הקדמה
אין דעם קאפיטל גייען מיר נאך דעם אנהייב וועג פון דניאל און זיינע חברים אינעם קעניגליכן הויף פון בבל: די קינדער וואס זענען אויסגעוועלט געווארן פון די קעניגליכע משפחה זיך צו ערציען אינעם קעניג'ס פאלאץ, דאס בייטן זייערע נעמען, דער נסיון פון די מאכלים, און די גייסטיגע מדריגה צו וואס זיי האבן זוכה געווען. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, בעיקר לויטן פירוש פונעם מלבי"ם, און מיר וועלן צולייגן די ווערטער פון די מפרשים און מדרשים וואס ווערן דערמאנט.
פיר פון די בני יהודה
וַיְהִי בָהֶם מִבְּנֵי יְהוּדָה דָּנִיֵּאל חֲנַנְיָה מִישָׁאֵל וַעֲזַרְיָה׃ - און צווישן זיי זענען געווען פון די קינדער פון יהודה: דניאל, חנניה, מישאל און עזריה.
פון אלע יענע פילע קינדער וואס זענען אויסגעוועלט געווארן צו לערנען אינעם קעניג'ס הויף, זענען געווען פיר פון די בני יהודה, דאס הייסט פון זרע המלוכה: חנניה, מישאל און עזריה, און בראש פון זיי דניאל.
דאס בייטן די נעמען - איבערנעמען די הערשאפט איבערן עצם מהות
וַיָּשֶׂם לָהֶם שַׂר הַסָּרִיסִים שֵׁמוֹת וַיָּשֶׂם לְדָנִיֵּאל בֵּלְטְשַׁאצַּר וְלַחֲנַנְיָה שַׁדְרַךְ וּלְמִישָׁאֵל מֵישַׁךְ וּלְעַזַרְיָה עֲבֵד נְגוֹ׃ - און דער שר הסריסים האט זיי געלייגט נעמען, און ער האט געלייגט אויף דניאל'ן דעם נאמען בלטשאצר, און אויף חנניה'ן שדרך, און אויף מישאל'ן מישך, און אויף עזריה'ן עבד נגו.
דער שר הסריסים האט זיי געביטן זייערע נעמען: דניאל איז גערופן געווארן בלטשאצר, חנניה - שדרך, מישאל - מישך, און עזריה - עבד נגו. און עס איז דא צו פרעגן: וואס איז די באדייטונג פון שינוי השם? זיי זענען דאך נישט געווען קראנק, און פאר וואס עפעס דארף מען זיי בייטן דעם נאמען?
נאר אזוי איז געווען דער שטייגער אין יענע צייטן: ווען דער מלך האט געוואלט נעמען א מענטש צו זיין קעניגרייך, האט ער געוואלט מאכן דעם מענטש אינגאנצן אונטערווארפן אונטער אים, אזוי ווייט אז אפילו די מערסט פריוואטע זאך זיינע זאל זיין אין זיינע הענט. און וואס איז די מערסט פריוואטע זאך פונעם מענטש? זיין נאמען. אגב, עס איז פאראן א חידה: וואס איז די מערסט פריוואטע זאך דיינע וואס דו נוצט איר ווייניגער ווי יעדער אנדערער? דיין נאמען - ער איז דאס מערסטע פריוואט, און אנדערע נוצן אים אלעמאל מער ווי דיר. דאס טוישן דעם נאמען איז דעריבער געקומען כביכול איבערצובייטן דעם גאנצן מהות: ביז יעצט ביסטו געווען א פריוואטער מענטש, דיינע עלטערן האבן באשלאסן דיך צו רופן דניאל; פון יעצט אן ביסטו מיין מענטש, און איך בין דער וואס באשטימט דיר דעם נאמען. דיין שליחות און באשטימונג טוישט זיך, און דו ביסט אונטערווארפן אונטער מיין מאכט אויף אן אבסאלוטן אופן - ביז אפילו דיין נאמען איז אין מיינע הענט.
אזוי געפינען מיר ביי יוסף: ווען ער איז אנגעקומען אין בית פרעה האט מען געטוישט זיין נאמען צו "צפנת פענח" - עס איז פארטיג געווארן דער ענין מיט יוסף, פון יעצט אן איז ער צפנת פענח. און אזוי אויך: "וַיֹּאמֶר מֶלֶךְ מִצְרַיִם לַמְיַלְּדֹת הָעִבְרִיֹּת אֲשֶׁר שֵׁם הָאַחַת שִׁפְרָה וְשֵׁם הַשֵּׁנִית פּוּעָה" - און ווער זענען געווען שפרה ופועה? יוכבד און מרים. זאגן חז"ל: וואס איז געווען דאס זאגן? ער האט זיי געגעבן נעמען, און געזאגט אז דער נאמען פון איינער איז שפרה און דער נאמען פון דער צווייטער איז פועה. ער האט געביטן זייער נאמען כדי זיי צו פארוואנדלען אין אזעלכע וואס וועלן טון זיין רצון אויף א פולקאמען אופן.
בלטשאצר - זיין נאמען אזוי ווי דער נאמען פון זיין אפגאט
לאמיר באמערקן אז דעם נאמען פון דניאל האט ער געביטן דווקא צו בלטשאצר. ראשית, "בל" איז געווען דער נאמען פון זייער עבודה זרה. און נאך מער: דער ענדיגונג "צר" באדייט ביי די כשדים קעניגרייך און הערשאפט - נבוכדנצר, בלטשאצר, ששבצר; פילע קעניגן האבן זייערע נעמען זיך געענדיגט מיט "צר".
