אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייען מיר ווייטער פונעם פונקט וואו דניאל האט געזען דעם קליינעם הארן וואס קומט ארויס פון איינעם פון די פיר הערנער, און וואקסט אויס איבער דער מאס. פון דא און ווייטער שילדערט דער חזון די שווערע פגיעה פון מלכות יון אין כלל ישראל, די ישועה וואס איז געקומען דורך די חשמונאים, דעם חורבן בית שני דורך רומי, און צום סוף דעם חשבון הקץ וואס איז איבערגעגעבן געווארן פאר דניאל דורך די מלאכים. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, און מפרש זיין בעיקר לויטן מלבי"ם, און אין געוויסע פלעצער אויך לויט רש"י.
וַתִּגְדַּל עַד צְבָא הַשָּׁמָיִם וַתַּפֵּל אַרְצָה מִן הַצָּבָא וּמִן הַכּוֹכָבִים וַתִּרְמְסֵם׃ - און זי איז גרויס געווארן ביז צום הימלישן חיל, און זי האט אראפגעווארפן צו דער ערד פונעם חיל און פון די שטערנס, און האט זיי צעטראטן.
דער הארן איז אנגעקומען אין זיין גרויסקייט ביז ער האט געטשעפעט דעם צבא השמים. כלל ישראל ווערן אנגערופן צבא השמים, ווייל זיי גלייבן אין הקדוש ברוך הוא; און נאך מער, כלל ישראל זענען צוגעגליכן צו שטערנס. און וואס האט יענער רשע געוואלט? זיי אפשמדן און מעביר זיין אויף דער דת. דאס איז עפעס וואס מיר האבן נישט געהאט ביי די פריערדיגע מלכויות: די פריערדיגע מלכויות האבן געוואלט שטייערן, האבן געוואלט כבוד, ממשלה און קנעכט - אבער אונז מעביר זיין על הדת איז נישט געווען זייער ציל. ער אבער איז געקומען מלחמה האלטן מיט כלל ישראל בכדי זיי מעביר צו זיין על דתם.
און דאס מיינט "ותפל ארצה מן הצבא" - ער האט זיי אראפגעווארפן פון הימל צו דער ערד, זיי זאלן מער נישט זיין בבחינת צבא השמים, עובדי השם, נאר זיי זאלן ווערן מענטשן אין דער בחינה פון "ארצה": נישט קיין עם קדוש, נאר פונקט ווי אלע אנדערע עובדי כוכבים ומזלות. "ומן הכוכבים" - דאס זענען די כהנים, כהני השם וואס ער האט געהרגעט, וואס זיי זענען בבחינת "ומצדיקי הרבים ככוכבים לעולם ועד". "ותרמסם" - ער האט געהרגעט די חסידי השם און זיי צעטראטן מיט זיין כח און אכזריות. און מורא'דיגע שרעקליכע זאכן שטייען געשריבן אין חז"ל וועגן דער אכזריות און רציחה פון יענעם אנטיוכוס הרשע.
וְעַד שַׂר הַצָּבָא הִגְדִּיל וּמִמֶּנּוּ הוּרַם הַתָּמִיד וְהֻשְׁלַךְ מְכוֹן מִקְדָּשׁוֹ׃ - און ביז צום שר הצבא איז ער גרויס געווארן, און פון אים איז אויפגעהויבן געווארן דער תמיד, און אראפגעווארפן געווארן דער פלאץ פון זיין מקדש.
דער מלבי"ם טייטשט: דאס אלעס וועט אנהאלטן ביז עס וועט גרויס ווערן דער שר הצבא. דער צבא, ווי מיר האבן מסביר געווען, איז כלל ישראל - עובדי שמים; און דער שר הצבא איז מתתיהו כהן גדול און זיינע זין די מכבים. דאס הייסט, די גאנצע שעבוד וועט אנהאלטן ביז עס וועט אויפשטיין פון כלל ישראל א שר צבא וואס וועט פירן מיט אים א מלחמה. "וממנו הורם התמיד" - דורך אים איז דער תמיד דערהויבן געווארן. ווייל מלכות יון האט דאך מחלל געווען דאס הייליגטום און מבטל געווען די עבודה, ביז די חשמונאים זענען אריין, פארריכט די פרצות וואס די גריכן האבן געמאכט, מטהר געווען דעם היכל, אנגעצינדן די ליכט אין דער מנורה און מקריב געווען דעם קרבן תמיד. קומט אויס אז דורך דעם שר הצבא וואס איז גרויס געווארן, איז דער תמיד וואס איז געווען בטל צוריק דערהויבן געווארן און צוריקגעשטעלט געווארן אויף זיין פלאץ.
"והושלך מכון מקדשו" - זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז שוין א צווייטער חזון. נאכדעם וואס דער תמיד איז צוריק דערהויבן געווארן און דער בית המקדש איז אויפגעשטעלט געווארן, זאגט ער אים: זאלסט וויסן אז צום סוף וועט אראפגעווארפן ווערן דער מכון מקדשו. עס וועט קומען מלכות רומי הרשעה און ברענגען דעם חורבן, וואו דער תמיד וועט נאכאמאל בטל ווערן.
