אונדזער קאפיטל פירט ווייטער דעם גרויסן משל מיט וועלכן הושע האט אנגעהויבן: כנסת ישראל איז ווי א פרוי, און דער הקדוש ברוך הוא איז ווי איר מאן. פון דא און ווייטער לייגט דער נביא פאר אלע שטאפלען פונעם קלקול: דער קריג, די שטראף, דער פרואוו איר צוריקצוברענגען, און א תשובה וואס איז נישט קיין ריכטיקע תשובה. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים און מפרש זיין לויטן מלבי"ם, און נעבן אים דער רד"ק, רש"י און מצודת דוד.
רִיבוּ בְאִמְּכֶם רִיבוּ כִּי הִיא לֹא אִשְׁתִּי וְאָנֹכִי לֹא אִישָׁהּ וְתָסֵר זְנוּנֶיהָ מִפָּנֶיהָ וְנַאֲפוּפֶיהָ מִבֵּין שָׁדֶיהָ׃ - קריגט זיך מיט אייער מוטער, קריגט זיך, ווארעם זי איז נישט מיין ווייב און איך בין נישט איר מאן, און זי זאל אוועקנעמען אירע זנונים פון איר פנים און אירע נאפופים פון צווישן אירע בריסטן.
דער הקדוש ברוך הוא ווענדט זיך צו די נביאים: גייט און קריגט זיך מיט כלל ישראל אויף דעם וואס זיי האבן פארלאזט דעם דרך ה'. "כי היא לא אשתי ואנוכי לא אישה" - דאס הייסט, אויב זי וועט נישט אוועקנעמען אירע זנונים פון איר פנים, איז דא מער נישט קיין קשר פון אישות, איך בין נישט איר מאן און זי איז נישט מיין ווייב. און דער לשון "מפניה" לערנט אונדז אז די זנות איז שוין נישט באהאלטן, נאר א זאך וואס ליגט אויפן פנים - אפן און קענטיק פאר יעדן.
פֶּן אַפְשִׁיטֶנָּה עֲרֻמָּה וְהִצַּגְתִּיהָ כְּיוֹם הִוָּלְדָהּ וְשַׂמְתִּיהָ כַמִּדְבָּר וְשַׁתִּהָ כְּאֶרֶץ צִיָּה וַהֲמִתִּיהָ בַּצָּמָא׃ - טאמער וועל איך זי אויסטאן נאקעט און זי אוועקשטעלן ווי אין דעם טאג וואס זי איז געבוירן געווארן, און איך וועל זי מאכן ווי א מדבר, און זי אנשטעלן ווי אן אויסגעטריקנט לאנד, און איך וועל זי טויטן מיט דארשט.
דא ווערט אנטפלעקט דער אינעווייניקסטער היגיון פון דער שטראף: דער חוב פונעם מאן צו קליידן זיין ווייב עקזיסטירט נאר כל זמן ער איז איר מאן. אויב ער איז נישט איר מאן, איז אויף אים נישט פאראן קיין חיוב בגדים, און דעריבער "אפשיטנה ערומה". איך נעם צו פון איר די קליידער וואס איך האב איר געגעבן.
דערקלערט דער מלבי"ם: קוקט זיך צו צום ערשטן מצב פון כנסת ישראל. ווען דער הקדוש ברוך הוא האט אונדז אויסגעלייזט פון מצרים זענען מיר געווען ווי א קינד וואס איז הערשט געבוירן געווארן, וואס אירע עלטערן האבן זי ארויסגעווארפן נאקעט און פארפלייצט אין איר בלוט אין מדבר. אזוי שילדערט דער נביא אין יחזקאל טז: "ביום הולדת אותך לא כֻרַּת שָׁרֵּךְ" - אפילו די נאבל האט מען זיך נישט געמוטשעט אפצושניידן ביי דיר; "ואעבור עלייך ואראך מתבוססת בדמייך", "ואת ערום ועריה". און דער הקדוש ברוך הוא האט זי אפגעוואשן פון איר בלוט, איר אנגעטאן געשטריקטע קליידער, אויסגעשפרייט זיינע פליגלען איבער איר, זי גענומען פאר א ווייב, זי געבראכט צו א באזעצטער שטאט - קיין ארץ ישראל, און איר געגעבן אן ארץ זבת חלב ודבש.
איצט גייט דער משל ווייטער: די זעלבע אסופית פונעם מארק, וואס דער מאן האט אויסגעהאדעוועט פון גארנישט, איר אנגעקליידעט, געהייראט און איר געגעבן א הויז - גייט און זאנט מיט אנדערע. וואס איז די שטראף? דאס צוריקקערן צום פריערדיקן מצב. דעריבער "אפשיטנה ערומה" - פונקט ווי דו ביסט געווען אין אנהייב, ערום ועריה. און נאך מער פון דעם: "והצגתיה כיום הִוָּלְדָהּ" - אין דעם טאג פון איר געבורט איז זי דאך געווען פארפלייצט אין איר בלוט, א נאך פיל ערגערער מצב. און די קליידער אינעם נמשל ווייזן אויף השראת השכינה און אויף השגחה, און אירע שיינע צירונגען - די תכשיטים וואס דער הקב"ה האט איר געשאנקען ביי דער גאולה, אין דער תורה און אין ארץ ישראל. אויב דו לויפסט מזנה זיין נאך דיינע געליבטע - וועל איך דיך צוריקקערן צום פריערדיקן מצב.
