קאפיטל ג' אין הושע איז א קורצער פרק פון בלויז פינף פסוקים, אבער ער נעמט ארום א גאנצן משל אויף דעם מצב פון כלל ישראל אין גלות: נישט מער קיין אשת איש וואס איז מזנה אונטער איר מאן, נאר א פרוי וואס האט א גוטן פריינד וואס האט איר ליב, און זי פארראט אים פאר א קלייניקייט. פון דעם משל ווערט נתבאר די הנהגה פונעם אויבערשטן מיט אונז אין גלות, אונזער פליכט פון ווארטן און טרייקייט, און די הבטחה פון דער גאולה באחרית הימים.
וַיֹּאמֶר ה' אֵלַי עוֹד לֵךְ אֱהַב־אִשָּׁה אֲהֻבַת רֵעַ וּמְנָאָפֶת כְּאַהֲבַת ה' אֶת־בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְהֵם פֹּנִים אֶל־אֱלֹהִים אֲחֵרִים וְאֹהֲבֵי אֲשִׁישֵׁי עֲנָבִים. - און דער אויבערשטער האט צו מיר געזאגט: גיי נאכאמאל און האב ליב א פרוי וואס איז באליבט ביי א פריינד און איז מנאף, פונקט ווי די ליבע פונעם אויבערשטן צו די קינדער פון ישראל, בשעת זיי ווענדן זיך צו פרעמדע געטער און האבן ליב קריגלעך וויין.
מיר האבן שוין פריער געזען אין פרק א' א גרויסע און ברייטע מחלוקת וועגן דעם ציווי וואס דער אויבערשטער האט געהייסן הושע צו נעמען אן אשת זנונים, גומר בת דבליים. די שיטה פונעם רמב"ם איז אז דער גאנצער ענין איז געווען א מראה הנבואה אין א חלום: הושע האט געזען אין זיין חלום ווי ער נעמט די פרוי און דעם גאנצן סדר דארט, און דאס אלעס נאר אין א חלום. תרגום יונתן לערנט אז ס'איז גארנישט געווען קיין ציווי אפילו אין חלום, נאר דער אויבערשטער זאגט צום נביא: גיי און זע וואס ישראל טוען, אז זיי זענען ווי א פרוי וואס פארלאזט איר מאן. און ס'איז דא וואס טייטשן די זאך כפשוטו: דער אויבערשטער האט באפוילן הושע חתונה צו האבן מיט אזא פרוי בפועל און האבן פון איר קינדער, און דערנאך איר מגרש זיין, און דאס אלעס כדי אים צו ווייזן אז ער האט נישט ריכטיג גערעדט קעגן כלל ישראל. וואויל ווען דער אויבערשטער האט אים געזאגט "בניך חטאו", האט הושע געענטפערט "החליפם באומה אחרת", האט דער אויבערשטער צו אים געזאגט: אזוי זאגסטו? קום לאמיר זען ווי דו שטייסט אין אזא נסיון. לויט די ווערטער פון חז"ל איז אלזא אלעס געווען אין דער ווירקלעכקייט, במציאות.
דא שטעלט זיך דער אלשיך הקדוש און פרעגט: דער גאנצער ציווי זעט אויס מאדנע; וואס איז דער ציל דערפון? איז דען נישט גענוג געווען די ערשטע פרוי, אן אשת זנונים, אז מען דארף יעצט נאך א פרוי "אהובת רע ומנאפת"? אויף דער ערשטער האבן חז"ל געזאגט אז דאס איז געווען א שטראף פארן זאגן "החליפם באומה אחרת" - אבער דא געפינען מיר דאך נישט אז הושע זאל האבן גערעדט עפעס שלא כהוגן אז ער זאל באקומען דערויף נאך אן עונש. און נישט בלויז דאס: הושע האט דאך שוין מתקן געווען וואס ער האט געטון, ווען דער אויבערשטער האט אים געהייסן בעטן רחמים אויף ישראל און ער האט אזוי געטון און געזאגט "והיה מספר בני ישראל כחול הים". אויב אזוי, איז דאס דען דער שכר פארן מתקן זיין און פארן רעדן גוטס אויף כלל ישראל, אז מ'זאל אים הייסן נעמען נאך א זונה?