און דער עיקר: בלטשאצר איז געווען דער נאמען פון זייער עבודה זרה, און ווי מיר וועלן זען שפעטער שטייט "אֲשֶׁר שְׁמֵהּ בֵּלְטְשַׁאצַּר כְּשֻׁם אֱלָהִי" - ווי דער נאמען פון מיין גאט. און פארוואס? ווען זיי פלעגן זען אין א מענטש גאר באזונדערע כשרונות, פלעגן זיי אים מאכן פאר אן עבודה זרה. דאס הייסט, זיי פלעגן זאגן: דער דאזיגער מענטש איז א פארווירקליכונג פון א געטליכער מציאות אויף דער וועלט, ער פארמאגט כוחות וואס זענען נישט נאטירליך, ער האט אין זיך געטליכע כוחות. אזוי האט פרעה געזאגט צו יוסף "אַחֲרֵי הוֹדִיעַ אֱלֹהִים אוֹתְךָ אֶת כָּל זֹאת... אַתָּה תִּהְיֶה עַל בֵּיתִי", ווייל ער האט געזען "אֲשֶׁר רוּחַ אֱלֹהִים בּוֹ" - כביכול די געטער אין וועלכע זיי האבן געגלייבט, אדער דער בורא עולם ווען עס רעדט זיך פונעם בורא עולם, האבן געגעבן א חלק פון זייער רוח אין דעם מענטש. דאס איז אויך דער פשט אין דעם וואס שטייט אז מען האט געמאכט פרעה פאר אן עבודה זרה: צי האבן זיי דען נישט געקענט זיין מוטער? מען האט געוואוסט ווער זיין מאמע איז, מען האט געוואוסט אז ער איז באשאפן פון בשר ודם, נאר זיי האבן געזאגט אז ער פארמאגט געטליכע כוחות, כביכול דער גאט האט אריינגעלייגט זיינע כוחות אין אים.
און מיר וועלן שפעטער זען אז נבוכדנצר האט טאקע געזען די כשרונות און די אויסערגעווענליכע מעלות וואס דניאל האט פארמאגט, און האט געזאגט: דער דאזיגער מענטש איז א גאט - דאס הייסט ער פארמאגט רוחניות'דיגע כוחות. אזוי אויך האט מען געטאן מיט יואש: נאכדעם וואס ער איז געווען זיבן יאר אינעם קודש הקדשים ("בֶּן שֶׁבַע שָׁנִים יוֹאָשׁ בְּמָלְכוֹ"), זענען זיי געקומען און אים געזאגט: דו ביסט אן אלוה, דו פארמאגסט געוואלדיגע רוחניות'דיגע כוחות און דער אויבערשטער האט אריינגעלייגט אין דיר זיינע כוחות. אויב דו ביסט געווען בכוח צו פארבלייבן אין א פלאץ וואו דער כהן גדול גייט בלויז אריין איינמאל א יאר, און בלויז מיט קטורת, און בלויז נאך ווידויים, און ספק צי ער קומט ארויס בשלום - און דו האסט דארט געלעבט, געגעסן, געטרונקען און געשלאפן אינעם קודש הקדשים - ביסטו א גאט. דאס איז אגב ענליך צו דער נוצרישער השקפה אויף דעם אותו האיש: א מענטש וואס איז לויט זייערע רייד געבוירן פון א בתולה, און בעצם איז ער א גאט, כביכול דער אייבערשטער איז א שותף צו זיין באשאף - אזוי איז לויט זייער פארדרייטן פארשטאנד. דאס איז געווען דער מהלך מחשבה אין יענע צייטן, און דעריבער האט ער געטוישט דעם נאמען פון דניאל אויף בלטשאצר, זיין נאמען ווי דער נאמען פון זיין עבודה זרה. און פאר די איבעריגע האט ער געטוישט צו נעמען וואס זענען דעמאלט געווען אנגענומען - שדרך, מישך און עבד נגו. "עבד" איז ווי א געהילף, א טוער, א דינער. דאס אלעס זענען נעמען אדער אויסדרוקן אין דער כשדישער שפראך.
"אשר לא יתגאל" - די מסירת נפש פון דניאל
וַיָּשֶׂם דָּנִיֵּאל עַל לִבּוֹ אֲשֶׁר לֹא יִתְגָּאַל בְּפַת בַּג הַמֶּלֶךְ וּבְיֵין מִשְׁתָּיו וַיְבַקֵּשׁ מִשַּׂר הַסָּרִיסִים אֲשֶׁר לֹא יִתְגָּאָל׃ - און דניאל האט זיך פארגענומען אויפן הארצן אז ער וועט זיך נישט פארומרייניגן מיט דער שפייז פונעם קעניג און מיט זיין געטראנק-וויין, און ער האט געבעטן פונעם שר הסריסים אז ער זאל זיך נישט דארפן פארומרייניגן.
מיר האבן שוין מסביר געווען אז דער קעניג האט געזארגט פאר זייער מעניו, נאר אינעם קעניגס הויף איז דאך נישט פאראן קיין שחיטה כהלכה. דארט קעפט מען דעם קאפ און מען מאכט סוואלישע סטעיקס. ווי קען ער עסן אזעלכע זאכן? עס איז דא דארט בישולי נכרים, און עס זענען דא דארט איסורים גמורים - נבילות וטריפות און פארבאטענע מאכלים. דערפאר האט דניאל זיך פארגענומען אויפן הארצן אז ער זאל זיך נישט 'פארגאלן', דאס הייסט נישט פארשמוצן; ווי דער לשון פונעם פסוק "שֻׁלְחַן ה' מְגֹאָל הוּא" - פארשמוצט דורך די זאכן וואס איר ברענגט אהין. און אזוי אויך דא: ער זאל זיך נישט פארשמוצן מיטן קעניגס עסן און זיין טרונק-וויין. און ער בעט פונעם שר הסריסים, וואס ער איז דער פאראנטווארטליכער, דער הויפט-פארוואלטער, דער ממונה אויפן אויפציען די קינדער - איך וויל זיך נישט פארשמוצן מיטן קעניגס שפייז.
און גיט אכטונג, די זאך איז גאר וואונדערליך. אויב דו בעסט אזא בקשה פונעם פאראנטווארטליכן, בעט אים מיט א שיינעם און איידעלן לשון! צי אזוי ווענדט מען זיך - "איך וויל נישט דאס דאזיגע פארשמוצטע עסן"? ער שטעלט דאך דערמיט זיין לעבן אין א סכנה. ווען ער בעט אים ער זאל אים געבן אנדערע שפייז אדער עפעס ענליכס, איז עס פארשטענדליך; אבער קוקט אויפן לשון: לכתחילה "וישם דניאל על לבו אשר לא יתגאל" - דאס איז נאך נישט קיין חידוש, ווייל דער פסוק דערציילט דאך וואס ס'גייט אים פאר אין הארצן; אבער "ויבקש משר הסריסים אשר לא יתגאל" - ער זאגט אים קלאר ארויס: איך וויל זיך נישט פארמיאוסן מיט דעם מיאוסן זאך, איך וויל נישט דעם שמוץ. צי רעדט מען דען אזוי? עסן מיר דען שמוץ? דאס איז די ערשטע קשיא.