דער מלבי"ם איז מדייק: וואס איז דער חילוק צווישן "ושמתיה" און "ושתִּהָ"? לכאורה איז עס דאך דאס זעלבע, לשום און להשית. נאר "לשום" קען זיין אויך אויף א צייטווייליקן אופן, בעת "להשית" ווייזט אויף א קביעות. דעריבער לכתחילה "ושמתיה כמדבר" - א לייגן וואס איז נישט קיין קביעות, ווייל א מדבר קען מען באארבעטן און באזייען און אויפבליען די וויסטעניש. און נאכדעם "ושתִּהָ כארץ ציה" - מיט א קביעות, ווארעם א ציה איז פיל ערגער פון א מדבר, אן ארט פון טריקעניש וואס מען קען בכלל נישט באבליען. דארט וועט זיין א קביעות פון וויסטקייט און דארשט, אז מען וועט דארט קיינמאל נישט געפינען קיין וואסער, "והמיתיה בצמא". און דער נמשל: איך וועל זי צוריקקערן אין דעם גלות פון די פעלקער, וואס דאס איז דער מדבר, און דארט וועט זי זיך וואלגערן אין איר בלוט.
דער רד"ק טייטשט אַז דער דאָרשט דאָ איז אַ משל אויף ביטול התורה און ביטול הנבואה, ווי עס שטייט "מלכה ושריה בגוים אין תורה גם נביאיה לא מצאו חזון מה'", און ווי "לא רעב ללחם ולא צמא למים כי אם לשמוע את דברי ה'". דאָס הייסט, נישט בלויז אַ גשמיות'דיגער חורבן, נאָר אַ רוחניות'דיגע שְׁמָמָה - אַ דאָרשט צו רוחניות.
וְאֶת בָּנֶיהָ לֹא אֲרַחֵם כִּי בְנֵי זְנוּנִים הֵמָּה׃ - און אויף אירע קינדער וועל איך נישט רחמנות האָבן, ווייל קינדער פֿון זנונים זענען זיי.
"היא" - דאָס איז כנסת ישראל; און ווער זענען אירע "בניה" אויף וועמען מען וועט נישט רחמנות האָבן? זאָגט דער מלבי"ם: אינעם נמשל מיינט עס אויך די צדיקים צווישן זיי. וויבאַלד דער כּלל האָט געזינדיגט און געבלאָנדזשעט פֿון הינטער ה', און די וועלט ווערט געמשפּט לויט איר רוב, און כּלל ישראל ווערן געמשפּט לויט זייער רוב - און דער רוב זענען רשעים, ווערט מקוים "כי תצא אש ומצאה קוצים ונאכל גדיש או הקמה": אויך די צדיקים ליידן צוליב די רשעים, און ווערן אויך פֿאַררעכנט אינעם כּלל פֿון "בני זנונים".
דער מצודת דוד ערקלערט על דרך הפשט: וויבאַלד דער נביא האָט זי פֿאַרגליכן צו אַ זונה, איז דאָך די דרך העולם אַז מען האָט נישט קיין רחמנות אויף אירע קינדער, וואָס זענען בני זנונים. און אויב מיר טראַכטן אַרײַן פֿאַרשטענדליך - איז דאָך נישטאָ קיין שום סיבה דערצו. זייער מוטער האָט פֿאַרבראָכן, אָבער זיי, וואָס האָבן זיי געזינדיגט? פֿונדעסטוועגן איז אַזוי דער מענטשליכער טבֿע. אַזוי אויך ווערן די צדיקים גענומען פֿאַר דעם עון פֿון דער כּללות'דיגער אומה, הגם פֿאַר אונדזערע אויגן זעט עס אויס אומיושר'דיג - פּונקט ווי עס זעט אויס אומיושר'דיג דאָס רודפ'ן די קינדער פֿון דער זונה. און מען מוז באַטאָנען: דאָס איז בלויז לויט אונדזערע אויגן, וואָרעם ביי קודשא בריך הוא איז נישט פֿאַראַן קיין שום מציאות פֿון אומיושר.
כִּי זָנְתָה אִמָּם הֹבִישָׁה הוֹרָתָם כִּי אָמְרָה אֵלְכָה אַחֲרֵי מְאַהֲבַי נֹתְנֵי לַחְמִי וּמֵימַי צַמְרִי וּפִשְׁתִּי שַׁמְנִי וְשִׁקּוּיָי׃ - ווייל זייער מוטער האָט געזונדערט, פֿאַרשעמט האָט זייער געבערין, ווייל זי האָט געזאָגט: איך וועל גיין נאָך מיינע ליבהאָבער, וואָס געבן מיין ברויט און מיין וואַסער, מיין וואָל און מיין פֿלאַקס, מיין בוימל און מיינע געטראַנקען.
דאָס וואָרט "כי" קומט געבן אַ טעם: וויבאַלד זייער מוטער האָט געזונדערט - דעריבער זענען אירע קינדער בני זנונים. אָבער דאָ שטעלט זיך אַ קשיא, וואָס אויף איר שטעלט זיך אָפּ דער מלבי"ם: ס'איז דאָך פֿאַראַן ביי אונדז אַן הלכה פֿון "רוב בעילות אחר הבעל". אַ פֿרוי וואָס איז געכאַפּט געוואָרן אין איר שאַנד און מען האָט אויפֿגעדעקט אַז זי האָט פֿאַרדאָרבן אירע וועגן, און דער מאַן קומט און טענה'ט: ווער זאָגט אַז די קינדער זענען מײַנע? ס'איז דאָך דאָ עדים אַז זי האָט געזונדערט. הײַנטיגע צײַטן זענען דאָ DNA פּראָבעס וואָס זענען פּינקטליך מיט נײַנציג און נײַן פּראָצענט, אָבער אין יענע צײַטן איז דאָס געווען גאָר שווער, און ס'זענען דאָ דערין פֿילע נפקא מינה'ס: ירושה, מזונות און נאָך. די הלכה איז אַז רוב בעילות אחר הבעל, ווײַל ביי וועמען געפֿינט זי זיך אין אַ קביעות? ביי איר מאַן און נישט ביי יענעם - און דערפֿאַר זענען רוב אויסזיכטן אַז זי איז נתעבר געוואָרן פֿון איר מאַן.