און לגבי דעם רמב"ם זאגט דער אלשיך אז אונזערע פריערדיגע האבן שוין אפגעווארפן זיין מיינונג אז אלעס איז געווען נאר אין מראה הנבואה און נישט בפועל, ווייל די גמרא נעמט אן אז די מעשה איז געווען בפועל. דעריבער נעמט ער א מיטעלן וועג: ס'איז נישט געווען בלויז א מראה, אבער ס'איז אויך נישט געווען קיין ממשות'דיגע חתונה. גיט אכט אז עס שטייט נישט דא "קח לך אישה", נאר "לך אהב אישה". און וואס ווערט געזאגט צו יענער פרוי? "יָמִים רַבִּים תֵּשְׁבִי לִי לֹא תִזְנִי וְלֹא תִהְיִי לְאִישׁ וְגַם אֲנִי אֵלָיִךְ". דאס הייסט, ער האט איר מייחד געווען פאר זיך: זי זאל נישט זיין מזנה מיט אנדערע און נישט חתונה האבן מיט קיין אנדערן מאן, און אויך ער פון זיין זייט וועט נישט הייראטן קיין אנדערע פרוי. אבער ס'שטייט בכלל נישט אז ער האט געלעבט מיט איר. ביי דער ערשטער פרוי איז געווען א גרויסער גנאי פארן נביא, וואס ער האט חתונה געהאט מיט א זונה און געהאט פון איר קינדער, און דערין האבן חז"ל געפונען א טעם אז ס'איז געווען א שטראף; אבער דא איז נישט פאראן קיין שטראף פאר הושע, ווייל מ'האט פון אים נישט פארלאנגט צו טון עפעס וואס האט אין זיך א פחיתות.
תרגום יונתן בלייבט געטריי צו זיין דרך אויך דא: "ואמר ה' לי עוד אזל אתנבי נבואה על בית ישראל דאינון דמיין לאיתתא דרחימא על בעלה ומזניא עלוהי" - גיי זאג א נבואה פאר בית ישראל און זאג זיי אז זיי זענען ענליך צו א פרוי וואס איז באליבט ביי איר מאן און זי איז מזנה אונטער אים. כלל ישראל זענען באליבט ביים אויבערשטן, און זיי זענען זיך מפקיר נאך די עבודה זרה פון בעלים. לויט דעם איז דא נישט קיין חלום און נישט קיין מעשה בפועל, נאר א משל וואס הושע דארף ניצן אין זיין נבואה.
דער מלבי"ם ערקלערט: אינעם ערשטן משל האט ער פארגליכן כלל ישראל צו אן אשת איש וואס איז מזנה אונטער איר מאן, און דעריבער איז ער באפוילן געווארן צו נעמען א פרוי בדרך נישואין. דא אבער איז דער ציווי אינגאנצן אנדערש - "לֵךְ אֱהַב־אִשָּׁה", בדרך ליבע און נישט בדרך לקוחין און נישואין. די ערשטע פרוי האט ער גענומען, חתונה געהאט מיט איר און געהאט פון איר קינדער; דא אבער רעדט מען בכלל נישט פון קיין חתונה.
אויך דער סטאטוס פון דער פרוי דא איז ווייניגער הארב. דארט האט מען גערעדט פון אן אשת איש וואס איז מזנה אונטער איר מאן; דא אבער רעדט מען פון א פרוי וואס האט נישט קיין מאן מיט נישואין נאר א "רע", און זי איז מנאף אונטער איר געליבטן. כאטש זי איז זיכער פגום, ווייל טראץ דעם וואס זי האט א רע איז זי מנאף מיט אנדערע פאר געלט (אתנן) און ס'איז דא דא א פארראט קעגן דעם חבר - דאך איז דאס נישט אזוי הארב ווי איינע וואס איז מזנה תחת בעלה. און זי ווערט נישט אנגערופן מיט'ן נאמען "זונה", ווייל זי האט נישט קיין מאן.
א גרויסן יסוד לערנט אונז אויס דער מלבי"ם: דער לשון "רע" באווייזט שטענדיג אויף א פארבינדונג וואס איז נישט בדרך נישואין. דער "רע" פון דער פרוי און די "רעיה" פונעם מאן זענען אן קיין קידושין. נישט ווי מ'איז געוואוינט היינטיגע צייטן צו זאגן "רעייתי" אלס מיין ווייב, נאר "רעייתי" שטאמט מלשון רעות און פריינדשאפט: "זֶה דּוֹדִי וְזֶה רֵעִי", "יָפָה אַתְּ רַעְיָתִי". און דא איז זי "אהובת רע" - זי האט א פריינד און באליבטן, און פונדעסטוועגן פארראט זי אים און איז מזנה מיט אנדערע פאר אן אתנן.