רש"י טייטשט פארקערט: "ועד שר הצבא הגדיל" - ער האט פארגרעסערט זיינע מעשים אין זיין מלחמה קעגן ישראל, ביז ער איז צוגעקומען צום שר הצבא. און ווער איז דער שר צבא פון ישראל? דאס איז דער בית המקדש. ער האט נישט גערוהט און נישט געראטעוועט ביז ער איז געקומען מחלל זיין דאס הויז פונעם הקדוש ברוך הוא, דער שר צבאות ישראל. און דעמאלט "ממנו הורם התמיד" - דורך זיינע מיליטערישע מחנות; און "הורם" לויט רש"י איז מלשון "הורם הנזר", מען האט אראפגענומען די קרוין, דאס הייסט אז דער תמיד איז אוועקגענומען געווארן. האבן מיר דא צוויי פארקערטע פירושים: לויט רש"י רעדט זיך דא פון דער פורענות, און לויטן מלבי"ם רעדט מען פון דער ישועה - ביז עס וועט גרויס ווערן דער שר הצבא, מתתיהו, און דורך אים וועט דער תמיד דערהויבן ווערן און צוריקגעקערט ווערן אויף זיין פלאץ.
וְצָבָא תִּנָּתֵן עַל הַתָּמִיד בְּפָשַׁע וְתַשְׁלֵךְ אֱמֶת אַרְצָה וְעָשְׂתָה וְהִצְלִיחָה׃ - און א מחנה וועט איבערגעגעבן ווערן צוזאמען מיטן קרבן תמיד צוליב א זינד, און זי וועט אראפווארפן דעם אמת צו דער ערד, און וועט טאן און מצליח זיין.
איין פירוש: דניאל זעט אין דער מראה אז דער צבא - כלל ישראל - וועט איבערגעגעבן ווערן צוזאמען מיטן תמיד אין דער האנט פון אנטיוכוס. און פארוואס? "בפשע", צוליב די פשעים פון כלל ישראל. "ותשלך אמת ארצה" - די תורה וואס איז א תורת אמת איז אראפגעווארפן געווארן צו דער ערד. "ועשתה והצליחה" - יענע הארן, אנטיוכוס, האט געטאן און מצליח געווען אין אירע מעשים.
און א צווייטער פירוש: דאס ווארט "על" דא איז ווי "עם" (צוזאמען מיט), אזוי ווי דער פסוק זאגט "ויבואו האנשים על הנשים", וואס מיינט צוזאמען מיט די פרויען. דאס הייסט, כלל ישראל צוזאמען מיטן תמיד וועלן איבערגעגעבן ווערן אין דער האנט פונעם שונא, "בפשע" - דורך די זינד וואס די פריצי בני עמנו האבן געטאן. און מען דארף געדענקען: אלעס וואס ער רעדט דא צו אים איז אויף בית שני. בית ראשון האט חרוב געמאכט סנחריב; מלכות יון האט געוועלטיגט בערך צוויי הונדערט יאר אין די טעג פון בית שני, און מלכות רומי האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש דערנאך, און אלע יארן פון בית שני זענען געווען פיר הונדערט און צוואנציג יאר. דאס זענען די בעלי אגרופין און די מתיוונים, און יענע בריונים אין ירושלים וואס האבן נישט מסכים געווען צו דער הנהגה פון רבן יוחנן בן זכאי און די חכמים, און אין דער צייט פונעם באלאגערונג זענען זיי געגאנגען און פארברענט די שפייכלערס פון תבואה, אויל און האלץ וואס זענען געווען נויטיג פאר זייער חיות.
דורך דעם "ותשלך אמת ארצה" - מלכות רומי האט אראפגעווארפן צו דער ערד דעם אמת, דאס הייסט דת ישראל און תורת ישראל, און זיי האבן אויך גוגזר געווען גזירות מבטל צו זיין די שמירת המצוות. און נישט נאר דאס, נאר "ועשתה והצליחה" - זיי וועלן מצליח זיין און זייער מלכות וועט שטיין פילע טעג; נישט ווי מלכות יון וואס די תקופה פון איר הצלחה איז געווען באגרענעצט, נאר זייער הצלחה וועט אנהאלטן פאר א לאנגער צייט.
וָאֶשְׁמְעָה אֶחָד קָדוֹשׁ מְדַבֵּר וַיֹּאמֶר אֶחָד קָדוֹשׁ לַפַּלְמוֹנִי הַמְדַבֵּר עַד מָתַי הֶחָזוֹן הַתָּמִיד וְהַפֶּשַׁע שֹׁמֵם תֵּת וְקֹדֶשׁ וְצָבָא מִרְמָס׃ - און איך האב געהערט איין הייליגן מלאך רעדן, און איין הייליגער מלאך האט געזאגט צום פארבארגענעם וואס רעדט: ביז ווען וועט זיין דער חזון פונעם תמיד און די פארוויסטע זינד, איבערצוגעבן דעם קודש און דעם צבא צום צעטרעטן?
דא באשרייבט אונז דניאל ווי אזוי די זאכן זענען אנגעקומען צו אים. דעם איל און דעם צפיר העזים און דאס קליינע הארן וואס פאלט אראפ צו דער ערד אויפן צבא - דאס האט ער געזען אין א מחזה. אבער דאס וואס עס שטייט "ועד שר הצבא הגדיל וממנו הורם התמיד" האט ער נישט געזען, נאר געהערט פון איינעם פון די מלאכים וואס לאזט אים דאס וויסן בנבואה. דאס איז שוין נישט קיין זעאונג נאר א נבואה.