אויב אַזוי, אַפֿילו אויב זייער מוטער האָט געזונדערט, זענען די קינדער כּשר, און פֿאַרוואָס זאָגט דער פּסוק "כי בני זנונים המה"? דערויף לייגט דער פּסוק צו "הבישה הורתם" - זי האָט פֿאַרשעמט די שוואַנגערשאַפֿט פֿון די קינדער, ביז זיי זענען ספֿק ממזרים. אירע מעשׂים און איר אויפֿפֿירונג האָבן אַרויפֿגעברענגט אַ גרויסע שאלה אויף די הריונות: צי זענען זיי פֿונעם מאַן צי פֿון פֿרעמדע מענטשן.
און וואָס ברענגט חושד צו זײַן אויף איר אַזוי? "כי אמרה אלכה אחרי מאהבי נותני לחמי ומימי". דער גאַנצער כּלל פֿון רוב בעילות אחר הבעל איז נאָר געזאָגט געוואָרן ווען זי טוט עס בצנעה, און בפרהסיא איז זי נאָך פֿאַרבונדן מיט איר מאַן, זי עסט ביי זײַן טיש און זיצט אין זײַן הויז. אָבער דאָ האָט זי שוין איבערגעלאָזט דאָס הויז און איז געגאַנגען נאָך אירע געליבטע, און זי ווערט נישט געשפּייזט פֿון איר מאַן נאָר פֿון זיי: "נותני לחמי ומימי" - די מזונות; "צמרי ופשתי" - די מלבושים; "שמני ושיקויי" - דער בוימל מיט וואָס מען שמירט דעם קערפּער, און די משקאות ווי ווײַן און מילך. קומט דאָך אויס אַז רוב בעילות זענען נאָך די בועלים און נישט נאָכן מאַן, און דערפֿאַר "את בניה לא ארחם כי בני זנונים המה".
און דער נמשל: כנסת ישראל דינט שוין עבודה זרה בפרהסיא - נישט ווי אַ פֿרוי וואָס זינדיגט בצנעה. און זי מיינט אַז איר גאַנצער הצלחה און איר גאַנצער שפֿע קומט פֿון דער עבודת הכוכבים ומזלות וואָס זי דינט. "מאהבי נותני לחמי ומימי" - זי ציט זיך נאָך דער עבודה זרה און נאָך די כּוחות פֿון די כּוכבֿים און זאָגט: זיי זענען די וואָס משפּיע זענען מיר טובֿה. דערמיט, זאָגט דער מלבי"ם, איז זי געוואָרן ווי אַלע משפּחות האדמה וואָס דינען האָלץ און שטיין, און דעריבער וואַרפֿט הקב"ה אַלעמען אַוועק פֿון זײַן פּנים - און אַפֿילו די גוטע צווישן זיי זענען בכלל.
פאַרוואָס דאָפּלט דער פּסוק "אמם" און "הורתם", איז דאָס דען נישט די זעלבע זאַך? זאָגט דער מלבי"ם: ניין. אַ סך מאָל איז "אם" אַ באַצייכענונג אויף דער מוטער וואָס האָדעוועט און ציט אויף, כאָטש זי איז נישט די ביאָלאָגישע מוטער. און אַזוי איז משמע פון די פּסוקים: "על אמותם היולדות אותם" - איז דאָך "אמותם" איין זאַך און "יולדות אותם" אַ צווייטע זאַך; און אַזוי אויך "ואת אמך אשר ילדתך"; און אויך "אל בית אמי ואל חדר הורתי" - "אם" אינעם באַדייט פון דער וואָס ציט אויף, און "הורה" אינעם באַדייט פון דער וואָס האָט אים געבאָרן. און דערפֿאַר דאָ: דער בזיון איז מצד "אמם" - אַ בושה איז אַליין דער פאַקט אַז די וואָס האָט דיך אויפֿגעצויגן גייט פרעמד און איז מזנה; און דער בזיון רירט אויך אָן צו "הורתם" - טאָמער איז די גאַנצע שוואַנגערשאַפֿט געווען פון די מנאפים און נישט פונעם מאַן, און ממילא פאַלט אַ גרויסער ספֿק און פֿרעגצייכן אויף די קינדער.
רש"י, על פי התרגום, און אַזוי אויך דער רד"ק, טייטשן אויף אַן אַנדער וועג: "זנתה אמם" - כלל כנסת ישראל; "הובישה הורתם" - די מורים וואָס לערנען זיי, די חכמים וואָס לערנען זיי הוראה און תורה. און פאַרוואָס "הובישה" (האָט פאַרשעמט)? ווייל צוליב דער גרויסער צרה זענען אפילו די לערערס און מורים געווען פאַרדאָרבן, ווי דער מדרש זאָגט: זיי זאָגן פאַר יענעם לא תגנובו, איר זאָלט נישט גנבענען - און זיי אַליין גנבענען; זיי זאָגן פאַר יענעם לא תלוו בריבית, איר זאָלט נישט באָרגן אויף ריבית - און זיי אַליין באָרגן אויף ריבית. וואָס פאַראַ בזיון איז דאָס, אַז דער וואָס לערנט תורה פאַר'ן רבים טוט אַליין דאָס וואָס ער מוסר'ט יענעם דערויף! און אפשר זאָגט ער זיי "אל תלוו בריבית" כּדי ער זאָל נישט האָבן קיין מתחרים, אַז אַלע זאָלן קומען דווקא צו אים. ווי עס זאָל נישט זיין, איז דאָ געווען אַ גרויסער בזיון: די וואָס האָבן געדאַרפֿט ווייזן דעם וועג - האָבן געוויזן נישט לויט דעם דרך ה', ווייל זיי אַליין האָבן געטאָן דאָס פאַרקערטע.