דער ערשטער משל האט באשריבן כלל ישראל ווען זיי זענען געווען אונטער דער יד ה' אין ארץ ישראל, ווען זייער גאנצער שפע פון מזונות איז געקומען פון אים יתברך מיט השגחה פרטית, און זיי זענען ווי א פארהייראטע פרוי געגאנגען און געזונט נאך די בעלים. און נאך מער, זי פלעגט זאגן "אֵלְכָה אַחֲרֵי מְאַהֲבַי נֹתְנֵי לַחְמִי וּמֵימַי צַמְרִי וּפִשְׁתִּי", דאס הייסט אז די מזונות קומען נישט פונעם אויבערשטן נאר פון די מאהבים, פון דער עבודה זרה. און צוליב דעם זענען זיי פארטריבן געווארן אין גלות.
אבער יעצט, נאכדעם וואס דער אויבערשטער האט אונז פארשיקט פון פאר זיין פנים און מבטל געווען די פריערדיגע אירוסין, און מיר זענען בבחינת "לא עמי אתם", קען מען נישט מגדיר זיין כלל ישראל ווי א פארהייראטע פרוי וואס זונט אונטער איר מאן, ווייל מיר זענען דאך אין גלות. דעריבער איז זייער הגדרה "מנאפת" און נישט "זונה", און דער הקדוש ברוך הוא איז בבחינת א רֵעַ: זי האט נישט קיין קבועים'דיגן מאן, אבער זי האט א רֵעַ, ווי עס שטייט "אַלּוּף נְעֻרַי אָתָּה". הגם דער הקדוש ברוך הוא האט איר נישט ליב ווי די ליבע פון א מאן, האט ער איר זיכער ליב ווי די ליבע פון א רֵעַ; כאטש די ליבע איז נישט בפרהסיא, היט דער אויבערשטער נאך אלץ אויף זיין פאלק מיט א באהאלטענער השגחה אויך אין זייער גלות, ווי עס שטייט "וְאַף גַּם זֹאת בִּהְיוֹתָם בְּאֶרֶץ אֹיְבֵיהֶם לֹא מְאַסְתִּים וְלֹא גְעַלְתִּים לְכַלֹּתָם לְהָפֵר בְּרִיתִי אִתָּם". און דאס איז דער טייטש "כְּאַהֲבַת ה' אֶת בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וְהֵם פֹּנִים אֶל אֱלֹהִים אֲחֵרִים" - מיר זענען די באליבטע פונעם אויבערשטן, נישט ווי א פרוי צו איר מאן, נאר ווי די ליבע פון א רֵעַ צו זיין פילגש, און דערפאר איז הושע אנגעזאגט געווארן צו מאכן א משל און ליב האבן א פרוי וואס איז אהובת רע.
דער נמשל פון דער "מנאפת" איז, אז כאטש יענער רֵעַ האט איר מיוחד געווען פאר זיך, טוט זי זיך נישט מייחד זיין צו אים, נאר גייט אויף קרומע וועגן. אזוי אויך כלל ישראל: הגם זיי זענען אין גלות און דער אויבערשטער איז נאך אלץ אונזער רֵעַ, ווענדן זיי זיך צו עבודה זרה און צו די אלילים. און נישט נאר דאס, נאר "וְאֹהֲבֵי אֲשִׁישֵׁי עֲנָבִים". אין דער פריערדיגער מדרגה האט דער מאן איר געגעבן מזונות, און זי איז נאכגעגאנגען די מאהבים ווייל זי איז געווען זיכער אז די מזונות קומען פון זיי. אבער אין גלות איז זייער עקאנאמישער מצב שוואך, און זי האט נישט קיין קבועים'דיגע מזונות, נישט פונעם רֵעַ און נישט פון די מאהבים; נאר זי איז ווי א נידריגע זונה וואס טוט זנות פאר א גלאז וויין וואס די מנאפים וועלן איר געבן. "אשישי ענבים" איז א נאמען פון א מאס פאר וויין, ווי "סַמְּכוּנִי בָּאֲשִׁישׁוֹת", און רש"י ברענגט בשם מנחם: בעכערס וויין. אזוי אויך כלל ישראל אין גלות ווענדן זיך אפ פונעם אויבערשטן פאר א קלייניקייט, זיי פארלאזן דעם הקדוש ברוך הוא פאר א קליינעם ריוח. און ווי עס שטייט: "תַּחַת אֲשֶׁר לֹא עָבַדְתָּ אֶת ה' אֱלֹהֶיךָ בְּשִׂמְחָה מֵרֹב כֹּל, וְעָבַדְתָּ אֶת אֹיְבֶיךָ... בְּרָעָב וּבְצָמָא וּבְעֵירֹם וּבְחֹסֶר כֹּל". פריער האבן זיי כאטש געמיינט אז די עבודה זרה גיט זיי, ווייל זיי האבן דאך געהאט; דא אבער איז אפילו דאס נישטא, און פונדעסטוועגן קויפן איר די גוים פאר ביליג - פאר אביסל געפעלן אין די אויגן פונעם גוי איז זי גרייט צו דינען עבודה זרה.