און דערנאך האט ער געהערט א צווייטן מלאך פרעגן פונעם געהויבענעם מלאך וואס האט אים איבערגעגעבן די נבואה: "עד מתי החזון התמיד והפשע שומם" - נאך ווי לאנג וועט דאס אלעס אנהאלטן? מיר האבן דאך געזען אז דער תמיד איז צוריק אויפגעריכט געווארן אין די טעג פון די חשמונאים דורך דעם שר צבא ישראל, און דערנאך וועלן די עבירות פון די פריצים פון אונזער פאלק גורם זיין אז עס זאל ווערן א שממה און דער תמיד זאל אפגעטאן ווערן, ביים חורבן בית שני, "וקודש וצבא מרמס" - דער בית המקדש וועט ווערן צעטרעטן און חרוב ווערן. ביז ווען וועט אנהאלטן דער מצב פון חורבן און ביטול פונעם תמיד? מיט פשוטע ווערטער: ווען וועט זיך ענדיגן דער גלות?
און וואס מיינט "פלמוני"? א צירוף פון פלוני אלמוני. "פלוני" - א מענטש וואס שטייט אין א באשטימטן ארט, ווי דער לשון "דוך פלן", א פלוני'דיג ארט. "אלמוני" - א באהאלטענער, און וויבאלד ער איז פארבארגן רופט מען אים אלמוני, אן אומבאקאנטער מענטש. און ביידע צוזאמען: פלמוני.
וַיֹּאמֶר אֵלַי עַד עֶרֶב בֹּקֶר אַלְפַּיִם וּשְׁלֹשׁ מֵאוֹת וְנִצְדַּק קֹדֶשׁ׃ - און ער האט צו מיר געזאגט: ביז אָוונט און פרימאָרגן, צוויי טויזנט און דריי הונדערט, און גערעכטפארטיגט וועט ווערן דער קודש.
רש"י שרייבט אז ער האט געזען א פירוש בשם רב סעדיה גאון, און שוין אין די טעג פון רש"י איז יענער חשבון פאריבער, ווייל רב סעדיה גאון רעכנט פונעם בית ראשון, און ממילא איז עס אוודאי שוין פארלאפן. דערפאר האט רש"י געזוכט אן אנדער חשבון: "ערב בקר" איז א חשבון פון גימטריא, וואס קומט אויס 574. לייג צו דערצו די 2300 וואס שטייט דא, קומט עס אלעס אינאיינעם אויס 2874. "ונצדק קודש" מיינט אז עס וועט פארגעבן ווערן דער עוון פונעם גלות פון כלל ישראל, די גזירות וועלן בטל ווערן, און עס וועט גערעכטפארטיגט ווערן כלל ישראל וואס איז א עם קדוש.
און ווען קומט עס אויס לויטן חשבון? זאגט רש"י אז דער חשבון ענדיגט זיך ביים סוף פון טויזנט צוויי הונדערט און ניינציג יאר פון דעם טאג וואס דער תמיד איז אראפגענומען געווארן, ווי עס שטייט מפורש ביים סוף פונעם ספר: "ומעת הוסר התמיד ולתת שיקוץ שומם ימים אלף מאתים ותשעים". און אזוי איז דער חשבון: גלות מצרים 210 יאר; פון דארט ביזן בנין בית ראשון 480 יאר - איז 690; בית ראשון 410 יאר - איז 1100; זיבעציג יאר פון גלות בבל און פיר הונדערט און צוואנציג יאר פון בית שני, וואס זענען 490 - איז 1590, און דאס איז דער סוף פונעם בית. לייג צו דערצו 1290 יאר פונעם גלות וואס שטייט מפורש ביים סוף פון ספר דניאל - איז 2880. און נעם אראפ דערפון זעקס יאר, ווייל דער תמיד איז דאך בטל געווארן זעקס יאר פארן חורבן בית שני, און דער חשבון הייבט זיך אן פון ווען דער תמיד איז בטל געווארן און נישט פונעם חורבן ממש; קומט אויס אז פונעם חורבן איז עס 1284 - און קעגנאיבער אלעם קומט דער חשבון אויס צו 2874, ווי דער מנין פון "ערב ובקר" צוזאמען מיט 2300.
לויט דעם קומט דער זמן אויס בערך אין יאר ה' אלפים קכ"ג אדער קי"ב, און מיר שטייען אין יאר ה' אלפים תשס"ט - מיר האבן שוין אריבערגעטרעטן דעם חשבון מיט העכער זעקס הונדערט יאר. און רש"י לייגט צו אז עס בלייבן נאך פינף און פערציג יאר איבער די 1290, און ער זאגט אז משיח איז עתיד זיך מגלה צו זיין און דערנאך נעלם צו ווערן, און אין יענע פינף און פערציג יאר וועט זיין די התגלות און דאס באהאלטן זיך. נאר מצד דער מציאות שטייט דער חשבון זיכער נישט, ווייל ווען עס וואלט געווען אן התגלות, וואלטן יענע פינף און פערציג יאר שוין לאנג פארבייגעגאנגען. און דערפאר זאגן מיר אזוי ווי מיר האבן שוין מסביר געווען ביים פריערדיגן חשבון פונעם מלבי"ם, וואס איז אויך שוין פארביי: דער חישוב הקץ איז נישט קיין פונקטליכע צייט ווען משיח מוז קומען, נאר א זמן וואס איז מסוגל צו דער גאולה. דאס איז געווען איינע פון די צייטן וואס עס איז געווען ראוי דער גואל זאל קומען, נאר מיר זענען נישט געווען גרייט דערצו.