לויט'ן מלבי"ם גייט "מאהבי" (מיינע געליבטע) אויף דער עבודה זרה און אויף די כוכבים ומזלות וואָס זיי האָבן געדינט. און אַזוי האָט אויך מפרש געווען דער פאָטער פונעם רד"ק: די זון, די לבנה און די שטערנס, וואָס זיי האָבן געגלייבט אַז דער שפע קומט פון זיי, ווי זיי האָבן געזאָגט: "מאז חדלנו לקטר למלכת השמיים והסך לה נסכים חסרנו כל ובחרב וברעב תמנו". זיי האָבן באמת געגלייבט אַז אויב מען וועט דינען די כוכבים ווי עס דאַרף צו זיין - וועט מען באַקומען שפע.
דער רד"ק לייגט צו אַן אייגענעם ביאור: "מאהבי" זענען אויך די פעלקער אויף וועמען זיי האָבן זיך פאַרלאָזט אין יענער צייט. און מיר האָבן שוין גערעדט וועגן דעם עטלעכע מאָל, אַז זיי זענען געווען זיכער אַז זיי האָבן זיך גאָרנישט וואָס צו זאָרגן פון די סטראַטעגישע דראָאונגען אַרום זיי, ווייל זיי האָבן דאָך פעלקער פון דרויסן וואָס וועלן העלפן. זיי האָבן זיך פאַרלאָזט אויף מצרים, און דער נביא האָט זיי געמוסר'ט נאָכאַמאָל און נאָכאַמאָל אַז דאָס איז אַן אמונת הבל און אַ משענת קנה רצוץ וואָס שטעכט דעם וואָס לענט זיך אָן דערויף. זיי האָבן אַוועקגעגעבן אַ סך געלט פאַר די אומות כּדי זיי זאָלן קומען ראַטעווען, און אינעם בעסערן פאַל האָבן יענע גענומען דאָס געלט און נישט געהאָלפֿן, און אינעם ערגערן פאַל האָבן זיי גענומען דאָס געלט און דערנאָך זיך צוגעשטעלט צו די שונאים צו שלאָגן אויף אונדז. אשור און מצרים - מיט זיי האָבן זיי געשלאָסן אַ ברית זיך צו ראַטעווען פון די גזירות פון הקב"ה, אַ מין שותפות'דיגער פאַרטיידיקונגס-אָפּמאַך. און פאַרוואָס הייסן זיי "נותני לחמי ומימי"? ווייל אויב עס איז פאַראַן אַ שמירה, קען מען פאַרזעען און שניידן און פאַרזאַמלען תבואה און דרעשן; קומט אויס אַז דער גאַנצער קיום זעט אויס ווי עס קומט פון זייער כּוח. און אויף דעם שטייט "הובישה" - ווייל די אַלע האָפענונגען וועלן אַנטוישט ווערן, און פון אַ גרויסער האָפענונג אויף אַ ישועה וועט אַרויסקומען אַ גרויסע בושה, ווי עס שטייט אין איכה: "תכלינה עינינו אל עזרתנו הבל": עס זענען אויסגעגאַנגען אונדזערע אויגן צו די אויף וועמען מיר האָבן זיך פאַרלאָזט, און קיין הילף און ישועה האָבן מיר פון זיי נישט באַקומען.
לָכֵן הִנְנִי שָׂךְ אֶת דַּרְכֵּךְ בַּסִּירִים וְגָדַרְתִּי אֶת גְּדֵרָהּ וּנְתִיבוֹתֶיהָ לֹא תִמְצָא׃ - דערפֿאַר זע, איך פאַרשטעל דיין וועג מיט דערנער, און איך וועל איר פאַרצוימען מיט אַ גאָדער, און אירע שטעגן וועט זי נישט געפֿינען.
סירים, שיכים און צנינים - אַלע זענען מינים פון דערנער און קוצים, ווי עס שטייט "לשיכים בעיניכם ולצנינים בצידיכם". און פון דאַנען קומט דער לשון "שך": מען פלעגט מאַכן אַ פלויט פון שיכים, פון דערנער. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: דער וועג וועט זיין ווי באַדעקט מיט דערנער, און דו וועסט נישט קענען גיין דערויף. און נישט נאָר דאָס, נאָר אויך "וגדרתי את גדרה", און דערצו "ונתיבותיה לא תמצא" - זי וועט זוכן דעם שטעג און אים נישט געפֿינען. לויט'ן רד"ק: צו יענע מאהבים, אשור און מצרים, וועסטו נישט קענען צוקומען און באַקומען זייער הילף. לויט די אַנדערע מפרשים: די מזלות אויף וועלכע דו פאַרלאָזט זיך - וועל איך צוריקהאַלטן פון משפיע זיין אויף דיר קיין גוטס.
