגן מיט זייערע לערערס, מיט די כהנים וואס דארפן זיין יורו משפטיך ליעקב, זיי קריגן זיך מיט זיי כדי נישט צו דארפן הערן זייערע רייד. און ווי דער רד"ק זאגט, איז דאס א בחינה פון א דור ששופט את שופטיו, א דור וואס גייט מוסר'ן און משפט'ן זיינע אייגענע שופטים! עס זענען דא וואס ערקלערן עמך כמריבי כהן: דו כהן קומסט אונז מוסר'ן? דאס פאלק זאגט פארן כהן: דו ביסט נאך ערגער פון אונז! דאס הייסט כמריבי כהן. דו קומסט זאגן אז מיר זענען שלעכט? דו טוסט פיל ערגערע זאכן פון אונז! זיי אליין קריגן זיך מיטן כהן אים צו מוסר'ן. נאך א פירוש ברענגט ער, אז מען טייטשט כמריבי כהן אזוי ווי עדת קרח וואס האבן זיך געקריגט און געדונגען אויף דער כהונה.
וכשלת היום וכשל גם נביא עמך לילה ודמיתי אמך. לויטן פירוש פונעם מלבי"ם, וכשלת היום: מיר האבן דאך געזאגט אז דאס פאלק מוסר'ט דא דעם כהן, און זיי זאגן צו אים: דו כהן קומסט אונז מוסר'ן? דו אליין ביסט דאך נכשל געווארן אין פארדארבענע וועגן ביום, פאר דער זון, עבירות אין פרהסיא! וכשל גם נביא עמך, און נישט נאר דאס, נאר אויך דער נביא אליין, דער נביא וואס מוסר'ט, כשל עמך לילה. וואס מיינט דאס? דער נביא האט כאטש נישט געזינדיגט אפן בייטאג, אבער מסתמא איז ער אויך נישט קיין קליינער עבריין, און ווער ווייסט וואספארא עבירות ער טוט ביינאכט! גיט אכטונג: אויפן כהן האבן זיי נאך געקענט טענה'ן עפעס, אבער וואס קען מען דען זאגן אויפן נביא וואס איז א קודש קדשים, וואס עס שטייט אז קיין שום יצר הרע איז אים נישט מתגבר? דערפאר אויפן נביא זאגט ער: דו ביסט נכשל געווארן ביינאכט, מסתמא האט ער געטון עבירות ביינאכט! און וואס וויל מען דערמיט זאגן? ודמיתי אמך. עס זענען דא עטליכע ביאורים אויף ודמיתי. דער מלבי"ם ערקלערט אז אמך מיינט די כנסיה, אין לשון חז"ל - כנסת ישראל. מיר האבן דאך פריער געזען דעם פסוק ריבו באמכם ריבו: איר קינדער - דער כהן און דער נביא - זאלט זיך קריגן מיט דער מוטער, דאס הייסט מיט כנסת ישראל, מיט כלל ישראל, איר זאלט מוסר'ן דעם ציבור. דא זאגט דאס פאלק: ודמיתי אמך, איך, דיין מוטער, כנסת ישראל, וואס ווילסטו פון מיר? איך האב זיך בלויז געגליכן צו דיר! דו כהן ביסט אן עבריין בייטאג, דער נביא איז אודאי אן עבריין ביינאכט, אויב אזוי טו איך דאך נאר אזוי ווי ענקערע מעשים און ענקערע תועבות! פארוואס מאכסטו זיך ווי א צדיק צו קומען אונז מוסר'ן? אזוי ווי איר טוט שלעכטע מעשים, טוען מיר אויך שלעכטע מעשים, קומט אונז נישט מוסר'ן!