דער מלבי"ם טייטשט: "עד ערב בקר" - ביז עס וועט זיין א צייט פון אָוונט, וואס דער אָוונט באצייכנט גלות און חורבן, דאס הייסט די צייט פונעם חורבן וואס וועט זיין אונטער מלכות רומי; און דערנאך פרימארגן, וואס איז דער סימבאל פון דער גאולה און פונעם ליכטיגקייט, דאס הייסט די גאולה העתידה. פונעם אָוונט ביזן פרימארגן, פונעם חורבן ביז דער גאולה - 2300 יאר. "ונצדק קודש" - דער קודש וועט צוריקגעקערט ווערן צו זיין גערעכטיקייט ווי אמאל: בית המקדש וועט צוריקגעשטעלט ווערן אויף זיין ארט, און די קדושה פון כלל ישראל וועט צוריקקומען צו איר פלאץ, אז עס וועט פארגעבן ווערן פאר כלל ישראל זייערע עבירות, ווייל דער גלות איז דאך א באווייז אויף זינד.
אויב מיר וועלן רעכענען פונעם חורבן בית ראשון, וואס איז געווען אין יאר ג' אלפים של"ח, וועט דער זמן אנקומען אין יאר ה' אלפים תרל"ח. נאר וויבאלד ער האט אים דאס געזאגט בסתם, און נישט געזאגט אז דער חשבון הייבט זיך אן פונעם חורבן, איז משמע אז מען דארף ציילן פון דער צייט וואס דער מלאך רעדט צו אים - דאס דריטע יאר פון בלשאצר, וואס דאס איז דאס יאר ג' אלפים שפ"ח, ארום פופציג יאר נאכן חורבן בית ראשון. און לויט דעם וועט דער קץ אנקומען אין יאר ה' אלפים תרפ"ח. אין דער צייט פונעם מלבי"ם איז דאס געווען גאר נאנט, אבער אין אונזער צייט, אינעם יאר תשס"ט, איז דאס שוין פאראיבער מיט ארום אכציג יאר צוריק.
און דער מלבי"ם פרעגט א קשיא: לויטן פריערדיגן חשבון, פון "עידן ועידנין ופלג עידן", זענען מיר דאך אנגעקומען צום יאר ה' אלפים תרע"ג, און עס איז דא א חילוק פון פופצן יאר צווישן זיי. און ער ענטפערט: אין תרע"ג וועט זיך אפשטעלן דער כח פונעם קליינעם הארן און איר כח וועט פארגיין, ווי מיר האבן דארט געזען, און פופצן יאר שפעטער, אין תרפ"ח, וועט בית המקדש אנהייבן געבויט צו ווערן. און נאך אן הסבר: עס שטייט אז ווען משיח בן דוד קומט וועט זיין איין שמיטה, זיבן יאר, פון מלחמות גוג ומגוג, און נאך דעם וועט משיח קומען - האבן מיר פערצן יאר פון מלחמות ביז משיח וועט קומען, און מיט דעם ווערט דער חילוק פארענטפערט. אבער ווי געזאגט, זענען אויך די דאזיגע דאטומען שוין פאראיבער: ביי רש"י פאר ארום זעקס הונדערט יאר צוריק, און ביים מלבי"ם פאר ארום אכציג יאר צוריק, און מיר ווארטן נאך אלץ אויף די עתידיגע קצים. ביים סוף פונעם קאפיטל, בעזרת השם, וועלן מיר ברענגען נאך עטליכע חשבונות וואס גדולי ישראל האבן געמאכט אין דעם ענין.
וַיְהִי בִּרְאֹתִי אֲנִי דָנִיֵּאל אֶת הֶחָזוֹן וָאֲבַקְשָׁה בִינָה וְהִנֵּה עֹמֵד לְנֶגְדִּי כְּמַרְאֵה גָבֶר׃ - און עס איז געווען ווען איך, דניאל, האב געזען די מראה, האב איך געזוכט צו פארשטיין, און אט שטייט קעגנאיבער מיר ווי די געשטאלט פון א מאן.
ווען איך האב געזען די מראה האב איך געבעטן זיך מתבונן צו זיין און צו פארשטיין דאס וואס מען האט מיר געוויזן. און וואס פונקטליך האט ער געבעטן? זאגט דער מלבי"ם: דעם ענין פונעם שר הצבא, וואס דאס איז מתתיהו לויט זיין פשט, אז ער וועט דערהויבן און מרומם זיין דעם כח פונעם קרבן תמיד און שפעטער וועט בית המקדש חרוב ווערן - דאס האט ער פארשטאנען מיט זיין שכל. אבער דעם חזון וואס ער האט געזען מיט זיינע אויגן, דעם ווידער און דעם ציגנבאק, האט ער נישט פארשטאנען, און אויף דעם האט ער געבעטן בינה: דאס וואס דו האסט מיר פריער געוויזן, דאס וויל איך פארשטיין. און אזוי וועט אים טאקע דער מלאך מסביר זיין.