דער מלבי"ם עפֿנט אויף אַז דער פּסוק באַשרייבט די השתדלות וואָס דער קב"ה טוט כּדי צוריקצוברענגען צו זיך כנסת ישראל, ווי אַ מאַן וואָס פּרואווט צוריקברענגען זיין פרוי וואָס גייט פרעמד. און אינעם משל: וויאַזוי האַלט דער מאַן צוריק זיין פרוי פון גיין צו אירע מאהבים? אויב עס איז פאַראַן אַ גרויסער, הויפּט-וועג וואָס זי גייט דאָרט - צעוואַרפֿט ער דאָרט דערנער אַז זי זאָל נישט קענען דורכגיין. אָבער זי קען נאָך אַלץ איבערשפּרינגען איבער'ן גאָדער וואו דער פלויט איז צעבראָכן - דערויף שטייט "וגדרתי את גדרה". און עס בלייבן נאָך אַלץ שמאָלע שטעגן וואָס זענען נישט קיין הויפּט-וועגן - דערויף וועט ער קאַליע מאַכן די שטעגן, "ונתיבותיה לא תמצא". און מיט דעם וועט ער זי אָפּשיידן פון די וואָס זענען מזנה מיט איר.
דער נמשל: אויב מען רעדט פון די כוכבים ומזלות אין וועלכע זיי האָבן געגלייבט, וועט דער הקדוש ברוך הוא משנה זיין די סדרי המערכה כּדי זיי זאָלן נישט קענען משפיע זיין אויף איר, און ער וועט מאַכן אַ גאָדער אַרום איר אַז זי זאָל נישט האָבן פון זיי קיין שום הצלחה און קיין שום שפע. און אַזוי געפֿינען מיר אַז אין דער צייט פונעם חורבן האָבן זיי זיך נישט געזאָרגט פון די שלעכטע נבואות, ווייל זיי האָבן געזאָגט: מיר קענען דאָך די נעמען פון די מלאכים וואָס זענען משפיע פון אויבן, און מיר וועלן זיי משביע זיין אַז זיי זאָלן נישט משפיע זיין אויף אונדז קיין שלעכטס. און וואָס האָט דער קב"ה געטאָן? ער האָט געביטן זייערע נעמען. און ווען איינער איז געקומען משביע זיין אַ געוויסן מלאך ער זאָל נישט אַראָפּברענגען קיין האָגל - איז שוין די אַדרעס צו וועלכער מען איז געקומען נישט געווען צוגענגלעך; ער האָט שוין געביטן דעם נומער, אַריבערגעגאַנגען צו אַן אַנדער קידומת און אַ צווייטע פירמע, און עס איז נישטאָ קיין קשר. די וועגן האָבן זיך געביטן - "נתיבותי עיוה" - און זיי האָבן נישט געקענט פועל'ן אויף דער מערכה. און אַזוי איז אויך געווען ביי דור המבול: זיי זענען געווען זיכער אַז זיי האָבן אַ שליטה אויף די מלאכי מעלה דורך דעם כּוח פון השבעת מלאכים ושדים, און אַז מיט דעם כּוח וועלן זיי ענדערן דעם טבע און די מערכה, און דער הקדוש ברוך הוא האָט געביטן זייערע נעמען.
זאָגט דער מלבי"ם: אַזוי אויך דאָ. דער קב"ה וועט מאַכן אַ גאָדער קעגן די סדרי המערכה און זייערע שטחים אַז זיי זאָלן נישט משפיע זיין אויף זיי קיין טובה, און ער וועט קאַליע מאַכן די אַלע מעשים, סגולות און טלמסאות - יענע וועגן פון אסטראָלאָגיע דורך וועלכע זיי פלעגן אויסגיסן און ציען שפע. און דערצו וועט ער אַריינלייגן אַ פיינטשאַפֿט צווישן איר און צווישן די שכנים אויף וועמען זי האָט זיך פאַרלאָזט - און דאָס איז לויט'ן מהלך פונעם רד"ק, אַז זי האָט זיך פאַרלאָזט אויף אשור און מצרים און געשלאָסן מיט זיי אַ ברית, און דער קב"ה וועט פאַרשטעלן פאַר איר אַז זי זאָל נישט קענען צוקומען צו זיי.
דא גייט דער מלבי"ם אין דעם מהלך וואס ער האט אונז שוין אויסגעטראטן עטליכע מאל: א "דרך" איז דער גרויסער, שטענדיגער וועג פארן ציבור - אין אונזערע מושגים א שאסיי אדער אויטאסטראדע; "נתיבות" זענען א מהלך פון יחידים פון צייט צו צייט, שמאלע שטעגן וואס זענען נישט דער ציבור'ישער וועג. און א דרך קען מען נישט אפמעקן, ווייל דער המון גייט דערויף כסדר. דערפאר שטייט נישט אז זי וועט נישט געפינען דעם דרך, נאר וואס קען מען יא טון? אנשפרייטן דערויף דערנער - "הנני שך את דרכך בסירים". ווידער א נתיב פון א יחיד קען פארמעקט ווערן און מער נישט זיין קענטיג, און דערפאר "נתיבותיה לא תמצא" - איך וועל פארמעקן די שטעגן אז זיי זאלן בכלל נישט דערקענט ווערן, און ממילא וועט זי נישט קענען אנקומען דורך זיי צו אירע מאהבים, נישט צו די אומות אויף וועמען זי פארלאזט זיך און נישט צו די כוחות פון די סדרי המערכה כדי צו שעפן פון זיי השפעות.