און באמת גיט אכטונג, אז דאס איז דאך דער סדר פון די מרשיעי הברית אין יעדן דור און דור! אויך היינט, וואס איז איינע פון די גרעסטע תאוות פון דער מידיא? אויפצוזוכן דעם תורנ'דיגן משוגענעם אדער עבריין פונעם ערליכן ציבור, אים אויפצוהייבן אויפן שפיץ גאפל און ברענגען צום עמוד הקלון. און וואס וויל מען בעצם דערמיט זאגן? הערסט, יעדער איז דאך דאס זעלבע! אלע זענען גנבים, נישט נאר מיר, נאר יעדער איינער! עס איז נישטא קיין עכטע צדיקים... יעדער איז פונקט אזוי פארדארבן, זע נאר וואס יענער האט געטון, און דא אין צניעות ענינים, און דארט... וואס ליגט אונטער דעם? מען וויל ווייזן: וואס זאגט איר אונז אז מען דארף זיין מאראליש, מען דארף זיין א ירא שמים און לעבן ערליך מיט שלום בית? קוק נאר וואס יענער רב האט געטון, קוק יענעם מענטש! דאס איז פונקט וואס יענער דור האט געטון: זיי זענען כמריבי כהן, זיי קריגן זיך מיטן נביא צו זאגן: אה, וואס מיר טוען, טוט איר אויך! האסטו באווייזן? ניין, אבער זיכער טוט איר עס אויך, הונדערט פראצענט! אזוי ווי מען הערט אפט ווען מען שמועסט מיט מענטשן פון יענער וועלט, און מען דערציילט זיי אז אין א ישיבה איז נישט פאראן קיין דראגס און קיין אלקאהאל, קענען זיי דאס פשוט נישט גלייבן: זיכער איז דא! עס קען דאך נישט זיין קיין פלאץ אויף דער וועלט אן דעם, איר באהאלט עס נאר! און ווען מען פארציילט אז עס איז נישטא קיין געשלעגן אין א ישיבה, און קיינער שטעכט נישט קיין רעדער פארן ראש ישיבה אדער משגיח, און עס איז נישטא אזא זאך אז א בחור זאל הייבן א האנט אויף זיין חבר, הערט זיך עס פאר זיי ווי אן אויסגעטראכטע מעשה, ווי עפעס אן אויטאפישע זאך וואס עקזיסטירט נישט. ווייל א מענטש וואס ליגט אזוי טיף אין בלאטע, קען זיך נישט פארשטעלן אז עס איז פאראן איינער וואס איז ריין! ער קען דאס נישט פארשטיין. און אויב מען געפינט שוין אמאל א שלעכט מעשה'לע ביי איינעם, זאגט ער גלייך: אה, יעצט בין איך בארואיגט, זעסטו, יעדער איז אזוי! און אויב נישט, זאגט מען: זיי טוען עס נאר באהאלטן, ביינאכט! כשל נביא עמך לילה, אויפן נביא קענסטו גארנישט זען? זאגט ער: ער טוט עס זיכער ביינאכט, באהאלטענערהייט! האסטו געזען? ניין, אבער ביינאכט קען מען דאך נישט זען! אבער זיכער איז ער אן עבריין! קוקט נאר ווי ווייט א מענטש וואס זוכט צו בלייבן ביי זיינע שלעכטע מעשים וועט זיך אנטשעפען אין אלע פאלשע מעשיות, אבי צו קענען זאגן: ודמיתי אמך - איך בין פונקט ווי ענק, ענק זענען נישט בעסער פון אונז, נו וואס ווילט איר פון מיר?
