מיר הייבן אן דעם ספר דניאל. צום ערשט לאמיר מדייק זיין אינעם נאמען אליין: דער נאמען איז דָּנִיֵּאל, און נישט 'דניאֵל'. מיט דעם איז זיין נאמען אנדערש פון אלע נעמען אין תנ"ך: מישאל, רפאל, מחויאל, גבריאל - ביי זיי אלע איז דער אל"ף מיט א צירי און ווערט געהערט ביים סוף פונעם נאמען. אבער ביי דניאל איז דער יו"ד מיט א צירי, און דער אל"ף איז אן אות נחה, דאס הייסט זי ווערט בכלל נישט געהערט ביים ליינען. מען ליינט 'דָּנִיֵּאל', און מ'זאגט נישט ארויס דעם אל"ף.
וואס איז דער טעם דערפון? עס איז פאראן דערויף א שיינער ביאור: דער נאמען 'דניאל' איז צוזאמענגעשטעלט פון צוויי ווערטער - 'דני' און 'אל'. ווען מיר וואלטן געליינט 'דני אֵל', וואלט דאס כביכול געמיינט אז דער אויבערשטער זאל מיר משפט'ן, און קיין מענטש וויל דאך נישט דער באשעפער זאל אים משפט'ן. דערפאר לייענען מיר 'דָּנִיֵּאל', און מיט דעם ווערט כביכול בטל די משמעות פון דין, און ס'הערט זיך נישט דא קיין לשון פון דין.
ווער האט מחבר געווען ספר דניאל? דער ספר איז געשריבן געווארן דורך אנשי כנסת הגדולה - חגי, זכריה, מלאכי, זרובבל, מרדכי און זייערע חברים. זיי האבן געשריבן עטליכע ספרים, און דער סימן דערויף איז קנ"דג: יחזקאל, תרי עשר (וואס הייסן קטנים), דניאל און מגילת אסתר.
בִּשְׁנַת שָׁלוֹשׁ לְמַלְכוּת יְהוֹיָקִים מֶלֶךְ־יְהוּדָה בָּא נְבוּכַדְנֶאצַּר מֶלֶךְ־בָּבֶל יְרוּשָׁלִַם וַיָּצַר עָלֶיהָ׃ - אין דריטן יאר פון דער מלוכה פון יהויקים מלך יהודה, איז געקומען נבוכדנאצר מלך בבל קיין ירושלים און האט זי באלאגערט.
יהויקים, ווי מיר געדענקען, איז געווען א מלך רשע. אינעם דריטן יאר פון זיין קעניגרייך האט דער הקדוש ברוך הוא געברענגט אויף אים נבוכדנאצר מלך בבל, און ער האט געלייגט א באלאגערונג אויף ירושלים.
וַיִּתֵּן אֲדֹנָי בְּיָדוֹ אֶת־יְהוֹיָקִים מֶלֶךְ־יְהוּדָה וּמִקְצָת כְּלֵי בֵית־הָאֱלֹהִים וַיְבִיאֵם אֶרֶץ־שִׁנְעָר בֵּית אֱלֹהָיו וְאֶת־הַכֵּלִים הֵבִיא בֵּית אוֹצַר אֱלֹהָיו׃ - און גאט האט איבערגעגעבן אין זיין האנט יהויקים מלך יהודה און א טייל פון די כלים פון בית אלוקים, און ער האט זיי געברענגט קיין ארץ שנער אינעם הויז פון זיין גאט, און די כלים האט ער געברענגט אינעם אוצר-הויז פון זיין גאט.
'ויתן ה' בידו' - דער הקדוש ברוך הוא האט אים תיכף איבערגעגעבן אין זיין האנט. און מיין נישט אז נבוכדנאצר איז געקומען צו אים בדרך שלום און יהויקים איז ארויסגעגאנגען צו אים און זיך אונטערגעווארפן. דער פסוק לערנט אונז אז ער האט מלחמה געהאלטן און אים גענומען גלייך, נישט בדרך שלום. ווייל ווען דאס וואלט געווען בשלום, וואלט ער אים נישט גענומען אין געפאנגענשאפט און וואלט נישט צוגענומען די כלי בית המקדש.