און די צווייטע קשיא: און חנניה, מישאל און עזריה - האבן זיי דען יא באקומען כשר'ס? פארוואס שווייגן זיי און רעדן נישט קיין ווארט, און בלויז דניאל לייגט עס אויפן הארצן?
נאר אזוי ווי מיר האבן פריער געזען אז נבוכדנצר האט געמאכט פון דניאל אן עבודה זרה, האט דניאל פארשטאנען אז יעצט מיטן עסן וואס ער גיט אים איז דא א חשש אז ער ברענגט אים כביכול קרבנות און גיסט פאר אים ניסוך ווי פאר עבודה זרה - איך בין דאך בבחינת א גאט אין זיינע אויגן, און פאר אן עבודה זרה פלעגט מען מקריב זיין קרבנות, ברענגען מנחות, דערלאנגען שיינע פירות און כבוד'יגע קארבן; אזוי איז געווען זייער שטייגער פאר זייער עבודה זרה. האט דניאל געזאגט: אויב אזוי, ער מאכט מיר פאר א גאט און ער ברענגט מיר קרבנות און דערלאנגט מיר מאכלים - האב איך א גאר הארבע פראבלעם צו עסן דערפון, אפילו עס איז דא דערין א פיקוח נפש. און פארוואס? ווייל אויף אלעם זאגט מען "יעבור ואל ייהרג", אויסער די דריי עבירות: עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים. און אויב ער מאכט מיר פאר א גאט און גיט מיר צו עסן, מיינט דאס אז ער ברענגט מיר ווי פאר אן עבודה זרה, און אין אזא מצב איז דער דין ייהרג ואל יעבור.
ביי חנניה, מישאל און עזריה איז נישט געווען דער דאזיגער פראבלעם - ער האט נישט געמאכט פון זיי קיין עבודה זרה, און נישט גערופן זיי בלטשאצר ווי דער נאמען פון זיין אפגאט. ביי זיי איז טאקע פאראן דער פראבלעם פון עסן אומכשר'ע מאכלים, און דאס איז א פראבלעם, אבער דער מצב איז בעסער פונעם טויט: א מענטש דארף עסן נישט-כשר און נישט שטארבן. אבער ביי דניאל איז דא א פראבלעם פון עבודה זרה, און אויף דעם איז ער גרייט מוסר נפש צו זיין. און דערפאר גייט ער אן קיין קונצן און זאגט אים קלאר ארויס: איך עב נישט דאס מיאוסע עסן, און אויב איר וועט מיך הרג'ענען - אויף דעם בין איך געקומען, איך בין גרייט צו שטארבן.
חסד און רחמים פארן שר הסריסים
וַיִּתֵּן הָאֱלֹהִים אֶת דָּנִיֵּאל לְחֶסֶד וּלְרַחֲמִים לִפְנֵי שַׂר הַסָּרִיסִים׃ - און גאט האט געגעבן דניאל'ן צו חסד און צו רחמים פארן שר הסריסים.
וואס וואלט דער שר הסריסים געדארפט טאן באופן טבעי אויף אזא שפראך? אראפהאקן זיין קאפ. אבער דער אויבערשטער האט אים געגעבן צו חסד און רחמים, אז נישט בלויז וואס ער האט אים נישט באשטראפט, נאר ער האט נאך רחמנות געהאט אויף אים, און נישט נאר וואס ער האט אים געענטפערט מיט ווייכע רייד ווי מיר וועלן באלד זען, נאר ער האט אפילו נישט איבערגעגעבן די אינפארמאציע פאר זיין העכערן ממונה. ער איז נישט געגאנגען צו נבוכדנצר זאגן: מיין האר, א קליין שלענגל האדעוועסטו דא, הער ווי אזוי ער רעדט קעגן דיין עסן, זע מיט וואספארא ביטול ער רעדט אויף די געקליבענע מאכלים וואס מיר שטעלן זיי צו. ער האט דאס נישט געזאגט, נאר ער האט פארהאלטן די זאך ביי זיך אין הארצן - כאטש פון זיך אליין האט ער זיך נישט געמיט צו העלפן דניאל'ן, ווי מיר וועלן באלד זען.
דער ענטפער פונעם שר הסריסים: "וחייבתם את ראשי"
וַיֹּאמֶר שַׂר הַסָּרִיסִים לְדָנִיֵּאל יָרֵא אֲנִי אֶת אֲדֹנִי הַמֶּלֶךְ אֲשֶׁר מִנָּה אֶת מַאֲכַלְכֶם וְאֶת מִשְׁתֵּיכֶם אֲשֶׁר לָמָּה יִרְאֶה אֶת פְּנֵיכֶם זֹעֲפִים מִן הַיְלָדִים אֲשֶׁר כְּגִילְכֶם וְחִיַּבְתֶּם אֶת רֹאשִׁי לַמֶּלֶךְ׃ - און דער שר הסריסים האָט געזאָגט צו דניאלן: איך האָב מורא פאַר מיין האַר דעם מלך, וואָס ער האָט באַשטימט אייער שפּייז און אייער געטראַנק, וואָרום פאַרוואָס זאָל ער זען אייערע פנימער מאָגער און בלאַס מער ווי די קינדער פון אייער עלטער, און איר וועט פאַראורטיילן מיין קאָפּ צום מלך.
האָט ער אים געזאָגט: איך קען דאָס נישט טאָן, ווייל איך האָב מורא פונעם מלך. ווייל דער מלך אַליין איז דאָך דער וואָס האָט באַשטימט אייער עסן, און אויב איך וועל קומען און אים זאָגן אַז דאָס פּאַסט זיי נישט און זיי ווילן נישט פון זיין ברויט - איז דאָס דאָך אַ מרידה אינעם מלך, און ער קען אַראָפּנעמען מיין קאָפּ און אייער קאָפּ. דער מלך זאָגט: איך האָב דאָך צוגעגרייט פאַר אייך, איך האָב אייך געגעבן דאָס שענסטע און בעסטע, און דו זאָגסט מיר אַז דאָס פּאַסט דיר נישט? אַזאַ זאַך איז גלייך ווי אַ מרידה. וואָס דער מלך גיט - דאַרף מען נעמען און זאָגן אַ שיינעם דאַנק. און בפרט ווען דער מלך האָט דיר געבראַכט דאָס בעסטע וואָס ער פאַרמאָגט.