וָאֶשְׁמַע קוֹל אָדָם בֵּין אוּלָי וַיִּקְרָא וַיֹּאמַר גַּבְרִיאֵל הָבֵן לְהַלָּז אֶת הַמַּרְאֶה׃ - און איך האב געהערט א קול פון א מענטש צווישן [די ברעגן פונעם טייך] אוּלָי, און ער האט גערופן און געזאגט: גבריאל, מאך פארשטיין פאר דעם [מענטש] די מראה.
"בין אולי" - ווי אינמיטן דעם טייך, דער טייך אולי. און ווער איז דער מלאך וואס באפעלט פאר גבריאל? זאגט דער מלבי"ם: דאס איז מיכאל. חז"ל זאגן אז די מדריגה פון מיכאל איז העכער פון גבריאל, און מיכאל איז דער שר של ישראל, און ווי חז"ל האבן געזאגט "מיכאל באחת וגבריאל בשתים" - מיכאל קומט פון איין ארט צום צווייטן מיט איין שפרונג, און גבריאל מיט צוויי שפרונגען. און מען טאר דאס נישט פארשטיין כפשוטו, נאר עס קומט צו ווייזן אויפן ריזיגן כח ההשגה פון מיכאל, וואס ער באנעמט אלעס אויף איינמאל, בעת דער כח ההשגה פון גבריאל איז נידעריגער, אין צוויי מאל.
און ווער איז דער "קול אדם"? דאס איז דער פלמוני המדבר וואס איז דערמאנט געווארן פריער, און דאס איז מיכאל, וואס איז משפיע אויף גבריאל, וואס גבריאל מקבל'ט פון אים. און וויבאלד מיכאל איז בגדר פלמוני, פארבארגן, האט דניאל נישט זוכה געווען אים צו זען, נאר בלויז צו הערן זיין קול פון דער ווייטנס, פונעם טייך; מיכאל האט ער נישט געהאט דעם כח משיג צו זיין, אבער גבריאל האט ער יא משיג געווען. און דאס וואס עס שטייט דווקא "קול אדם", קומט ווייזן אז זיין מדרגה איז געווען פיל מער דערהויבן.
וַיָּבֹא אֵצֶל עָמְדִי וּבְבֹאוֹ נִבְעַתִּי וָאֶפְּלָה עַל פָּנָי וַיֹּאמֶר אֵלַי הָבֵן בֶּן אָדָם כִּי לְעֶת קֵץ הֶחָזוֹן׃ - און ער איז געקומען נעבן מיין ארט, און ווען ער איז געקומען בין איך געווארן דערשראקן און איך בין געפאלן אויף מיין פנים, און ער האט צו מיר געזאגט: פארשטיי, מענטשנזון, ווייל אויף דער צייט פונעם קץ איז דער חזון.
ווען ער האט זיך דערנענטערט צו מיר בין איך פארציטערט און דערשראקן געווארן. און פון דעם לערנען מיר וואס עס באטייט משיג צו זיין א מלאך. ס'איז נישטא קיין מעגלעכקייט משיג צו זיין א מלאך; א מענטש וואס זעט א מלאך באפאלט אים א שרעקלעכער פחד און אימה. איינער וואס זעט א שד כאפט שוין א מורא'דיגע בעתה און זיין גאנצער כח גייט אויס, און ווער רעדט נאך פון איינעם וואס זעט א מלאך, על אחת כמה וכמה; און ווער עס זוכט צו זען און רעדן מיט'ן אויבערשטן - וואס שייך בכלל צו באגרייפן און משיג זיין! עס שטייט אז א מענטש וואס שטייט פאר א מלאך ווערן אלע זיינע אברים אפגעשוואכט און ער קומט צו אפיסת כוחות. און מען רעדט דא נישט פון א פשוט'ן גשמיות'דיגן און חומריות'דיגן מענטש, ווייל אזא מענטש קען פארברענט ווערן אין איין רגע, נאר מען רעדט דא פון דניאל וואס איז געווען א קדוש עליון - און דאך זעט מען וואס פאר א שרעק עס איז אים באפאלן.
"הבן בן אדם כי לעת קץ החזון" - ער זאגט אים: שטרענג זיך אן צו פארשטיין די זאכן, וויבאלד זיי זענען געזאגט געווארן אויף שפעטערע תקופות און ווייטע צייטן. און וואס מער די נבואה אדער דער שליחות איז געצילט אויף א ווייטערער צייט, אלץ מער דארף מען האבן א גרעסערע און טיפערע בינה עס צו פארשטיין; בעת וואס א זאך וואס בארירט א נאענטע תקופה קען מען פארשטיין פשוט.
וּבְדַבְּרוֹ עִמִּי נִרְדַּמְתִּי עַל פָּנַי אָרְצָה וַיִּגַּע בִּי וַיַּעֲמִידֵנִי עַל עָמְדִי׃ - און בשעת ער האט גערעדט מיט מיר בין איך איינגעשלאפן אויף מיין פנים צו דער ערד, און ער האט אנגערירט אין מיר און מיך געשטעלט אויף מיין ארט.
בשעת ער האט גערעדט מיט מיר בין איך איינגעדרימלט, און דעמאלט האט ער אנגערירט אין מיר און מיך געשטעלט אויף מיין ארט - אז איך זאל זיין בכוח צו שטיין אזוי ווי איך בין געשטאנען פון אנפאנג.