דאס איז איין ביאור, דער פירוש פונעם מלבי"ם. עס זענען דא וואס ערקלערן ודמיתי אמך אויף אן אנדערן אופן: רש"י ערקלערט אז דמיתי איז א לשון ווי נדמו, אזוי ווי א מענטש שטייט דערשטוינט און פארשעמט, ער שטייט ערשטוינט און האט נישט קיין ווערטער אין מויל. און ער ערקלערט על פי תרגום אז די ווערטער דא זענען בעצם א נבואה - גיט אכטונג, נישט ווי דער מלבי"ם האט פריער ערקלערט אז דאס זאגט דאס פאלק צום נביא, נאר דער תרגום ערקלערט אז דאס איז די תוכחה פונעם נביא צום פאלק: וכשלת היום וכשל גם נביא עמך לילה - איר וועט נכשל ווערן בייטאג, און צוזאמען מיט אייך וועלן די נביאי השקר נכשל ווערן ביינאכט, ווייל דאס זענען די רייד פון נביא האמת צו מוסר'ן דאס פאלק אויף זייער מכשול בייטאג און דעם מכשול פון די נביאי שקר ביינאכט. און ואבהת כנשתכון, איך וועל פארשעמען כנסת ישראל. ודמיתי אמך מיינט: דו וועסט שטיין פארשעמט און דערשטוינט פון דער בושה און בזיונות וואס עס וועט דיר קומען פאר די פארדארבענע מעשים וואס דו האסט געטון. אזוי ערקלערט אויך דער רד"ק, אז דאס איז א חלק פון דער נבואה וואס דער נביא זאגט קעגן ישראל: ער זאגט זיי, דו וועסט נכשל ווערן, און צוזאמען מיט דיר וועט נכשל ווערן דער נביא השקר ביינאכט. און פארוואס זאגט ער לילה? ווייל היות מען רעדט פון א מכשול (אזוי ווי א שטרויכל-שטיין וואס א מענטש פאלט דערויף), איז מער שכיח זיך צו שטרויכלען ביינאכט אין דער פינסטערניש; דו שטרויכלסט זיך בייטאג, און דער נביא השקר וואס נארט דיך אפ וועט נכשל ווערן מיט דיר אזוי ווי איינער שטרויכעלט זיך אין דער פינסטערניש, וואס דאס איז פיל ערגער. און ודמיתי אמך ערקלערט דער רד"ק אז דאס איז א לשון פון כריתה, אזוי ווי נדמה כל עם כנען, נדמה מלך ישראל, אדער ווי עס שטייט אין דער הפטורה פון תשעה באב ונדמה שם, וואס מיינט פארשניטן ווערן. אויף יעדן פאל האבן מיר דא דריי פירושים: אדער א לשון פון נדם (פארשעמט און שטיל), אדער א לשון פון כריתה, אדער א לשון פון דמיון (פארגלייכן).
נדמו עמי מבלי הדעת כי אתה הדעת מאסת ואמאסאך מכהן לי ותשכח תורת אלוהיך אשכח בניך גם אני. נדמו עמי מבלי הדעת, דער רד"ק ערקלערט אז אויך דא, אזוי ווי זיין פריערדיגן מהלך, איז דאס א לשון פון כריתה: מיין פאלק איז פארשניטן געווארן פון נישט האבן קיין דעת, ווייל עס איז נישטא ווער עס זאל זיי מודיע זיין און ווער עס זאל זיי אויסלערנען דעם ריכטיגן וועג. כי אתה הדעת מאסת, דאס זאגט ער קעגן דעם כהן: דו האסט פאראכט די דעת, און ממילא ביסטו נישט געגאנגען לערנען דאס פאלק קיין דעת; ווען דו וואלסט געווען א בעל דעת און ליב געהאט דעת, וואלסטו דאך געלערנט דאס פאלק, אבער היות דו אליין האסט פאראכט דעת, ביסטו זיכער נישט געגאנגען לערנען דאס פאלק. און דערפאר זאגט ער: ואמאסאך מכהן לי, היות דו טוסט נישט וואס מען האט א כהן באפוילן, זאגט דער קדוש ברוך הוא, וועל איך דיך פאראכטן פון דינען פאר מיר אלס כהן אין מיין הויז. אזוי ווי מיר האבן געזען ביי די קינדער פון עלי, וואס דער אויבערשטער האט זיי פאראכט פון זיין כהנים, צוליב דער זעלבער סיבה וואס זיי האבן נישט ערפילט זייער תפקיד.