און דער מלבי"ם איז מדייק אז דאס קומט ארויס פונעם לשון הכתובים אליין, ווייל עס איז פאראן א חילוק צווישן "זונה" און "מנאפת": דער נאמען "זונה" קומט שטענדיג מצד דער יציאה מרשות בעלה, און דערפאר ניצט מען דאס בנוגע עבודה זרה - ווייל דער הקדוש ברוך הוא איז כביכול איר מאן, און ישראל זענען "זֹנִים אַחֲרֵיהֶם". אבער דער נאמען "מנאפת" ווייזט אויפן עצם פעולה, אויפן אקט פון ניאוף. דערפאר דא, וויבאלד זי איז נישט פארהייראט, רופט איר דער כתוב נישט קיין זונה, נאר בלויז נאך דער פעולה - מנאפת.
וָאֶכְּרֶהָ לִּי בַּחֲמִשָּׁה עָשָׂר כָּסֶף וְחֹמֶר שְׂעֹרִים וְלֵתֶךְ שְׂעֹרִים. - און איך האב זי מיר איינגעהאנדלט פאר פופצן זילבערנע מטבעות, און א חומר גערשטן און א לתך גערשטן.
דער פשוטו של מקרא איז: איך האב מיר איינגעהאנדלט יענע פרוי פאר פופצן כסף, און פאר א חומר גערשטן און א לתך גערשטן. און תרגום יונתן דרש'נט דאס אויף כנסת ישראל: "ופרקתינון במימרי ביום חמישה עשר לירח ניסן" - חמישה עשר דרוקט אויס ט"ו בניסן, וואס איך האב זיי אויסגעלייזט ביים ארויסגיין פון מצרים. "ויהבית ית כסף תקליא כיפור לנפשיהון" - איך האב זיי געגעבן דאס געלט פון די שקלים פאר א כפרה אויף זייערע נפשות. "ואמרית דיהון מקרבין קדמי עומרא ארמותא מעללת שערין" - אז זיי זאלן מקריב זיין פאר מיר דעם עומר התנופה פון גערשטן. דאס הייסט, איך האב נישט געפאדערט פון זיי קיין שווערע פאדערונגען, ווי עס שטייט "עַמִּי מֶה עָשִׂיתִי לְךָ וּמָה הֶלְאֵתִיךָ" - איך האב זיי נישט אפגעמוטשעט מיט פאדערונגען וואס מען קען נישט באשטיין.
און דער מלבי"ם ערקלערט: הושע קויפט כביכול יענע פרוי, די אהובת רע, פון דער האנט פון איר רֵעַ. צום ערשט איז ער מדייק אז עס שטייט נישט "וקידשתיה לי", און נישט קיין לשון פון ליקוחין וואס איז א לשון פון נישואין, נאר "ואכרה לי" - א לשון פון קניין. די כתובה פון א פרוי איז פופציג כסף, וואס דאס איז צוויי הונדערט זוז, דער מוהר הבתולות; בעת דער פרייז פון א שפחה איז דרייסיג כסף, ווי עס שטייט: "אִם עֶבֶד יִגַּח הַשּׁוֹר אוֹ אָמָה... כֶּסֶף שְׁלֹשִׁים שְׁקָלִים יִתֵּן". און אזוי אויך דער ערך פון א פרוי אין דיני ערכין - און דער ערך ווערט דאך נישט געמאסטן לויטן שווי פונעם מענטש נאר לויט זיין עלטער - פון צוואנציג יאר ביז זעכציג יאר איז דרייסיג שקלים. קומט אויס אז דער סכום איז דער ערך פון א שפחה, און ער איז ווי איינער וואס קויפט א שפחה אדער א פילגש, און נישט א פרוי חתונה צו האבן מיט איר.
אויב אזוי וואלט געדארפט שטיין "ואכרה לי בשלושים כסף", טא פארוואס שטייט חמישה עשר? "ואכרה" איז א לשון פון סחורה, ווי "אֲשֶׁר כָּרִיתִי לִי", און די גמרא זאגט אז מען רופט א מכירה "כירה" אין כרכי הים. און דער תירוץ איז: די פרוי איז א מנאפת, און ער האט נישט קיין בלעדיות איבער איר - זי איז פאר אים און אויך פאר א צווייטן, דעריבער איז זי אין זיינע אויגן נאר ווערט א העלפט, און דערפאר האט ער באצאלט פאר איר א העלפט פון איר ווערט.