וַיֹּאמֶר הִנְנִי מוֹדִיעֲךָ אֵת אֲשֶׁר יִהְיֶה בְּאַחֲרִית הַזָּעַם כִּי לְמוֹעֵד קֵץ׃ - און ער האט געזאגט: אט לאז איך דיר וויסן וואס עס וועט זיין ביים סוף פונעם צארן, ווייל אויפ'ן באשטימטן מועד איז דער קץ.
"באחרית הזעם" - צום סוף פון דער צייט וואס דער אויבערשטער וועט צארנען אויף זיין פאלק ישראל. און דער מלבי"ם איז מדייק: אנפאנג האט ער אים געזאגט "לעת קץ החזון", און דא זאגט ער "כי למועד קץ". וואס איז דער חילוק? עס זענען דא צוויי באגריפן פון צייט: "עת" איז די נאטירלעכע צייט וואס קומט פון זיך אליין, און "מועד" איז א צייט וואס מען האט באשטימט און מייעד געווען דערצו, וואס איז אנגעזאגט געווארן צום תכלית פאר וועלכער עס איז אוועקגעשטעלט. אנפאנג האט ער אים געזאגט אז מצד דער נאטירלעכער צייט איז שוין געקומען די צייט פון תיקון העולם, און דער קץ דארף קומען בעתו ובזמנו. און יעצט, נאכדעם וואס דער מלאך דערקלערט אים די זאכן אין נבואה, זאגט ער אים "כי למועד קץ" - אז אויך לויט די יעודים וואס די נביאים האבן פאראויס באשטימט, איז שוין געקומען די צייט. און דער חילוק צווישן זיי איז זייער גרויס: וואס עס איז מחויב מצד דער נאטירלעכער צייט, קען דער אויבערשטער ענדערן, ווייל אויב חלילה אונזערע מעשים וועלן קאליע ווערן קען זיך די זאך ענדערן; אבער א גוטער יעוד וואס איז איבערגעגעבן געווארן אין נבואה ענדערט זיך קיינמאל נישט, ווייל דער אויבערשטער איז דאך נישט חוזר פון זיינע גוטע גזירות.
הָאַיִל אֲשֶׁר רָאִיתָ בַּעַל הַקְּרָנָיִם מַלְכֵי מָדַי וּפָרָס׃ - דער ווידער וואס דו האסט געזען מיט די צוויי הערנער, דאס זענען די מלכים פון מדי און פרס.
יעצט ערקלערט אים דער מלאך דעם גאַנצן מחזה פֿון אָנהייב אָן: דער איל מיט די צוויי הערנער וואָס דו האָסט געזען ביים אָנהייב פֿונעם מחזה - דאָס זענען מדי און פרס.
וְהַצָּפִיר הַשָּׂעִיר מֶלֶךְ יָוָן וְהַקֶּרֶן הַגְּדוֹלָה אֲשֶׁר בֵּין עֵינָיו הוּא הַמֶּלֶךְ הָרִאשׁוֹן׃ - און דער האָריקער צפיר העק איז דער מלך פֿון יון, און דאָס גרויסע האָרן וואָס צווישן זײַנע אויגן איז דער ערשטער מלך.
דער צפיר וואָס איז געקומען שטעכן דעם איל איז דער מלך פֿון יון, און דאָס גרויסע האָרן וואָס צווישן זײַנע אויגן איז דער ערשטער מלך - אלכסנדר מוקדון, וואָס איז געווען דער הויפּט מלך און ער האָט געוועלטיקט איבער אַלעמען.
וְהַנִּשְׁבֶּרֶת וַתַּעֲמֹדְנָה אַרְבַּע תַּחְתֶּיהָ אַרְבַּע מַלְכֻיוֹת מִגּוֹי יַעֲמֹדְנָה וְלֹא בְכֹחוֹ׃ - און דאָס וואָס זי איז צובראָכן געוואָרן און פֿיר זענען אויפֿגעשטאַנען אונטער איר: פֿיר מלכיות פֿונעם פֿאָלק וועלן אויפֿשטיין, אָבער נישט פֿון זײַן כוח.
דאָס האָרן וואָס איז צובראָכן געוואָרן איז מרמז אַז יענער אלכסנדר מוקדון וועט צובראָכן ווערן, און ווי מיר האָבן געזען איז ער געשטאָרבן בקיצור ימים, אין עלטער פֿון צוויי און דרײַסיק יאָר. און אונטער אים וועלן אויפֿשטיין פֿיר מלכים. נאָר ער זאָגט אים: זאָלסט וויסן, די וואָס וועלן אויפֿשטיין אונטער אים וועלן נישט זײַן זײַנע קינדער אָדער יורשי עצר ווי עס איז געוויינטלעך, וואָס ירשענען פֿון אים די מלוכה, נאָר זיי וועלן קעניגן פֿון זיך אַליין. און דאָס איז "מגוי יעמודנה ולא בכוחו" - נישט פֿון זײַן כוח וועלן זיי אויפֿשטיין, נישט זײַנע קינדער און נישט קיין יורשי עצר, נאָר מענטשן וואָס קומען און געוועלטיקן מיט זייער אייגענעם כוח.
וּבְאַחֲרִית מַלְכוּתָם כְּהָתֵם הַפֹּשְׁעִים יַעֲמֹד מֶלֶךְ עַז פָּנִים וּמֵבִין חִידוֹת׃ - און צום סוף פֿון זייער מלוכה, ווען די פושעים וועלן פֿאַרטיק ווערן, וועט אויפֿשטיין אַן עז-פנים'דיקער מלך וואָס פֿאַרשטייט חידות.