נאך א ראיה אויף דעם חילוק איז פונעם פסוק אין איכה: "גדר דרכי בגזית" - דעם דרך קען מען נישט פארלירן און פארמעקן, דערפאר האט ער אראפגעשטעלט גזית-שטיינער אינדערמיט; אבער פון דער אנדערער זייט "נתיבותי עיוה" - די נתיבות קען מען פארדרייען און אינגאנצן פארמעקן, און דעמאלט גייט מען אויף א פארדרייטן שטעג. אבער א דרך קען מען נישט פארדרייען, ווייל עס איז א מקום הילוך פאר אסאך מענטשן און עס וועט סיי ווי בלייבן קענטיג.
מען מוז באטאנען: כאטש דער משל רעדט פון אן אשה מנאפת, איז דאס נישט קיין מושלם'דיגער משל מצד הלכה. ווארום אן אשה וואס האט מזנה געווען תחת בעלה ברצון - אפילו איר מאן איז א ישראל און נישט קיין כהן - איז זי אסור אויף אים. און אויב אזוי, ווי אזוי גייט דער מאן און פארצאמט אירע וועגן מיט דערנער און גזית-שטיינער כדי איר צוריקצוברענגען צו זיך, עס איז דאך אסור? נאר מיר באשעפטיגן זיך דא נישט מיטן הלכה'דיגן היבט, ווייל די דאזיגע בחינות זענען נישט שייך אינעם קשר צווישן אונז און קודשא בריך הוא. און כלל ישראל אליין האבן שוין געטענה'ט די דאזיגע טענה: נאכדעם וואס דער הקב"ה האט אונז פארטריבן און מיר זענען געגאנגען און האבן געדינט עבודה זרה ברצון - ווי אזוי קענען מיר צוריקקומען און אנקניפן א קשר מיט אים?
און דער תירוץ איז: ביי קודשא בריך הוא איז דאס נישט אזוי, און פאר עטליכע טעמים. איין טעם: עס איז נישטא קיין שום ממשות אין דער מציאות פון די מאהבים - נישט אין דער עבודה זרה און נישט אין דער הילף פון מצרים. ווען א פרוי איז מזנה, זענען איר מאן און דער נואף פון א גלייכן ווערט, און עס קומט אויס אז זי האט פארראטן איין מאן מיט אן אנדערן מאן. אבער לגבי דעם הקדוש ברוך הוא - מיט וועמען האט זי פארראטן? מיט עבודה זרה, וואס האט נישט אין זיך קיין שום ממשות און קיין שום אייגענעם כוח השפעה; עס זענען בלויז דמיונות. ממילא איז דא בכלל נישט פאראן קיין "א צווייטער". דערפאר זענען די אלע זאכן נאר געזאגט געווארן אלס משל, און מען קען נישט לערנען פון דעם אז ביי מענטשן וואלט אים מותר געווען איר אפצוהאלטן פון זנות און איר צוריקנעמען - איינמאל זי האט געזינדיגט ברצון איז זי דאך אפגעטיילט און אסורה. און דאס אליין איז וואס דער הקב"ה טוט: ער פארצאמט אונזערע וועגן כדי מיר זאלן פארשטיין אז מיר לעבן אין א דמיון, און אז מיר ציען זיך נאך א מציאות וואס האט נישט אין זיך קיין שום ממש.
וְרִדְּפָה אֶת מְאַהֲבֶיהָ וְלֹא תַשִּׂיג אֹתָם וּבִקְשָׁתַם וְלֹא תִמְצָא וְאָמְרָה אֵלְכָה וְאָשׁוּבָה אֶל אִישִׁי הָרִאשׁוֹן כִּי טוֹב לִי אָז מֵעָתָּה׃ - און זי וועט נאכיאגן אירע געליבטע און זי וועט זיי נישט דערגרייכן, און זי וועט זיי זוכן און נישט געפינען, און זי וועט זאגן: איך וועל גיין און צוריקקערן צו מיין ערשטן מאן, ווייל בעסער איז מיר געווען דעמאלט ווי איצט.
דער רד"ק גייט ווייטער אין זיין מהלך: עס רעדט זיך פון אשור און מצרים צו וועמען זיי האבן זיך געוואנדן און זיך אויף זיי פארלאזט - זי וועט נאכיאגן זייער הילף און זי וועט עס נישט דערגרייכן, און פלוצלונג וועט איר קלאר ווערן אז זי האט אינוועסטירט אינעם פאלשן פלאץ; מען קען נישט געטרויען קיין גוי, און דער מצרי וועט נישט קומען איר העלפן. און אויב מען טייטשט עס אויף די מזלות אדער אויף די נביאי השקר וואס געבן זיך אפ מיט זיי - וועלן זיי איר גארנישט העלפן; וויפיל זי זאל נאר נישט מקטיר זיין צו דער מלכת השמים און מקריב זיין זבחים און טון פעולות צו ציען השפעות אן דעם הקב"ה, וועט זי גארנישט דערגרייכן און גארנישט באקומען.
און דא איז דא א גרויסע קשיא: "ואמרה אלכה ואשובה אל אישי הראשון כי טוב לי אז מעתה" - דאס איז דאך תשובה! און אויב אזוי פארשטייט מען נישט דעם המשך: "והיא לא ידעה כי אנכי נתתי לה הדגן והתירוש והיצהר... לכן אשוב ולקחתי דגני בעתו ותירושי במועדו... ועתה אגלה את נבלותה לעיני מאהביה... והשבתי כל משושה חגה חדשה ושבתה וכל מועדה". יעצט האסטו דאך געזאגט אז זי טוט תשובה, און גלייך דערנאך קומען די עונשים?