אזוי אויך בנוגע די מזונות: "וחומר שעורים ולתך שעורים". א חומר איז דרייסיג סאה, און א לתך איז פופצן סאה. וויבאלד זי איז נישט זיין ווייב און ער איז נישט מחויב אין אירע מזונות כדין אישה, נאר זי איז ווי אן ארימע פרוי וואס ער שפייזט זי נישט מצד א חיוב נאר מצד חנינה און חן, איז דאך פאראן דערויף א שיעור כדין עני. מיר האבן געלערנט אין דער משנה: "אין פוחתין לעני העובר ממקום למקום מכיכר בפונדיון מארבע סאין בסלע". און דער חשבון איז: דער סלע איז פיר דינרים, קומט אויס א סאה פאר א דינר; דער דינר איז זעקס מעות, און א מעה איז צוויי פונדיונים - קומט אויס אז מען גיט פאר זיין סעודה איין צוועלפטל פון א סאה. (ווער עס וויל נאכגיין דעם חשבון באריכות, קען דאס געפינען אין אונזער שיעור אויף משניות.) לויט דעם, זענען דרייסיג סאה גענוג פאר שפייז אויף דריי הונדערט און זעכציג טעג פון א יאר, נאר אנשטאט פת חיטים האט ער איר געגעבן די פשוט'ערע פת שעורים, כדי צו ווייזן אז זי עסט מאכל בהמה, ווייל שעורים איז מאכל חמורים און חיטים איז מאכל בני אדם.
און דאס איז בנוגע דער סעודת היום. אבער פאר דער סעודת הערב האט ער איר קוצב געווען בלויז א "לתך", א העלפט פונעם חומר, איר צו ווייזן אז ער איז איר גארנישט שולדיג נאר כדין עני. און בעיקר ביינאכט גיט ער איר א העלפט, ווייל ביינאכט גייט זי ארויס מנאף זיין מיט די נואפים, און דערפאר קומט זיך איר נאר די העלפט, און אויך די דאזיגע העלפט איז פון די פשוט'ע שעורים.
און נאך איז דער מלבי"ם מדייק אינעם חילוק צווישן "קנה" און "כרה": א קניין קען זיין אפילו אן א מוכר, ווי למשל דער וואס איז מקדש אן אשה בשטר אדער בביאה; אבער דער לשון פון "כרה" ווערט אלעמאל געזאגט ווען עס איז פאראן א מוכר - "אשר כריתי לי" מיינט אז ס'איז געווען איינער וואס האט פארקויפט און איך האב געקויפט. און דא "ואכרה" - ער האט איר אפגעקויפט פון דער האנט פונעם רע, ווייל דער רע האט איר פארקויפט פאר געלט.
וָאֹמַר אֵלֶיהָ יָמִים רַבִּים תֵּשְׁבִי לִי לֹא תִזְנִי וְלֹא תִהְיִי לְאִישׁ וְגַם־אֲנִי אֵלָיִךְ. - און איך האב צו איר געזאגט: פילע טעג זאלסטו ווארטן אויף מיר, זאלסט נישט זנונען און נישט געהערן צו קיין מאן, און אויך איך וועל ווארטן אויף דיר.
איז דער מלבי"ם מדייק: דער לשון פון "ישיבה" ביי אן אשה באדייט אז זי פארזוימט זיך און ווארט אפ פון חתונה האבן, ווי "שְׁבִי אַלְמָנָה בֵית אָבִיךְ", און ווי "לֹא אֵשֵׁב אַלְמָנָה". ווייל ווי געזאגט האט ער איר נישט גענומען פאר אן אשה, נאר ער האט צו איר געזאגט: פארזוים זיך און ווארט אויף מיר פילע טעג. און דורכאויס די דאזיגע טעג "לא תזני ולא תהיי לאיש" - זאלסטו אויך נישט גיין חתונה האבן מיט א מאן. "וגם אני אליך" - אויך איך וועל זיצן און ווארטן אויף דיר, ווייל נאך פילע טעג בין איך זיך מחייב דיך צו נעמען פאר אן אשה.