צום סוף פֿון זייער מלכות, ווען די פושעי ישראל וועלן פֿאַרטיק ווערן - און דאָ רעדט מען שוין פֿון נאָכן חורבן - וועט אויפֿשטיין אַ מלך עז פנים. "עז פנים" - אַז ער וועט נישט האָבן קיין שטאַרקייט און גבורה פֿון אַ שווערד און מלחמה, נאָר אַן עזות און גבורה פֿונעם פּנים. "ומבין חידות" - אַז זיי וועלן זײַן גרויסע חכמים, וואָס פֿאַרשטייען די חידות פֿון כתבי הקודש און קענען פֿאַרשטיין די תורה. און דאָס איז וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען "ואלו עינין כעיני אנשא בקרנא דא", אַז דאָס דאָזיקע האָרן וועט האָבן אויגן ווי מענטשנ'ס אויגן, און אויף דעם רעדט ער יעצט.
וְעָצַם כֹּחוֹ וְלֹא בְכֹחוֹ וְנִפְלָאוֹת יַשְׁחִית וְהִצְלִיחַ וְעָשָׂה וְהִשְׁחִית עֲצוּמִים וְעַם קְדֹשִׁים׃ - און זײַן כוח וועט שטאַרק ווערן אָבער נישט פֿון זײַן אייגענעם כוח, און וואונדערלעך וועט ער פֿאַרדאַרבן, און ער וועט מצליח זײַן און אויפֿטאָן, און פֿאַרדאַרבן מעכטיקע און דאָס הייליקע פֿאָלק.
ער וועט האָבן אַ גרויסן כוח, אָבער נישט מיט קיין כוח און גבורה ווי מיר האָבן ערקלערט, נאָר מיטן כוח פֿונעם מויל אַליין. "ונפלאות ישחית והצליח ועשה" - די אמת'ע נפלאות וואָס אין דער הייליקער תורה, וואָס די נביאים האָבן אונדז פֿאָראויסגעזאָגט, וועט ער מצליח זײַן צו פֿאַרדאַרבן, כביכול מבטל צו זײַן די תורה הקדושה. "והשחית עצומים ועם קדושים" - ער וועט פֿאַרדאַרבן עם ישראל וואָס זיי זענען שטאַרקע און אַן עם קדוש.
וְעַל שִׂכְלוֹ וְהִצְלִיחַ מִרְמָה בְּיָדוֹ וּבִלְבָבוֹ יַגְדִּיל וּבְשַׁלְוָה יַשְׁחִית רַבִּים וְעַל שַׂר שָׂרִים יַעֲמֹד וּבְאֶפֶס יָד יִשָּׁבֵר׃ - און צוליב זײַן שכל וועט דער באַטרוג מצליח זײַן אין זײַן האַנט, און אין זײַן האַרץ וועט ער זיך גרויס האַלטן, און מיט רואיקייט וועט ער פֿאַרדאַרבן פֿיל, און קעגן דעם שר פֿון שרים וועט ער אויפֿשטיין, אָבער אָן אַ האַנט וועט ער צובראָכן ווערן.
"ועל שכלו" - אַלץ וועט ער טאָן דורך זײַן שכל און זײַנע תחבולות, ווײַל קיין נאַטירלעכע גבורה וועט ער נישט האָבן; נישט מיט נבואה און נישט מיט רוח הקודש, נאָר מיטן שכל און חכמה וואָס ער וועט פֿאַרמאָגן. און ער וועט מצליח זײַן ביז זײַן האַרץ וועט זיך דערהייבן, "ובשלוה ישחית רבים" - ער וועט גאָרנישט פֿירן קיין מלחמות, נאָר מיט די רייד פֿון זײַן מויל וועט ער פֿאַרדאַרבן אַ סך. "ועל שר שרים יעמוד" - ער וועט שטיין פֿיל טעג העכער פֿון אַלע שרים. אָבער זאָלסט וויסן אַז צום סוף "ובאפס יד ישבר" - זײַן כוח וועט אויסגיין און דער כוח פֿון זײַן ממשלה וועט צובראָכן ווערן. און דאָס אַלץ איז וואָס ער האָט אים געוויזן אין פֿריִערדיקן מראה, און דאָ רעדט מען שוין פֿון מלכות רומי, די מלכות וואָס קומט דערנאָך.
וּמַרְאֵה הָעֶרֶב וְהַבֹּקֶר אֲשֶׁר נֶאֱמַר אֱמֶת הוּא וְאַתָּה סְתֹם הֶחָזוֹן כִּי לְיָמִים רַבִּים׃ - און דער מראה פונעם אוונט און פונעם פרימארגן וואס עס איז געזאגט געווארן איז אמת, און דו פארזיגל דעם חזון, ווייל עס איז פאר לאנגע טעג.