און אויב איר וועט זאָגן: דו מוזט דאָך גאָרנישט אויסזאָגן פאַרן מלך; זאָג פאַרן מלך אַז אַלץ גייט ווי געהעריק און כסדר, און דערווייל זאָרג צו ברענגען פאַר אונדז כשר'ע זאַכן. שטייט דען דער מלך דאָ און פאָלגט דיר נאָך טריט און שריט? אויף דעם ענטפערט ער "אשר למה יראה את פניכם זועפים מן הילדים אשר כגילכם" - איך האָב אַן אַנדערע מורא. ווייל אַנשטאָט דעם מלך'ס שפּייז וועט איר עסן קערנדלעך, און אייערע פנימער וועלן נישט אויסזען ווי איינער וואָס עסט סטעיקס און טרינקט גוטן וויין. אַ מענטש וואָס עסט אַ גאַנצן טאָג לינדזן מיט וואַסער - וועלן אים אויספעלן פילע זאַכן; פּראָטעינען, למשל, וועלן אים אויספעלן. אייזן וועט ער אפשר האָבן, ווייל ער עסט דאָך לינדזן, אָבער פּראָטעינען וועט ער נישט האָבן, און דאָס וועט ברענגען אַן ענדערונג. אויב אַזוי, וועט דער מלך צום סוף געוואויר ווערן דערפון. ווילסטו דען אַז איך זאָל דאָס טאָן אויף אַ וועג פון שווינדל? און נאָך מער, ער האָט דאָך אויך אַ מעגלעכקייט צו פאַרגלייכן: ער זעט דאָך אייך אַלעמען, און איבער אַ חודש וועט ער אייך ווידער אַלעמען זען, און ער וועט זאָגן: די דאָזיקע דריי זעען אויס זייער שלעכט, זיי האָבן פלעקן אויפן פּנים, עס פעלט זיי וויטאַמינען, עס זעט אויס אַז עפּעס פעלט זיי. און וועמענס קאָפּ וועט דעמאָלט זיין אין סכנה? מיין קאָפּ - פאַרן נישט אויפציען אייך ווי געהעריק.
דאָס ווענדן זיך צום מלצר - קלוגשאַפט אינעם אופן פונעם ווענדן זיך
וַיֹּאמֶר דָּנִיֵּאל אֶל הַמֶּלְצַר אֲשֶׁר מִנָּה שַׂר הַסָּרִיסִים עַל דָּנִיֵּאל חֲנַנְיָה מִישָׁאֵל וַעֲזַרְיָה׃ - און דניאל האָט געזאָגט צום מלצר, וועמען דער שר הסריסים האָט באַשטימט איבער דניאל, חנניה, מישאל און עזריה.
דניאל זעט אַז זיין ישועה וועט נישט קומען פונעם רב הסריסים, דערפאַר ווענדט ער זיך צום נידעריקערן ראַנג. דורכן רמטכ"ל גייט עס נישט - ווענדט ער זיך צום קאָמאַנדיר פון דער פּלוגה. זאָגט ער צום מלצר: מיין ווילן איז אַז דורך דיר זאָל איך דערגרייכן מיין באַגער.
און אויב ער האָט זיך געקענט ווענדן צום מלצר, פאַרוואָס האָט ער זיך נישט געווענדט צו אים פון אָנהייב אָן? נאָר ווייל אַ מענטש וואָס ווענדט זיך צום קלענערן ווען ער דאַרף זיך ווענדן צום גרעסערן, ווערט פאַררעכנט ווי אַ מורד במלכות און איינער וואָס גייט אַריבער אויטאָריטעט. פאַרוואָס זאָלסטו גיין צום קליינעם ווען דו דאַרפסט גיין צום גרויסן? וועט דען דער קליינער טאָן עפּעס קעגן דעם ווילן פונעם ממונה איבער אים? אַזאַ זאַך מוז געטאָן ווערן אויפן אָנגענומענעם וועג, און זיך ווענדן גלייך צום שפּיץ. דערפאַר האָט דניאל געטאָן מיט קלוגשאַפט: קודם האָט ער זיך געווענדט צום גרויסן, כדי יענער זאָל נישט פילן אַז מען האָט פאַרגאַנגען זיין כוח. און ווען דער גרויסער האָט אים געענטפערט אַז ער האָט נישט קיין פרינציפּיעלע קעגנערשאַפט נאָר ער ציטערט פאַר זיין לעבן, האָט דניאל פאַרשטאַנען אַז ער וועט נישט האָבן קיין קעגנערשאַפט אויב ער ווענדט זיך צו עמעצן וואָס ציטערט נישט פאַר זיין לעבן, און אַז אויב מען וועט דאָס אויפדעקן וועט דער גרויסער נישט באַצאָלן מיט זיין קאָפּ. נאָך אַזאַ הסכמה מעג מען שוין גיין צום נידעריקערן ראַנג, און עס איז נישטאָ אין דעם קיין עקיפת סמכויות. דער מלצר איז דער וואָס דערלאַנגט די פּאָרציעס, און דער אבן עזרא זאָגט אַז דאָס איז אַ כשדיש וואָרט - עס שטאמט נישט פון לשון הקודש נאָר פון לשון כשדים.
דער פאָרשלאָג פונעם פּראָבע: צען טעג
נַס נָא אֶת עֲבָדֶיךָ יָמִים עֲשָׂרָה וְיִתְּנוּ לָנוּ מִן הַזֵּרֹעִים וְנֹאכְלָה וּמַיִם וְנִשְׁתֶּה׃ - פּרוּוו ביטע אויס דיינע קנעכט צען טעג, און מען זאָל אונדז געבן פון די קערנדלעך און מיר וועלן עסן, און וואַסער און מיר וועלן טרינקען.