און דער נמשל: דער קדוש ברוך הוא האט אונז כביכול אפגעקויפט מיט פופצן כסף. און פארוואס פופצן? ווייל אין דער צייט פונעם גלות איז דער שם נישט גאנץ, ווי עס שטייט "כִּי יָד עַל כֵּס יָ-הּ", און די גימטריא פון י"ה איז פופצן - אין גלות איז די באנוץ בלויז מיט א האלבן נאמען. און אונזערע מזונות זענען אפגעמאסטן בלויז אויף איין יאר, ווייל יעדעס ראש השנה גזר'ט דער קדוש ברוך הוא פון פריש די מזונות פון א מענטש, און דאס איז וואס די מזונות אינעם משל זענען אויף דריי הונדערט און זעכציג טעג, א בחינה פון א יאר. און דאס דריקט אויך אויס די מציאות אז דער מענטש איז נישט פארזיכערט מיט זיין פרנסה, ווי עס שטייט "וּפָחַדְתָּ לַיְלָה וְיוֹמָם", און חז"ל האבן געזאגט: דאס איז דער וואס קויפט ווייץ אויף א יאר. ווען א מענטש האט נישט קיין עקאנאמישן רוקנביין געפינט ער זיך שטענדיג אין א פחד: וואס וועל איך עסן מארגן, וואס וועט זיין נאך א שטיק צייט. און אזוי אויך איז דער מאכל אין גלות א מאכל שעורים - מיר זיצן דאך נישט ביים פלייש-טאפ.
און אפשר וועט יענע אשה זאגן: דער וואס האט מיך געקויפט זוימט זיך דאך, וועל איך טאן אלעס וואס מיר גלוסט. דעריבער זאגט ער איר: ניין, ווארט אויף מיר פילע טעג. דער קדוש ברוך הוא פארזיכערט אז ער וועט נאך צוריקקומען און אונז אויסלייזן, און כאטש מיר זענען אין גלות און אין דוחק, "גם אני אליך" - אויך איך ווארט אויף דיר. און וויבאלד אזוי, ביסטו מחוייב אין דער דאזיגער צייט נישט צו זנונען און נישט צו מנאף זיין מיט קיין שום מאן: נישט אנצונעמען קיין פרעמדע אמונות, נישט אנצונעמען פארדרייטע און קרומע אידעאלן פון די פעלקער צווישן וועלכע דו געפינסט זיך. ווייל דער קדוש ברוך הוא זאגט צו אונז אויסצולייזן, "וְאֵרַשְׂתִּיךְ לִי לְעוֹלָם", און צוריק חתונה האבן מיט אונז פאר אן אשה.
כִּי יָמִים רַבִּים יֵשְׁבוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל אֵין מֶלֶךְ וְאֵין שָׂר וְאֵין זֶבַח וְאֵין מַצֵּבָה וְאֵין אֵפוֹד וּתְרָפִים. - ווארעם פילע טעג וועלן די בני ישראל זיצן אן א מלך און אן א שר, און אן א קרבן און אן א מצבה, און אן קיין אפוד און תרפים.
דא פארטייטשט דער נביא דעם נמשל: כלל ישראל וועלן זיצן פילע טעג אין גלות - מיר זענען דאך שוין ארום צוויי טויזנט יאר - און וועלן ווארטן און ארויסקוקן אז דער אויבערשטער זאל זיי אויסלייזן. און אין די דאזיגע טעג איז נישטא קיין מלך פון די מלכי בית דוד וואס זיצט אויפן כסא ה', וואס דורך אים זאלן מיר זוכה זיין צו זען השגחת ה'. און דער מלבי"ם ערקלערט אז אלע אויסדרוקן דא זענען צוגעפאסט איינס צום צווייטן: ס'איז נישטא קיין שלטון ה' בגלוי, און מ'טאר אויך נישט ווענדן צום בעל און צו די תרפים. "אין מלך" - די מלכי בית דוד וואס זענען דער שלטון ה'; "ואין שר" - די שרי המערכת, וואס ווערן געפירט דורך דעם כח פון די גלגלים און מזלות. דאס הייסט, זאלסט נישט זאגן: אז איך האב נישט קיין מלך, וועל איך גיין נאך די מערכות הכוכבים און זייערע אנווייזונגען און נאך דעם וואס די גרמי השמים ווייזן אן. און דאס איז "לא תזני ולא תהיי לאיש".