דער רד"ק פרעגט: לכאורה ווי קען מען זאגן נדמו עמי מבלי הדעת, אז זיי זענען פארשניטן געווארן ווייל קיינער האט זיי נישט געלערנט? עס זענען דאך שטענדיג געווען נביאי האמת! אין יעדער תקופה זענען געווען אמת'ע נביאים, און די נביאי האמת האבן דאך געלערנט דעת, זיי האבן זיי געמוסר'ט טאג-טעגליך, השכם ושלוח, ווי מיר האבן געזען. ווי אזוי קען מען דען זאגן אז מיין פאלק איז פארשניטן געווארן ווייל קיינער האט זיי נישט געלערנט? ערקלערט ער, אז דער תפקיד פון לערנען תורה איז געווען ביי די כהנים, און די כהנים האבן פארבלאנדזשעט פונעם גראדן וועג (מען רעדט דא אפילו פון די כהני השם, עס איז געווען א תקופה פון א גרויסן קלקול). און ווען די כהנים האבן פארבלאנדזשעט, האט דאס פאלק געהאט אויף וועמען זיך ארויפצוהענגען: ווען דער נביא איז געקומען מוסר'ן, האבן זיי געזען אז די כהנים, וואס זענען די רוחניות'דיגע פירער, פירן זיך נישט ריכטיג, האט דאס פאלק געהאט נאך וועמען נאכצוגיין. און וואס וועסטו פרעגן, עס זענען דאך געווען נביאי אמת? ריכטיג, אבער קעגן זיי זענען געווען נביאי שקר! און די נביאי שקר, זאגט דער רד"ק, האבן זיי שטארק צעמישט, ווייל זיי האבן זיך געקענט נאכמאכן פונקט ווי די נביאי אמת אין פילע ענינים (ווי ירמיהו ברענגט, אז זיי פלעגן רעדן אין דעם זעלבן סטיל, הערן ברעקלעך נבואות און עס איבערזאגן, און ווען עס איז מקוים געווארן האבן זיי געזאגט: זעט איר, איך האב עס געזאגט! און זיי פלעגן לאזן וואקסן האר כדי צו פעלשן, און געמאכט אלע חיצונות'דיגע שפיצלעך זיך צו שטעלן ווי נביאי אמת). ביים פאלק איז געווארן א גרויסער ספק ווער עס איז דער נביא אמת און ווער דער נביא שקר, און ממילא דורך דעם נדמו עמי מבלי הדעת - כאטש עס זענען געווען נביאי אמת, אבער ווען די כהנים זענען אזוי פארדארבן און עס זענען פאראן נביאי שקר וואס פארדרייען דעם קאפ, איז נישט קיין וואונדער אז עס איז נישטא קיין דעת, און דערפאר זענען זיי פארשניטן געווארן.
ותשכח תורת אלוהיך. דאס הייסט: די תורה איז געגעבן געווארן פאר די כהנים, ווי מיר האבן פריער געזאגט שפתי כהן ישמרו דעת ותורה יבקשו מפיהו, כדי אויסצולערנען דאס פאלק, און משה רבינו האט איבערגעגעבן די תורה צו די כהנים בני לוי, יורו משפטיך ליעקב. אבער דו כהן - ווי געזאגט ואמאסאך מכהן לי - האסט פארגעסן די תורה פונעם אויבערשטן, דו האסט פארגעסן דיין תפקיד צו לערנען תורה. און דער עונש דערויף איז: אשכח בניך גם אני - איך וועל אויך פארגעסן דיינע קינדער; דו וועסט שטארבן ווייל איך האב דיך פאראכט פון זיין א כהן פאר מיר, און אויב דו טראכסט אז דיינע קינדער וועלן דינען אונטער דיר, זאגט דער אויבערשטער: אשכח בניך, דער כבוד הכהונה וועט נישט אריבערגיין צו זיי, און זיי וועלן אדער שטארבן אדער גיין אין גלות. ווי שייך צו זאגן ביים אויבערשטן א לשון פון שכחה, עס איז דאך נישט פאראן קיין שכחה פאר זיין כסא הכבוד? ערקלערט דער רד"ק אז דאס איז אלס א משל, אזוי ווי א מענטש וואס לייגט נישט קיין קאפ אויף א זאך זאגט מען אז ער האט עס פארגעסן, דאס הייסט ער קערט זיך נישט אן דערמיט; אזוי ווי השכח חנות אל, לא ישכח את ברית אבותיך, וואס זענען אויסדרוקן פון שכחה כאטש ביים באשעפער שייך נישט קיין שכחה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז ותשכח תורת אלוהיך איז א צרה אויף א צרה: אין אנהייב, ווען דו האסט נאך געדענקט די תורה, אפילו דו האסט פאראכט דעת השם און זיך נישט אינטערעסירט אינעם אויבערשטן, אבער תורה האסטו נאך געלערנט - זאגט דער מלבי"ם, דערויף איז געזאגט געווארן: הלוואי אותי עזבו ותורתי שמרו, ווייל דעמאלט איז נאך פאראן א מאור וואס זאל דיך צוריקברענגען צום גוטן. אבער היות דו האסט סיי פאראכט דעת השם, און סיי פארגעסן די תורה - ותשכח תורת אלוהיך, וואס דען וועט דיך שוין צוריקברענגען? וואס וועט דיך מתקן זיין? זאגט דער מלבי"ם, נאכן פארגעסן דעם אויבערשטן און פארגעסן די תורה, איז שוין נישטא קיין שום האפענונג, און דערפאר: אשכח בניך גם אני, ווייל עס איז שוין נישטא קיין שום שאנס אז פון די קינדער זאל ארויסקומען אן ערליכער דור, נאכדעם וואס מען האט פארגעסן די תורה.