פארענטפערט דער רד"ק: מען דארף מדייק זיין אינעם לשון - עס שטייט "ואמרה אלכה ואשובה", עס שטייט נישט אז זי האט שוין למעשה תשובה געטאן. זי איז געקומען צו א מסקנא, אבער זי האט דאס נישט ארויסגעברענגט מכח אל הפועל. און באמת שפרינגט דער פסוק דא פאראויס אין דער היסטאריע: ערשט נאך אלע עונשים און דעם גלות וועט זיך דער קאפ עפענען און זי וועט זאגן: ווי נאריש בין איך געווען, איך וועל גיין און צוריקקערן צו מיין ערשטן מאן, זעט וואס עס איז מיר אויסגעקומען פון דעם וואס איך האב זיך פארלאזט אויף מצרים און אויף די בעלים. אבער יעצט פארשטייט זי נאך אלץ נישט, און דערפאר זענען שייך די עונשים וואס קומען נאכדעם. און אזוי ווי עס שטייט אין דער תורה "בצר לך ומצאוך כל הדברים האלה באחרית הימים ושבת עד ה' אלקיך" - דאס וועט פאסירן ערשט באחרית הימים. א משל צו וואס דאס איז ענליך: א מענטש זאגט פאר זיין חבר וואס גייט צו אנדערע אנשטאט צו אים: גיי, גיי - ביים סוף וועסטו צוריקקומען צו מיר אויף אלע פיר. זיין כוונה איז דאך נישט אז יענער איז שוין צוריקגעקומען, נאר אז נאך די קלעפ וועט ער צוריקקומען. אזוי זאגט דא דער נביא: ביים סוף וועלן זיי תשובה טון, אבער דערווייל שרעקט זיי דאס נישט אפ פון זיך ציען נאך מצרים און נאך דער עבודה זרה.
דער מלבי"ם גייט אויף אַן אַנדער וועג. נאָכדעם וואָס דער אויבערשטער האָט פֿאַרשטעלט איר וועג מיט דאָרנס און פֿאַרגאַדערט איר גאַדער און אירע שטעגן וועט זי נישט געפֿינען - וועט דאָס גורם זײַן אַז אויך אירע ליבהאָבער וועלן זיך דערווײַטערן פֿון איר. אויב לכתחילה האָבן זיי זיך געצויגן צו איר, וועלן זיי איצט אַנטלויפֿן פֿון איר, און זי וועט זיי נאָכיאָגן.
און אַ דקדוק אין לשון: עס איז פֿאַראַן אַ בנין קל און עס איז פֿאַראַן אַ בנין כבד. "רדף" לעומת "רִדֵּף"; "רוצח" לעומת "מרצח". דער בנין כבד ווערט אַזוי גערופֿן ווײַל ער איז שווערער אויף די מוצאי הפה און קומט מיט דגשים, און די מפרשים זענען מבאר אַז ער ווײַזט אויף התמדה און אויף כוח. אַ רציחה קען זײַן בעדינות, אָבער "מרצח" ווײַזט אויף גרויס כוח און אַ המשך אין דער פּעולה. אַזוי אויך דאָ: "וְרִדְּפָה" - אַ נאָכיאָגן מיט דער פֿולער קראַפֿט און פֿאַר אַ לאַנגער צײַט, און נישט קיין געוויינטלעכע רדיפה. דער אבן עזרא נעמט נישט אָן דעם כּלל און ברענגט ראיות פֿון אַנדערע פּסוקים, אָבער דאָס איז דער מקובל'דיקער כּלל בײַ די מפרשים.
די זעלבע ליבהאָבער מיט וועמען זי האָט געהאַט אַ גוטן קשר - פּלוצעם ווילן זיי נישט איר דערנענטערונג. "ולא תשיג אותם" - זיי וועלן אַנטלויפֿן פֿון איר; און צום סוף וועלן זיי גאָר פֿאַרשווינדן פֿון אירע אויגן - "ובקשתם ולא תמצא". און דער נמשל: די הצלחה וואָס זי האָט געהאַט פֿונעם טבע, פֿון דער מערכה און פֿון די כּוכבים - זי וועט נישט וויסן וווּ זייער אָרט איז כּדי זיי צו זוכן, און זי וועט נישט קענען באַקומען קיין עזר און סיוע פֿון יענע כּוחות רוחניים אויף וועלכע זי האָט זיך פֿאַרלאָזט; און די הילף און דער בונד פֿון די אומות אַרום איר - זי וועט זיי זוכן און זיי וועלן איר נישט העלפֿן.
און וואָס איז בנוגע "אלכה ואשובה אל אישי הראשון"? זאָגט דער מלבי"ם: קוק זיך צו צום לשון פֿונעם פּסוק און דו וועסט פֿאַרשטיין אַז איר תשובה איז מן הפה ולחוץ - זי טוט תשובה בלויז מן הפה ווײַל זי איז לחוץ. זי האָט נישט קיין ברירה, אַ רעוואָלווער ליגט איר בײַם קאָפּ. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: אַזאַ תשובה מאָן איך? אַזאַ הכּרה אין חטא וויל איך? דו פֿילסט דאָך נישט באמת אַז דו האָסט קאַליע געמאַכט, נאָר בלויז אַז דו האָסט נישט קיין ברירה. דאָס איז געווען די אבן הנגף פֿון זייער תשובה, און דערפֿאַר איז דאָס נישט קיין תשובה וואָס ווערט אָנגענומען, און דערפֿאַר איז צוגעקומען צו זיי אַ צרה אויף אַ צרה.