"ואין זבח" - מען איז נישט מקריב קיין קרבנות אין דער יעצטיגער צייט כדי ממשיך צו זיין השפעות פונעם אויבערשטן, ווייל ס'איז נישטא קיין בית המקדש און נישט קיין עבודה. "ואין מצבה" - און זאלט נישט זאגן: אויב ס'איז נישטא קיין זבח, וועלן מיר מקריב זיין פאר עבודה זרה; שטעלט נישט קיין מצבות פאר די בעלים. "ואין אפוד" - מיר האבן נישט קיין כהן וואס ווייסט עתידות דורכן אפוד. "ותרפים" - און דאך זאלט איר נישט פרעגן ביי תרפים צו וויסן עתידות. דאס איז אונזער מצב אין גלות: א בחינה פון הענגען צווישן צוויי וועלטן, אדער דער שלטון ה' אדער דער שלטון האומות. און דער קדוש ברוך הוא ווארנט: וויסן זאלסטו אז דו האסט א רֵעַ וואס האט דיך ליב און זאגט צו חתונה צו האבן מיט דיר, און דו ביסט געווארנט די גאנצע צייט - האסט נאך נישט חתונה געהאט מיט אים, אבער עס איז דיר אויך אסור צו זנונען מיט אנדערע און קוקן צו עבודה זרה. און ער לאזט דאס וויסן פון פאראויס כדי מען זאל פארשטיין אז דער נסיון דא איז נישט קיין פשוט'ער נסיון און איז נישט קיין גרינגער.
זאגן חז"ל בשם רבי שמעון בר יוחאי: אין דריי זאכן האבן ישראל פאראכט אין די טעג פון רחבעם - אין מלכות בית דוד, אין מלכות שמים, און אינעם בית המקדש. רחבעם איז געווען דער זון פון שלמה, און ווען שלמה איז נסתלק געווארן און רחבעם האט געקעניגט, האט זיך די מלוכה צעטיילט צווישן רחבעם און ירבעם, שומרון און יהודה. אין יענער שעה האבן זיי מורד געווען אין מלכות בית דוד, פארלאזט רחבעם און זענען נאכגעגאנגען ירבעם, און מורד געווען אין מלכות שמים און אינעם בית המקדש - ווייל זיי פלעגן שוין נישט עולה זיין מקריב צו זיין קורבנות, און האבן זיך געמאכט קעלבער. האט רבי שמעון בן מנסיא געזאגט: קיין סימן פון ישועה און גאולה זעען נישט ישראל ביז זיי וועלן צוריק בעטן אלע דריי. און אויף די דריי זאכן בעטן מיר אינעם ווידוי, וויבאלד די זאך איז געבויט אויפן מאמר פון רשב"י.
אַחַר יָשֻׁבוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּבִקְשׁוּ אֶת־ה' אֱלֹהֵיהֶם וְאֵת דָּוִיד מַלְכָּם וּפָחֲדוּ אֶל־ה' וְאֶל־טוּבוֹ בְּאַחֲרִית הַיָּמִים. - דערנאָך וועלן בני ישראל צוריקקערן און זוכן דעם אייבערשטן זייער גאָט און דוד זייער מלך, און זיי וועלן ציטערן [מיט בענקשאַפט] צום אייבערשטן און צו זיין גוטס אין סוף פון די טעג.
אָט האָסטו אַלע דריי אין איין פסוק: "וביקשו את ה' אלוהיהם" - דאָס איז מלכות שמים; "ואת דוד מלכם" - כפשוטו, מלכות בית דוד וואָס מיר האָבן פֿאַראַכט און מיר וועלן צוריקקומען דאָס זוכן; "ופחדו אל ה' ואל טובו" - דאָס איז דער בית המקדש, ווי עס שטייט "הָהָר הַטּוֹב הַזֶּה וְהַלְּבָנוֹן", אַז מיר וועלן זיך בענקען אַז דער בית המקדש זאָל צוריקקערן צו אונז.
און לעומת דעם זאָגט דער מלבי"ם אויפֿן פֿריִערדיקן פסוק: "ימים רבים ישבו בני ישראל אין מלך" - פֿון די מלכים פֿון בית דוד; "ואין זבח" - דאָס איז דער בית המקדש; "ואין אפוד" - וואָס פֿלעגט זאָגן עתידות ברוח הקודש, און דאָס קומט מכוח מלכות שמים, וואָס מיר נעמען נישט אָן דעם עול מלכותו יתברך און פרעגן נישט אינעם אורים ותומים. און קעגן אַלע דריי וועט ביי זיי נישט זיין קיין שר, קיין מצבה און קיין תרפים. דאָס הייסט, ער וואָרנט זיי, אַז כראָטש איר זענט נישט אונטער דער האַנט פֿונעם אייבערשטן, זאָלט איר זיך נישט זוכן קיין צעבראָכענע גרובער וואָס האַלטן נישט קיין וואַסער (בורות נשברים אשר לא יכילו המים). און דער רד"ק דערקלערט אַז "אחר ישובו בני ישראל" וועט זיין אין אחרית הימים, נאָענט צו דער צייט פֿון דער ישועה, ווען בני ישראל וועלן תּשובה טאָן.