האָט ער אים געזאָגט: איך פאַרשטיי אַז דו האָסט אויך מורא פּונקט ווי דער רב הסריסים האָט מורא געהאַט - אַז מיר וועלן נישט אויסזען גוט נאָכן עסן קערנדלעך. דערפאַר האָב איך אַ פאָרשלאָג: לאָמיר מאַכן אַ פּראָבע, פּרוּוו אונדז אויס צען טעג. ווייל נאָך צען טעג מוז דאָך זיין אַ שינוי; אַזוי זאָגן די חכמי הטבע, אַז נאָך ניין טעג זעט מען שוין אַ שינוי אויב עס איז פאַראַן אַן ענדערונג אינעם עסן, און אַזוי ברענגען די מפרשים. אויב דו וועסט זען אַז עס איז געוואָרן אין אונדז אַ שינוי - וועלן מיר צוריקגיין צו די פריערדיקע בעסערע מאכלים; און אויב דו וועסט זען אַז אין די צען טעג איז ביי אונדז גאָרנישט שלעכטער געוואָרן, וועט דאָך נישט זיין קיין מניעה אונדז ווייטער צו געבן קערנדלעך אַנשטאָט דעם מלך'ס פת בג, ווייל דיין גאַנצער חשש איז דאָך נאָר אַז דער מלך זאָל דאָס נישט אויפדעקן, און ער וועט עס קיינמאָל נישט קענען געוואויר ווערן כל זמן ער זעט אונדז געזונט און פריש.
וְיֵרָאוּ לְפָנֶיךָ מַרְאֵינוּ וּמַרְאֵה הַיְלָדִים הָאֹכְלִים אֵת פַּת בַּג הַמֶּלֶךְ וְכַאֲשֶׁר תִּרְאֶה עֲשֵׂה עִם עֲבָדֶיךָ׃ - און עס זאָל באַוויזן ווערן פאַר דיר אונדזער אויסזען און דאָס אויסזען פון די קינדער וואָס עסן דעם מלך'ס שפּייז, און אַזוי ווי דו וועסט זען, טו מיט דיינע קנעכט.
דו וועסט קוקן אויף אונדז און קעגנאיבער אונדז אויף די קינדער וואס עסן דעם פת-בג פונעם מלך, און דורך דעם וועסטו זען צי עס פעלט אונדז עפעס, און צי מיר זעען אויס שלעכט צוליב אונדזער עסן. און אדרבה, זאגט דער מלבי"ם, דניאל האט אים געזאגט: וויסן זאלסטו אז די פשוט'ע מאכלים זענען די וואס מאכן דעם מענטש געזונט בגוף ובנפש מער ווי די צו פיינע מאכלים. מאכלים וואס האבן אסאך פעטנס זענען שעדליכע מאכלים, בעת פשוט'ע פלייש איז מער געזונט, און אזוי אויך זענען זרעונים מער געזונט. און דערפאר האסטו גארנישט וואס צו זארגן; און אויב דו זארגסט זיך נאך אלץ - פרובירט אונדז אויס.
דער נסיון און זיינע תוצאות
וַיִּשְׁמַע לָהֶם לַדָּבָר הַזֶּה וַיְנַסֵּם יָמִים עֲשָׂרָה׃ - און ער האט זיי אויסגעהערט צו דער דאזיגער זאך, און ער האט זיי אויסגעפרואווט צען טעג.
ער האט אנגענומען זייערע רייד, און יעדן טאג פלעגט ער קומען און זיי אויספרואוון. און עס איז געווען דערין א חסד עליון, ווארום ער וואלט געקענט זיך קעגנשטעלן אינגאנצן, און פונדעסטוועגן האט ער זיך נישט קעגנגעשטעלט און איז געווען גרייט צו פרואוון. און פארוואס האט ער מסכים געווען צו פרואוון? צוליב דער פשוט'ער סיבה וואס דער מלך פלעגט זיי נישט זען יעדן טאג; איינמאל א חודש אדער איינמאל אין עטליכע חדשים פלעגט מען זיי ברענגען פארן מלך צו זען זייער פארשריט, זייער פארשטאנד און דעם טעמפא פון זייער לערנען. ממילא האט ער געוואוסט אז אין דער דאזיגער צייט האבן זיי נישט קיין באגעגעניש מיטן מלך, און אפילו אויב עס וועלן זיין שלעכטע ענדערונגען - וועט מען דאס קענען פארריכטן גלייך דורך דעם וואס איך וועל זיי צוריקגעבן דעם מעניו וואס דער מלך האט באשטימט. און מער פון דעם, ער האט זיי בודק געווען יעדן איינציגן טאג; דער אבן עזרא ערקלערט בשם יפת אז יעדן איינציגן טאג פלעגט ער אנקוקן זייערע פנימ'ער ביז צען טעג - כדי עס זאל זיך נישט מאכן קיין באדייטנדע ענדערונג אן דעם וואס ער זאל דאס באמערקן, און עס זאל נישט ווערן אן אומקערבארע זאך.
וּמִקְצָת יָמִים עֲשָׂרָה נִרְאָה מַרְאֵיהֶם טוֹב וּבְרִיאֵי בָּשָׂר מִן כָּל הַיְלָדִים הָאֹכְלִים אֵת פַּת בַּג הַמֶּלֶךְ׃ - און צום ענדע פון די צען טעג האט זייער אויסזען אויסגעזען בעסער און געזונטער אין פלייש ווי אלע קינדער וואס עסן דעם פת-בג פונעם מלך.
נאכדעם וואס עס זענען אריבער צען טעג, האבן די דאזיגע קינדער אויסגעזען בעסער פון אלע וואס האבן געגעסן פון די שפייזן פונעם מלך.
וואס זענען געווען די דאזיגע "זרעונים"?
דער אבן עזרא ברענגט: "ויאמר הגאון" - איך מיין אז דאס איז רס"ג - אז דאס איז געווען א גרויסער נס. אבער דער אבן עזרא זאגט: ואין צורך, מען דארף דא נישט צוקומען צו ניסים, ווייל זיי פלעגן עסן רייז, וואס ווערט אנגערופן אויף לשון ערבי "ארוז". און ער איז זייער חשוב און געשמאקער פון ווייץ, און ער מאכט ריין בלוט, און דאס איז דער מאכל פון די מענטשן אין הודו וואס האבן נישט קיין ווייץ, און מען מאכט דערפון תבשילים. און דער רייז וואקסט און בלאזט זיך זייער אויף ווען מען קאכט אים מיט מילך. און דער כלל איז, אז דאס ביסל דערפון זעטיגט און ער איז שווער אין זיין געוויכט - פונעם ביסל באקומט א מענטש אסאך; און זיינע קערלעך זענען זייער דין און נישט קיילעכדיג, און זיין טבע איז הייס און פייכט. און דער אבן עזרא ברענגט נאך א פירוש, אז די זרעונים זענען געווען הירז (דוחן), און ער ווארפט עס אפ: ווייל הירז איז א שלעכטער מאכל און זיין טבע איז שלעכט, און ווי קען זיין אז פון אזא שפייז האבן זיי זיך גענערט און געווען געזונט? דערפאר נעמט ער נישט אן דעם דאזיגן פירוש, נאר מען האט זיי געמאכט יעדן טאג רייז.