לויטן מלבי"ם איז נדמו עמי נישט ווי דער רד"ק זאגט אז עס מיינט כריתה, נאר דער מלבי"ם גייט מיט זיין מהלך פון פריער אז ודמיתי אמך איז א לשון פון דמיון (פארגלייכן); אזוי אויך דא נדמו עמי מבלי הדעת, ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס איז א לשון פון פארגלייכן: מיין פאלק איז פארגליכן געווארן אן קיין דעת, זיי זענען פונקט ווי דער כהן וואס פעלט אים דעת, אזוי איז אויך מיין פאלק פיל מיט עם-הארצות און אן קיין דעת.
כרובם כן חטאו לי כבודם בקלון אמיר. כרובם כן חטאו לי - דער רד"ק ערקלערט: ביי אהרן הכהן איז געווען תורת אמת בפיהו, אבער יעצט ווען די קינדער זענען מער געווארן, כרובם, האבן זיי געזינדיגט צו מיר און פארגעסן מיין תורה. דאס הייסט, וויפיל איך האב זיי געמערט, אנשטאט מכיר טובה צו זיין און דאנקען דעם אויבערשטן פארן זיי מערן און באגליקן, האבן זיי פונקט אזוי פיל געזינדיגט קעגן מיר! און דערפאר: כבודם בקלון אמיר - איך האב זיי געגעבן כבוד און ריבוי, און זיי זינדיגן קעגן מיר, וועל איך זייער כבוד בייטן (אמיר איז א לשון פון בייטן/אומטוישן) אויף קלון, אויף בזיונות.
נאך א פירוש ערקלערט ער אויף כרובם, אז דאס מיינט אז ער האט זיי געמערט מיט עשירות און פארמעגן, אזוי ווי עס שטייט וישמן ישורון ויבעט, אדער כסף הרביתי להם וזהב עשו לבעל. דאס הייסט, דער רייכטום, אנשטאט זיי צו ברענגען צו דאנקען דעם אויבערשטן, האט זיי געברענגט צו זינדיגן: ווי מער פארמעגן זיי האבן געהאט, אלץ מער האבן זיי געזינדיגט. און דערפאר כבודם בקלון אמיר, וועל איך זייער כבוד פארבייטן מיט שאנדע.
דער מלבי"ם ערקלערט וואס מיינט כבודם בקלון אמיר: דער כבוד פון דער כהונה איז דאס וואס דער אויבערשטער האט געגעבן פארן כהן צו עסן משולחן גבוה; וואס מען ברענגט א קרבן צום אויבערשטן, דאס עסט דער כהן - כהנים אוכלים ובעלים מתכפרים. די אכילה איז א מדריגה פון קדושה וואס ברענגט תיקון און כפרה, ווי א שר וואס זיצט ביים טיש פונעם קעניג און עסט פונעם מלך'ס טיש, וואס דאס איז די העכסטע מעלה. און אויב מען זעט אז דער כבוד פאסט זיי נישט צוליב זייערע מעשים (ווי מיר האבן געזען ואמאסאך מכהן לי), וועל איך פארבייטן דעם כבוד אויף שאנדע: איך וועל זיי דערווייטערן פונעם מזבח השם און פונעם שולחן השם, אז זיי זאלן מער נישט באקומען די מתנות כהונה.