לכאורה פאַסט זיך נישט דער לשון פֿון פּחד צו אַ גוטער זאַך: אַ מענטש ציטערט פֿאַר אַ שלעכטער זאַך, נישט צו אַ גוטער זאַך. בפֿרט ווען דאָ רעדט מען פֿון אַ גוטן מצב - כלל ישראל קערט זיך צוריק צום אייבערשטן און זוכט זייער גאָט, פֿאַרוואָס דען רעדט מען דאָ פֿון אַ בחינה פֿון פּחד? און די זעלבע קשיא פרעגט זיך אויף דער תפילה פֿון די ימים נוראים: מיר בעטן "שיידע כל יצור כי אתה יצרתו ויבין כל פעול כי אתה פעלתו, ויאמר כל אשר נשמה באפו ה' אלוהי ישראל מלך ומלכותו בכל משלה", און מיר זאָגן "ובכן תן פחדך ה' אלוהינו על כל מעשיך ואימתך על כל מה שבראת". וואָס איז דער באַדײַט פֿון דער בקשה פֿאַר פּחד און אימה, אין אַ צייט ווען מען רעדט פֿון אַ דערנענטערונג צום אייבערשטן, ווען גאַנץ כלל ישראל טוט זיין רצון? פּחד דרוקט דאָך לכאורה אויס שרעק, מורא און אַ פֿאַרגליווערטקייט.
דערקלערט דער מלבי"ם: "ופחדו אל ה' ואל טובו" - זיי וועלן דעמאָלט ציטערן און האָפֿן אַז ער זאָל צוריקקערן צו זיי זיין גוטס און זיין שכינה קיין ציון, דאָס הייסט דער בית המקדש, וואָס דעמאָלט וועט ער רוהען צווישן זיי. דאָס איז אַ פחד וואָס איז געבונדן מיט האָפֿענונג: די זאָרג טאָמער וועט די האָפֿענונג זיך נישט אויספֿירן. נישט קיין מורא פֿון עמעצן, נאָר ווי אַ מענטש וואָס מען האָט אים צוגעזאָגט צו באַצאָלן, און ער זאָגט: איך ציטער זייער אַז אין סוף וועט ער נישט באַצאָלן - און קיינער שרעקט אים דאָך נישט אָפּ, נאָר זיין כוונה איז אַז ער האָפֿט זייער אַז עס זאָל אַזוי זיין און ער האָט מורא טאָמער וועט עס נישט זיין. אַזוי אויך דאָ: זיי וועלן האָבן אַ זאָרג און אַ בענקשאַפט, הלוואי זאָל דער אייבערשטער אונז צוריקגעבן דעם בית המקדש, ער זאָל בויען דעם בית הבחירה און צוריקברענגען זיין שכינה קיין ציון. און אַזוי זאָל זיין במהרה בימינו.
קאַפּיטל ג' מאָלט אָפּ די געשטאַלט פֿון כנסת ישראל אין גלות: נישט קיין אשת איש וואָס איז מזנה אונטער איר מאַן, נאָר אַ פֿרוי וואָס איז געקויפֿט געוואָרן פֿאַר אַ האַלבן פּרייז, מיט מזונות פֿון גערשטן און אַ פּאָרציע אויף אַ יאָר, ווייל אין גלות איז דער נאָמען נישט גאַנץ און די פרנסה איז נישט זיכער. דער הקדוש ברוך הוא איז נישט איר מאַן בגלוי, אָבער ער איז איר פֿריינד און איר ליבהאָבער מיט אַ פֿאַרהוילענער השגחה, און ער זאָגט צו: וואַרט אויף מיר פֿילע טעג, און איך וועל אויך וואַרטן אויף דיר. און אין די דאָזיקע טעג איז נישטאָ קיין מלך, נישטאָ קיין זבח און נישטאָ קיין אפוד, אָבער צוזאַמען מיט דעם ווערן מיר געוואָרנט נישט צו ווענדן זיך צו קיין שר, קיין מצבה און קיין תרפים, און נישט פֿאַרקויפֿן זיך פֿאַר "אשישי ענבים", אַ קליינער ריווח און חנופה צו די גוים. און דאָס לעצטע וואָרט איז: "אחר ישובו בני ישראל וביקשו את ה' אלוהיהם ואת דוד מלכם" - מיר זאָלן צוריק זוכן די דריי זאַכן וואָס זענען פֿאַראַכט געוואָרן: מלכות שמים, מלכות בית דוד און בית המקדש, און מיר זאָלן קוקן און האָפֿן מיט בענקשאַפט צום גוטס פֿונעם אייבערשטן אין אחרית הימים.