און דער אבן עזרא איז געווען א חכם אין אלע חכמות וואס זענען געווען באקאנט אין זיין צייט. אמת, דער רמב"ם איז געווען א גרעסערער חכם פון אים אין חכמת הרפואה, ווי די באקאנטע מעשה: דער אבן עזרא איז אנגעקומען צו אים, און דער רמב"ם האט אים איינגעשפארט אין א רפת (א שטאל). דריי טעג איז ער דארט געבליבן און געוויינט אויף זיין ביטערן שיקזאל - א פינסטערער שטאל, אן קיין מעגליכקייט ארויסצוגיין. נאך דריי טעג האט ער אים ארויסגענומען, און ער האט אים געפרעגט: וואס האב איך דיר געטאן אז דו האסט געזען פאר ריכטיג מיך איינצושפארן אין א שטאל? האט אים דער רמב"ם געזאגט: און וואס האסטו דארט געטאן? האט ער אים געזאגט: איך האב אסאך געוויינט, א בעכער מיט טרערן האב איך אנגעפילט פון מיין געוויין. האט ער אים געזאגט: קוק אריין אינעם בעכער. ער האט אריינגעקוקט און געזען דערין ווי גאר דינע ווערים. האט ער אים געזאגט: גלייך ווען דו ביסט אנגעקומען האב איך געזען אין דיינע אויגן גאר דינע ווערים, און די דאזיגע ווערים קענען דיר ברענגען צו א גאנצער בלינדקייט; און איך האב געוואוסט אז אויב מען וועט דאס נישט באהאנדלען וועסטו ווערן בלינד. און דער וועג זיי צו היילן איז דורך אן אומאויפהערליך געוויין, ווייל דאס געוויין מאכט אז די אויגן זאלן ארויסלאזן אלע פליסיגקייטן און צוזאמען מיט זיי די ווערים. דערפאר האב איך נישט געהאט קיין אנדערע ברירה נאר דיך אריינצושטעלן אהין כדי דיך צו ברענגען דערצו. דעמאלט האט אים דער אבן עזרא באדאנקט און אים געבענטשט פאר'ן אים אויסהיילן. דער רמב"ם איז בלי ספק געווען א גרעסערער דאקטער פונעם אבן עזרא, אבער דער אבן עזרא איז געווען בקי אין אלע חכמות וואס זענען געווען אנגענומען און באקאנט אין יענע צייטן.
דער מלצר טראגט אוועק זייער פת-בג
וַיְהִי הַמֶּלְצַר נֹשֵׂא אֶת פַּת בָּגָם וְיֵין מִשְׁתֵּיהֶם וְנֹתֵן לָהֶם זֵרְעֹנִים׃ - און עס איז געווען, דער מלצר פלעגט אוועקנעמען זייער פת-בג און דעם וויין פון זייער טרונק, און ער פלעגט זיי געבן זרעונים.
וואס מיינט דאס "נושא את פת בגם ויין משתיהם ונותן להם זרעונים"? זאגט מען אייך: דער דאזיגער מלצר איז נישט געווען קיין גרויסער חסיד, נאר ער האט געמאכט א שיינעם געשעפט. ער האט זיי געדארפט געבן עסן, און וואס זיי פלעגן באקומען זענען געווען גורמע סעודות - מנות וואס אין א רעסטאראן וואלסטו באצאלט דערויף זיבן-אכט הונדערט שקל. און ער פלעגט טראגן זייער פת-בג, נעמען זייער עסן צו זיך אין צימער, און פאר זיי שטעלט ער צו זרעונים. איז דאס דען נישט קיין געלונגענער געשעפט? עס איז זיכער אז דער מלך האט זיך געוואונדערט ווי אזוי דער מלצר איז פלוצים אזוי פעט געווארן און זעט אויס אזוי גוט - נישט נאר די קינדער זעען אויס גוט, נאר אויך דער מלצר, ברוך השם, זעט אויס גוט. און דאס איז וואס שטייט "ויהי המלצר נושא את פת בגם" - נושא, דאס הייסט ער נעמט עס פאר זיך, און גיט זיי אנשטאט דעם זרעונים.
און לאמיר באמערקן אז דאס איז נישט געווען בלויז פאר דניאל: דניאל, צוליב זיין גרויס מסירות נפש, זכה לנפשיה וזכה נמי לחבריה. מתוך וואס ער האט מזכה געווען זיך אליין מיט דער זאך, האט ער אויך געגעבן פאר זיינע חברים חנניה, מישאל און עזריה, און אזוי איז השגחת השם געווען רוענדיג איבער זיי אז זיי זאלן נישט קומען לידי מכשול און נישט עסן קיין מאכלות אסורות.
מדע והשכל - ודניאל הבין בכל חזון וחלומות
וְהַיְלָדִים הָאֵלֶּה אַרְבַּעְתָּם נָתַן לָהֶם הָאֱלֹהִים מַדָּע וְהַשְׂכֵּל בְּכָל סֵפֶר וְחָכְמָה וְדָנִיֵּאל הֵבִין בְּכָל חָזוֹן וַחֲלֹמוֹת׃ - און די דאזיגע פיר קינדער, האט גאט זיי געגעבן וויסנשאפט און פארשטאנד אין יעדן ספר און חכמה, און דניאל האט פארשטאנען אין יעדן חזון און חלומות.
לויט זייער הכנה אויף א רוחניות'דיגן אופן, אזוי האט גערוהט אויף זיי די השפעה אלוקית. אין אלע פיר פון זיי איז געווען חכמה, מדע און השכל אין יעדן ספר און חכמה מער פון אלע איבעריגע יונגלעך; און דניאל, וואס די שטארקייט פון זיין מסירות נפש איז געווען גרעסער, האט זוכה געווען צו א צוגאב - אז ער האט פארשטאנען אין יעדן חזון און חלומות, און ער פלעגט וויסן ווי אזוי צו פותר זיין חלומות.