דאס וואס דו האסט געזען ביים סוף פונעם חזון, אז עס וועט נאך זיין אן אוונט און נאך אים א פרימארגן - דאס הייסט נאך א גלות און נאך אים די גאולה - איז אמת, און מען דארף עס נישט מפרש זיין נאר כפשוטו: עס וועט קומען דער אוונט און דער פרימארגן נאך אים, און דאס וועט געדויערן 2300 יאר פונעם טאג פונעם חזון, אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען. "ואתה סתום החזון כי לימים רבים" - זאגט ער אים: איך וויל נישט אז דו זאלסט דאס אויסטייטשן און אנטפלעקן די זאך. וויבאלד די רייד זענען געזאגט געווארן אויף לאנגע טעג, איז דא א גרויסער חשש אז אויב דאס פאלק וועט הערן אז עס בלייבן נאך טויזנטער יארן ביז דער גאולה - וועלן זיי מייאש זיין און צעבראכן ווערן. דערפאר זאלסטו נישט אנטפלעקן און נישט מפרסם זיין, כדי נישט צו צעברעכן דאס הארץ פונעם פאלק און זיי זאלן זיך נישט מייאש זיין פון דער גאולה.
וַאֲנִי דָנִיֵּאל נִהְיֵיתִי וְנֶחֱלֵיתִי יָמִים וָאָקוּם וָאֶעֱשֶׂה אֶת מְלֶאכֶת הַמֶּלֶךְ וָאֶשְׁתּוֹמֵם עַל הַמַּרְאֶה וְאֵין מֵבִין׃ - און איך, דניאל, בין געווארן צעבראכן און קראנק געווען טעג, און איך בין אויפגעשטאנען און געטאן די מלאכה פונעם מלך, און איך בין געווען ערשטוינט איבער דעם מראה און קיינער האט נישט פארשטאנען.
"נהייתי" - ווי צעבראכן געווארן, מלשון "שנתו נהייתה עליו", אז זיין שלאף איז צעבראכן געווארן. פון דעם שרעק און בהלה וואס האבן מיך ארומגענומען פונעם חזון בין איך קראנק געווען טעג. "ואקום" - נאכדעם וואס איך בין אויפגעשטאנען און ערהוילט געווארן, "ואעשה את מלאכת המלך": און דאס איז די מלאכה וואס מיר האבן געזען, אז ביי בלשאצר איז אנגעשריבן געווארן אויף דער וואנט פון זיין פאלאץ "מנא מנא תקל ופרסין", און דניאל איז גערופן געווארן פותר צו זיין דעם רמז-שריפט.
"ואשתומם על המראה" - איך בין געווען פארציטערט און ערשטוינט איבער וואס איך האב געזען, אז אט זע איך מיט די אויגן ווי עס שטייט דער איל בעל הקרנים; יענער מחזה וואס מען האט מיר געוויזן, פלוצלונג זע איך ווי עס ווערט פארווירקלעכט בפועל ממש. און דערפון האט ער געוואוסט פותר צו זיין דאס געשריבענע "מנא מנא תקל ופרסין", אז די מלוכה וועט איבערגעגעבן ווערן אין דער האנט פון פרס - וואס ער האט דאך געזען ביים ערשטן איל צוויי הערנער, איין הארן פון מדי און איין הארן פון פרס, און דער הארן פון פרס איז גרעסער פונעם הארן פון מדי, און פון דעם האט ער פארשטאנען אז מלכות מדי וועט זיין קורץ און מלכות פרס לאנג, און אט יעצט ווייזט מען אים ווי די מלוכה גייט איבער צו פרס. "ואין מבין" - עס איז נישט מעגלעך געווען צו פארשטיין די זאך, און נאר איך האב דאס פארשטאנען, וויבאלד פאר מיר האט מען געוויזן די זאכן פון פריער; אבער ווער עס האט נישט געזען פון פריער, איז געבליבן ערשטוינט און האט באמת גארנישט פארשטאנען.
אין דעם טייל פונעם חזון האבן מיר געזען דעם קליינעם הארן וואס וואקסט גרויס ביז צבא השמים, קומענדיג צו פארפירן כלל ישראל און זיי מעביר זיין על דתם - א זאך וואס איז נישט געווען ביי די פריערדיגע מלכויות; און דערנאך די ישועה וואס איז אויפגעקומען דורך שר הצבא, מתתיהו ובניו, וואס דורך זיי איז דער תמיד צוריק דערהויבן געווארן, און לעומת זה דעם חורבן וואס רומי האט געברענגט צוליב די עבירות פון פריצי עמנו. פון דא זענען מיר אריבער צום חשבון הקץ: "עד ערב בקר אלפים ושלש מאות", וואס רש"י רעכנט אין גימטריא "ערב ובקר" צוזאמען מיט 1290 פון דער הסרת התמיד, און דער מלבי"ם רעכנט פונעם אוונט וואס דאס איז דער חורבן ביז צום פרימארגן וואס דאס איז די גאולה, פון דער צייט פונעם מלאך'ס רעדן מיט דניאל. ביידע חשבונות זענען שוין פארביי, און מיר האבן דערפון געלערנט אז די זמני הקץ זענען זמנים וואס זענען מסוגל פאר דער גאולה און נישט קיין מוכרח'דיגע צייטן. און צום סוף האבן מיר געזען דעם פתרון החזון מפום גבריאל אויפן באפעל פון מיכאל, דעם גרויסן שרעק ביים משיג זיין א מלאך, דעם חילוק צווישן א נאטירלעכן "עת קץ" ביז דעם "מועד קץ" וואס איז צוגעזאגט אין דער נבואה און טוישט זיך קיינמאל נישט, און דעם באפעל צו פארזיגלען דעם חזון כדי דאס פאלק זאל זיך נישט מייאש זיין - און מיר קוקן נאך אלץ ארויס און האפן אויף די עתיד'דיגע קצים.