חטאת עמי יאכלו ואל עוונם ישאו נפשו. חטאת עמי יאכלו - ווען עס קומט צו עסן פונעם קרבן, ווי מיר האבן פריער ערקלערט, עסן זיי נישט פון די אישי השם מיטן ציל מתקן צו זיין דעם חטא לשם שמים, אז כהנים אוכלים ובעלים מתכפרים. נאר וואס עסן זיי? זיי שפייזן זיך פון די חטאים פון מיין פאלק! הערט נאר וואספארא שארפע הגדרה: דו שפייזסט זיך פון די עבירות פונעם פאלק! ווייל אויב דער מענטש וואלט יעצט נישט מחלל שבת געווען בשוגג, פון וואו וואלסטו געהאט צו עסן? ער האט מחלל שבת געווען בשוגג און געברענגט א חטאת, האט דער כהן א סעודה! חטאת עמי יאכלו - ער לעבט פון די חטאים פון מיין פאלק, ער ווארט אז דאס פאלק זאל זינדיגן כדי ער זאל האבן וואס צו עסן!
און נאך ערגער פון דעם: ער שאפט זיך אליין זיינע סעודות, כביכול. אין גאנצן פשוט: אויב דו זינדיגסט נישט, האב איך דאך נישט וואס צו עסן, גיי איך דיך אנרעדן צו זינדיגן כדי איך זאל האבן א סעודה! פארשטייט איר? און דאס איז וואס עס שטייט: ואל עוונם ישאו נפשו - ער פירט די נפש פונעם פאלק צום עוון. לויט דעם גייט דער ווארט נפשו צוריק אויפן עם. דער מלבי"ם זאגט אז דאס איז א מער פונקטליכער פשט אינעם דקדוק פונעם פסוק; ווייל לויט רש"י'ס פירוש וואלט געדארפט שטיין ואל עוונם ישאו נפשם, אז די כהנים האפן און גלוסטן אין זייער נפש אז ישראל זאל זינדיגן כדי זיי זאלן האבן קרבנות צו עסן. אבער עס שטייט נישט נפשם, נאר נפשו, וואס מיינט די נפש פונעם עם. דערפאר ערקלערט דער מלבי"ם אז אל עוונם, כדי זיי זאלן טון עבירות, ישאו נפשו - הייבן זיי אויף און ברענגען די נפש פונעם פאלק צום זינד, זיי מאכן דאס פאלק זינדיגן, און דער ווארט נפשו גייט טאקע ארויף אויפן פאלק און נישט אויפן כהן.
והיה כעם ככהן ופקדתי עליו דרכיו ומעלליו אשיב לו. והיה כעם ככהן - רש"י ערקלערט: איך וועל פארגלייכן דאס פאלק צום בזיון פון די כהנים. אזוי ווי די כהנים וועלן האבן א בזיון, ווי מיר האבן פריער געזען אז דער אויבערשטער זאגט אשכח בניך גם אני, אמאסך מכהן לי, כבודם בקלון אמיר, אזוי אויך ביים פאלק וועט זיין בזיון פונקט ווי ביי די כהנים: איך וועל פארשוועכן דאס פאלק דורך עובדי עבודה זרה און די פעלקער וואס וועלן קומען און פירן אין גלות, ווי מען וועט זען ווייטער.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס פאלק פלעגט זינדיגן במזיד. ווי אזוי? דורך דעם וואס והיה כעם ככהן - ווי מיר האבן געזען אז נדמו מיינט א לשון פון דמיון, וואס די כהנים טוען, טוט דאס פאלק פונקט אזוי; זיי לערנען זיך אפ פון זייערע מעשים. די כהנים האבן פארדארבענע וועגן, און דאס פאלק גייט און טוט די שלעכטע מעשים פון די כהנים. און דערפאר: ופקדתי עליו דרכיו - וועל איך באשטראפן דעם כהן פאר זיינע שלעכטע דרכים, און אים צוריקצאלן מידה כנגד מידה. לויטן פירוש פונעם מלבי"ם גייט ופקדתי עליו ארויף אויפן כהן, נישט אויפן עם ווי רש"י און תרגום יונתן טייטשן, נאר איך וועל פוקד זיין אויפן כהן זיינע דרכים און מעשים, ווייל פון דיר כהן איז געווארן כעם ככהן - היות דו האסט פארדארבן דיינע וועגן און דאס פאלק האט זיך אפגעלערנט פון דיר, קומט דער דין אז דו זאלסט געבן דין-וחשבון און ווערן באשטראפט.