און דער משל איז קלאָר: אַ פֿרוי אַ זונה וואָס אירע ליבהאָבער האָבן זיך דערווײַטערט פֿון איר, זי יאָגט זיי נאָך און געפֿינט נישט, און קיינער שפּײַזט איר נישט - און פֿון גרויס בלית ברירה קערט זי זיך אום אַהיים און זאָגט איר מאַן: איך האָב תשובה געטאָן. און וואָס איז געשען? באמת האָב איך געזוכט פּלוני און אלמוני און די טיר איז געווען פֿאַרמאַכט, בין איך צוריקגעקומען. איז דאָס דען אַ תשובה?
און נאָך מער, זײַט מדייק אין איר לשון: "כי טוב לי אז מעתה". זי באַקלאָגט זיך אויפֿן עצם באַדערפֿעניש זיך אומצוקערן צו איר ערשטן מאַן, און זאָגט אַז באמת איז איר געווען בעסער אין בית הזונים ווי אין איר מאַנ'ס הויז - נאָר איצט, ווען זיי עפֿענען איר נישט די טיר, איז איר מאַנ'ס הויז דאָס קלענערע בייז (הרע במיעוטו). דאָס הייסט: אין דעם מצבֿ וווּ איך געפֿין זיך איצט, אַז די זונים האָבן מיך פֿאַרלאָזט, איז שוין בעסער אין מײַן מאַנ'ס הויז; אָבער ווען זיי וואָלטן מיך נישט פֿאַרלאָזט - וואָלט איך זיי זיכער בעסער געוואָלט. קומט אויס אַז איר תשובה איז אַזוי שלעכט, אַז עס איז נישטאָ קיין שום שאַנס זי זאָל אָנגענומען ווערן.
וְהִיא לֹא יָדְעָה כִּי אָנֹכִי נָתַתִּי לָהּ הַדָּגָן וְהַתִּירוֹשׁ וְהַיִּצְהָר וְכֶסֶף הִרְבֵּיתִי לָהּ וְזָהָב עָשׂוּ לַבָּעַל׃ - און זי האָט נישט געוווּסט אַז איך בין דער וואָס האָט איר געגעבן די תבואה, און דעם ווײַן, און דאָס איילבערט-אייל, און איך האָב איר געמערט זילבער, און דאָס גאָלד האָבן זיי געמאַכט פֿאַרן בעל.
און פֿאַרוואָס טראַכט זי אַזוי? ווײַל זי מיינט אַז דאָס גאַנצע גוטס וואָס זי האָט געהאַט איז געקומען פֿון די זונים און נישט פֿון איר מאַן. לויט איר מיינונג, ווען זיי וואָלטן איר געעפֿנט די טיר, וואָלט זי באַקומען פֿון זיי דעם גאַנצן שפֿע; און בלויז וויבאַלד זיי האָבן פֿאַרמאַכט פֿאַר איר די טיר - קערט זי זיך אום צו איר מאַן. און דאָס איז וואָס דער פּסוק זאָגט: "והיא לא ידעה כי אנכי נתתי לה" - אַלץ וואָס זי האָט געהאַט, אַפֿילו אין דער צײַט ווען זי איז געווען אין בית הזונים, האָב איך איר געגעבן, און זי האָט געמיינט אַז זיי האָבן געגעבן. קומט אויס אַז איר תשובה איז אַ תשובה מתוך טעות און מתוך נישט-דערקענען דעם אמת, און דערפֿאַר ווערט עס נישט אָנגענומען, און דערפֿאַר קומען די עונשים וואָס קומען דערנאָך.
מיר האָבן געלערנט ווי אַזוי דער משל פֿון דער פֿרוי די מנאפת ציט זיך אויס אויף אַלע אירע שטאַפּלען: דער עונש איז דאָס צוריקקערן צום אָנהייב-פּונקט - "ואת ערום ועריה" - ביז אַן ארץ ציה און אַ דאָרשט צו תורה און נבואה; און אַפֿילו די צדיקים ווערן פֿאַרכאַפּט אינעם עוון פֿונעם כּלל, ווײַל די וועלט ווערט געמשפּט נאָך איר רובֿ. "כי זנתה אמם הובישה הורתם" לערנט אונדז אַז די זנות איז נישט בצנעה נאָר בפרהסיא, ביז עס איז נישטאָ קיין אָרט צו זאָגן "רוב בעילות אחר הבעל" - אינעם נמשל, עבודה זרה בגלוי און אַן אָנהענגיקייט אין די אומות און אין די כּוכבים. און דאַן קומט דער מאַן און מאַכט אַ צוים: דערנער אויפֿן גרויסן וועג, אַ גדר אינעם פּראָלאָם, און אַ פֿאַרווישן די שטעגן - אַ שינוי אין די סדרי המערכה, בטל מאַכן די סגולות און השבעות השמות, און אַן אָפּטיילונג פֿון די אומות. און צום סוף, ווען די ליבהאָבער אַנטלויפֿן, קומט דאָס זאָגן "אלכה ואשובה" - וואָס לויטן רד"ק איז דאָס אַ תשובה פֿון אחרית הימים וואָס איז נאָך נישט געקומען, און לויטן מלבי"ם איז דאָס אַ תשובה מן הפה ולחוץ, מתוך לחץ און חוסר ברירה, און פֿונעם גרונטיקן טעות: "והיא לא ידעה כי אנכי נתתי לה". דאָס איז דער מסר: אַ תשובה וואָס קומט נישט פֿון אַן הכּרה אין אמת - אַז דער גאַנצער שפֿע איז אינגאַנצן פֿון זײַן הייליקער האַנט, און אין עוד מלבדו - איז נישט קיין תשובה.