און וואס מיינט "מדע והשכל"? זאגט דער מלבי"ם: מדע בכל ספר, און השכל בכל חכמה. דאס איז וואס מען האט שוין מסביר געווען אמאל, אז עס איז פאראן א מושג "דלתות הכתוב מקבילות": ווען עס שטייען געשריבן צוויי זאכן און נאך זיי נאך צוויי זאכן, מיינט עס נישט בהכרח אז די ערשטע צוויי גייען צוזאמען און די לעצטע צוויי צוזאמען, נאר עס קען זיין אז דאס ערשטע אינעם ערשטן פארפאלק איז מכוון קעגן דעם ערשטן אינעם צווייטן פארפאלק, און דאס צווייטע קעגן דעם צווייטן. אזוי אויך דא: "מדע והשכל בכל ספר וחכמה" - מדע בכל ספר, און השכל בכל חכמה. מדע, ווי מיר האבן געזאגט, זענען זאכן וואס ווערן משיג געווען דורך די חושים, אדער זאכן וואס זענען בגדר אקסיאמען - זאכן וואס זענען פון פריער באקאנט לויט פריערדיגע חקירות אויף וועלכע ס'איז נישט פאראן קיין שום ויכוח. און פון וואנעט לערנט מען זיי? פון ספרים, וואס די יסודות פון מאטעמאטיק, די יסודות פון כעמיע און די איבעריגע חכמות שטייען דאך שוין געשריבן אין די ספרים און די יסודות זענען באקאנט. און דאס איז וואס דער פסוק זאגט "מדע בכל ספר" - אין יעדן פון די באקאנטע ספרי המדע, ווי חכמת הטבע און חכמת הרפואה. און חוץ פון דעם האבן זיי אויך געהאט השכל - ס'איז פאראן א מושג צו משכיל זיין אין חכמה. די חכמה, ווי מיר האבן מסביר געווען, איז דער כשרון צו פונאנדערשיידן צווישן א גוטער זאך און א זאך וואס איז נישט גוט; אזא מענטש איז א משכיל, וואס דורך זיין כח השכל קען ער מבחין זיין צווישן גוטס און שלעכטס.
און ביי דניאל איז צוגעקומען אז ער האט פארשטאנען אין יעדן חזון און חלומות. זאגט דער מלבי"ם: עס זענען דא מענטשן וואס זענען פותר א חלום דורכ'ן כוח המשער - "עס דוכט זיך מיר", "אזוי טראכט איך", "אזוי פארשטיי איך", "אזא איינדרוק מאכט עס אויף מיר"; דאס איז דער כלל פון פותרי חלומות. ביי דניאל איז אבער נישט אזוי געווען. ווייל יענע מענטשן, אפילו אויב זיי וועלן פרובירן צו פותר זיין לויט ווי עס דוכט זיך זיי, איז די שאנס אז זיי זאלן דערגרייכן הונדערט פראצענט הצלחה זייער קליין, און זיי קענען נאר האבן הצלחה אויף א טיילווייזן אופן. אבער דניאל האט פארשטאנען דורך רוח הקודש, און ממילא האט ער פארשטאנען אין יעדן חזון און חלומות - זיין קענטעניס איז געווען אין אלע מינים חזונות און חלומות, און עס איז נישט געווען קיין חלום וואס איז ביי אים נישט געווען בר פתרון. און די סיבה איז: ווייל ער איז נישט פותר דורך אן השערה. ביי אן השערה קען מען זאגן "דא ווייס איך נישט וואס משער צו זיין", אבער ווען די זאך איז דורך רוח הקודש - האט מען א שליסל וואס עפנט אלע טויערן, און ממילא קען מען פותר זיין יעדן חלום און יעדן חזון, פונקט ווי עס איז געווען ביי יוסף.
און וואס איז דער חילוק צווישן א חלום און א חזון? זאגט דער מלבי"ם: א חלום איז אן א מחזה, בעת א חזיון איז מיט א מחזה. צום ביישפיל, דער צלם פון נבוכדנצר, וואס ער האט געזען א גרויסן צלם און פלוצים געזען א שטיין קומט און שלאגט אים און צעברעקלט אים - דאס הייסט א חזיון, ווייל ער זעט א מעשה פאר די אויגן. לעומת זה קען א חלום זיין א מחשבה וואס לויפט דורך אין מוח בשעת'ן שלאף, אן א שייכות צו א מראה וואס דער מענטש זעט. און ס'איז פאראן נאך אן הסבר, אז א חזון קען אויך זיין בהקיץ, ווען א מענטש שטעלט זיך פאר א זאך און זעט עס בעיני רוחו כביכול אפילו אן צו שלאפן, בעת וואס א חלום איז אלעמאל ביים שלאפן.
דאס שטעלן זיך פאר נבוכדנצר
וּלְמִקְצָת הַיָּמִים אֲשֶׁר אָמַר הַמֶּלֶךְ לַהֲבִיאָם וַיְבִיאֵם שַׂר הַסָּרִיסִים לִפְנֵי נְבֻכַדְנֶצַּר׃ - און צום ענדע פון די טעג וואס דער מלך האט אנגעזאגט זיי צו ברענגען, האט זיי דער שר הסריסים געברענגט פאר נבוכדנצר.
דאס הייסט ביים ענדע פון די דריי יאר, וואס דעמאלט האט דער מלך באשטימט זיי צו ברענגען פאר אים, האט זיי דער שר הסריסים געברענגט פאר נבוכדנצר.
וַיְדַבֵּר אִתָּם הַמֶּלֶךְ וְלֹא נִמְצָא מִכֻּלָּם כְּדָנִיֵּאל חֲנַנְיָה מִישָׁאֵל וַעֲזַרְיָה וַיַּעַמְדוּ לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ׃ - און דער מלך האט גערעדט מיט זיי, און עס איז נישט געפונען געווארן פון זיי אלע אזוי ווי דניאל, חנניה, מישאל און עזריה, און זיי זענען געשטאנען פארן מלך.
אין וועלכע שפראך האט ער גערעדט מיט זיי? אויף כשדית, און זיי זענען שוין געווען מוכשרים און בקיאים אין דער דאזיגער שפראך ווי מיר האבן פריער געזאגט. "ולא נמצא מכולם" - אלע איבעריגע קינדער זענען נישט געווען אזוי מוכשר ווי דניאל, חנניה, מישאל און עזריה. "ויעמדו לפני המלך" - זיי האט ער געשטעלט זאלן שטיין פאר אים, וויבאלד זיי זענען ראוי צו זיין אינעם העכסטן פלאץ, וואס דאס איז דער היכל המלך.