וואס מיינט ופקדתי עליו דרכיו ומעלליו אשיב לו? וואס זענען דרכיו און וואס זענען מעלליו? זאגט דער מלבי"ם: דרכיו זענען די מדות, די דרכי הנפש, וואס זיי זענען דער שורש צו די מעללים. און וואס זענען מעללים? דאס זענען די מעשים און פעולות וואס ער האט געטון. פון די דרכים (די אינעווייניגסטע מדות) וואקסן ארויס די מעללים (די מעשים למעשה). אבער דער קדוש ברוך הוא זאגט: איידער איך קוק אויף די מעללים, דארף מען קוקן אויף די דרכים. דאס הייסט, צוויי מענטשן קענען טון פונקט די זעלבע פעולה, פאר איין קומט א ריזיגער עונש, פארן צווייטן א לייכטער עונש, און פאר א דריטן קומט אפשר גאר שכר! כאטש די פעולות זענען געווען פונקט די זעלבע. פארוואס? ווייל די שאלה איז פון וואספארא דרכים דאס איז ארויסגעקומען, פון וואספארא כוחות הנפש און כוונות. למשל, אן עבירה פון א פרוי מיט איר פאטער איז פון די שווערסטע עבירות; אבער ביי בנות לוט שטייט אז אין שכר פון דעם וואס די בכירה האט געזאגט פריער פאר דער צעירה האט זי זוכה געווען צו וכולי, און חז"ל זאגן גדולה עבירה לשמה, ווייל זי האט געמיינט אז די גאנצע וועלט איז פארניכטעט געווארן און מען מוז ראטעווען די וועלט פונקט ווי ביי בני אדם הראשון. מען זעט דאך אז א מעשה קען אויסזען גאר שלעכט, דער מעלל זעט אויס שרעקליך, אבער דער דרך איז גוט, די כוונה איז געווען אויף א גוטן וועג.
דאס זעלבע איז אויך ווען די מעללים זענען שלעכט: עס קען זיין א שווערע זינד און א לייכטערע זינד. צוויי מענטשן עסן חזיר: איינער גייט פארביי א געשעפט, דער גערוך שלאגט אים אין די נאז, ער קען זיך נישט איינהאלטן און עסט; ער איז אן עבריין, אבער ער הייסט אן עבריין לתיאבון. א צווייטער טאר בכלל נישט עסן קיין פלייש, ער ליידט פון כולסטרול, און נאכן עסן ליידט ער פון בויך-ווייטאג, אבער ער גייט און עסט דוקא להכעיס, צו רייצן דעם ריבונו של עולם! קען מען דען פארגלייכן זייער עונש? דער וואס טוט להכעיס איז זיין עונש שרעקליך, בעת דער וואס טוט לתיאבון ווערט באשטראפט אבער נישט אויפן זעלבן פארנעם. מען זעט דאך אז די מעשים זענען די זעלבע, אבער די דרכים זענען אנדערש! דאס הייסט, איידער מען באשטימט דעם עונש פאר די מעללים, דארף מען קודם זען וואס זענען געווען די דרכים, וואספארא וועג און כוונה האט געפירט צו יענע מעשים. און דאס זאגט דער אויבערשטער: ופקדתי עליו דרכיו - קודם וועל איך משפט'ן זיינע דרכים, די מדות הנפש פון וואו די זאך איז ארויסגעקומען; און דערנאך לויט דעם: ומעלליו אשיב לו - לויט דעם וועל איך אים באצאלן פאר זיינע מעשים, ווייל די דרכים ווייזן אויף וואס עס איז געווען די סיבה און דער גורם צו יענע מעללים.