עשר ידות איבער אלע חרטומים
וְכֹל דְּבַר חָכְמַת בִּינָה אֲשֶׁר בִּקֵּשׁ מֵהֶם הַמֶּלֶךְ וַיִּמְצָאֵם עֶשֶׂר יָדוֹת עַל כָּל הַחַרְטֻמִּים הָאַשָּׁפִים אֲשֶׁר בְּכָל מַלְכוּתוֹ׃ - און אין יעדער זאך פון חכמה און פארשטאנד וואס דער מלך האט ביי זיי געזוכט און נאכגעפרעגט, האט ער זיי געפונען צען מאל קלוגער פון אלע חרטומים און אשפים וואס אין זיין גאנצער מלכות.
די דאזיגע קינדער זענען געווען אזוי כשרונ'דיג, אז יעדע זאך וואס דער מלך האט געדארפט פרעגן פון זיינע חכמים און פארשטענדיגע - פלעגט ער זיי אלע צונויפנעמען און פרעגן זייער מיינונג, און צווישן זיי זענען אויך געווען דניאל און זיינע חברים, און תמיד האט ער געפונען אז זייערע ידיעות, עצות און חכמה זענען עשר ידות העכער פון אלע זיינע חכמים. "עשר ידות" מיינט צען מאל מער, צען פאכיג פון אלע ידיעות און חכמות פון אלע חכמים.
און ווער זענען די חרטומים? דערויף זענען פאראן עטליכע פירושים. טייל זאגן אז חרטומים זענען די וואס פרעגן ביי די ביינער פון מתים, און דאס ווארט איז צוזאמגעשטעלט פון: "חרי טימי" - "טימי" מיינט ביינער אויף ארמית, און "חרי" איז א לשון פון ווארעמען זיך (מתחמם). מען פלעגט נעמען א ביין און עס לייגן, למשל, אונטערן בית השחי, און מען ווארעמט זיך מיט דעם ביין, און דורך דעם פלעגט זיך דער מת אנטפלעקן צו אים און אנפאנגען רעדן אלערליי זאכן, אזוי ווי דער שטייגער פון די וואס זענען מעלה באוב דורך א ביין. און ס'איז פאראן נאך א פירוש, אז חרטומים זענען חכמי הטבע. און די אשפים - זענען די וואס פארשן לויטן מזל, מומחים אין מזלות, די אסטראלאגן; און טייל זאגן אז זיי זענען חכמי הרפואה, און אזוי דערקלערט די מצודות אז אשפים זענען חכמי הרפואה.
"ויהי דניאל עד שנת אחת לכורש"
וַיְהִי דָּנִיֵּאל עַד שְׁנַת אַחַת לְכוֹרֶשׁ הַמֶּלֶךְ׃ - און דניאל איז געווען דארט ביזן ערשטן יאר פון כורש דער מלך.
דניאל איז געווען אין גלות ביזן ערשטן יאר פון כורש דער מלך, דאס הייסט ביז דאס ערשטע יאר פון כורש'ס מלכות, צו וועלכן מיר וועלן אנקומען ביים סוף פונעם ספר. און פארוואס טאקע ביז איין יאר צו כורש? זאגן חז"ל אז דניאל, נאכדעם וואס מען האט אים אריינגעווארפן אין גוב האריות ווי מיר וועלן זען שפעטער, האט איינגעגעבן זיין אפזאגונג, און דעמאלט האט ער באשטימט זיין וואוינארט אין שושן הבירה. אזוי שטייט אויך אין די היסטאריע ביכער, אינעם ספר יוסיפון, אז ער האט זיך באזעצט אין שושן הבירה. און ווער איז דער וואס איז געווען אין שושן הבירה? התך. און פארוואס הייסט ער התך? ווייל מען האט אים אפגעשניטן פון זיין גדולה, ווי די חז"ל דרש'ענען אין מדרש - התך איז מלשון חתך: מען האט אים אפגעשניטן פון זיין גדולה. וויבאלד מען איז געקומען און גע'מסר'ט אויף אים און גערעדט קעגן אים ביז דער מלך איז געווען געצוואונגען אים אריינציווארפן אין גוב האריות, האט ער באשלאסן אפצולאזן די שררה און גיין וואוינען אין שושן.
צום סך הכל:
דער קאפיטל הייבט זיך אן מיט דעם פרואוו איבערצומאכן דניאל און זיינע חברים פאר מענטשן פונעם מלך מיט זייער גאנצן וועזן - ביזן פונקט פון טוישן זייערע נעמען, וואס דאס איז די מערסט פריוואטע זאך פון א מענטש, און ביזן רופן דניאל'ס נאמען "בלטשאצר" נאכן נאמען פון דעם כשדימ'ישן גאט. דווקא צוליב דעם האט דניאל פארשטאנען אז דאס עסן פון די מאכלים פונעם מלך איז אין גדר פון עבודה זרה וואס דערויף איז יהרג ואל יעבור, און דערפאר האט ער גערעדט מיט א שארפן לשון און מוסר נפש געווען, בעת זיינע חברים, וואס זענען נישט פאררעכנט געווארן אין זיינע אויגן ווי אן עבודה זרה, זענען נישט צוגעקומען צום זעלבן דין. און דער אויבערשטער האט אים געגעבן צו חסד און צו רחמים: דער שר הסריסים האט אים נישט באשטראפט און נישט גע'מסר'ט אויף אים; דניאל האט זיך געוואנדן מיט חכמה - קודם צום גרויסן און דערנאך צום מלצר - און פארגעשלאגן א נסיון פון צען טעג מיט קערנדלעך און וואסער; און נישט בלויז אז זיי זענען נישט געשעדיגט געווארן, נאר זיי האבן אויסגעזען בעסער און געזונטער פון יעדן איינעם. בזכות זייער מסירות נפש האט זיי דער אויבערשטער געגעבן מדע אין יעדן ספר און שכל אין יעדער חכמה, און צו דניאל איז צוגעקומען א כוח פון פארשטאנד אין יעדער מראה און חלומות דורך רוח הקודש און נישט דורך כוח המשער, ביז זיי זענען געפונען געווארן עשר ידות העכער אלע חרטומים און אשפים פון דער מלכות; און דניאל האט מאריך ימים געווען אין גלות ביזן ערשטן יאר פון כורש דער מלך.