דער מלבי"ם זאגט: די זאך איז קעגן די מנהגים פון מלכים. פון וועמען נעמט מען מיט כוח, און נעמט אויך צו זיינע כלים? פון דעם וואס קומט מלחמה האלטן קעגן זיי - יענעם דערנידערט מען. אבער א קעניג וואס איז מסכים מקבל צו זיין די מרות פונעם כובש, איז געווען דער סדר אים צו לאזן אויף זיין ארט, און ער צאלט שטייערן און איז אונטערווארפן אונטער דער הערשנדער מאכט. דא זעט מען אז דער הקדוש ברוך הוא האט אים איבערגעגעבן אין זיין האנט, און ער האט אים גענומען און מגלה געווען אים און די כלים - א סימן אז ער איז נישט געקומען מאכן מיט אים שלום. יהויקים האט זיך נישט אונטערגעגעבן נאר פרובירט מלחמה צו האלטן, און דאך האט ה' אים תיכף איבערגעגעבן אין דער האנט פון נבוכדנאצר.
און באמערקט דעם לשון: די כלים זענען נישט געברענגט געווארן אינעם אוצר המלוכה, נאר 'בֵּית אוֹצַר אֱלֹהָיו'. דא גרייט אונז דער פסוק צו וואס מיר וועלן שפעטער זען, אז די דאזיגע כלים האבן גורם געווען א שטראף - בלשאצר, דער אייניקל פון נבוכדנאצר, איז באשטראפט געווארן פאר'ן זיך באנוצן מיט זיי. און דא האט זיך שוין אנגעהויבן דער חטא: אנשטאט צו דאנקען דעם אויבערשטן, האט ער גענומען די כלים און זיי אריינגעלייגט אין בית אלוהיו, כביכול צו זאגן אז זיין אפגאט האט געמאכט פאר אים די מלחמה און אין זיין זכות האט ער מנצח געווען. און מיר וועלן שפעטער זען אז מ'האט זיך אפילו באנוצט מיט די כלים אויף א וועג פון ביזיון, און דאס האט געברענגט דעם סוף אויף דער שושלת פון נבוכדנאצר, ביים דריטן קעניג וואס איז ארויסגעקומען פון אים, דאס איז בלשאצר.
וַיֹּאמֶר הַמֶּלֶךְ לְאַשְׁפְּנַז רַב סָרִיסָיו לְהָבִיא מִבְּנֵי יִשְׂרָאֵל וּמִזֶּרַע הַמְּלוּכָה וּמִן־הַפַּרְתְּמִים׃ - און דער מלך האָט געזאָגט צו אשפנז, דעם הויפּט פֿון זײַנע סריסים, צו ברענגען פֿון די בני ישראל, און פֿון דעם זרע המלוכה, און פֿון די חשובֿע שׂרים.
אשפנז איז אַ נאָמען פֿון אַ מענטש, וועמענס תפקיד איז געווען צו זײַן דער ממונה איבער אַלע סריסים. דער מלך פֿאַרלאַנגט פֿון אים צו ברענגען קינדער סײַ פֿונעם פּשוטן פֿאָלק - דאָס מיינט 'מבני ישראל' - און סײַ פֿון דעם זרע המלוכה, קינדער פֿון דער קעניגלעכער שושלת און הערשאַפֿט.
און צו וואָס האָט ער געדאַרפֿט די דאָזיקע קינדער? ער האָט דאָך שוין פֿאַרגלאָגלט גאַנץ כּלל ישראל קיין בבל, און דווקא פֿון זיי פֿאַרלאַנגט ער קינדער. ער האָט געהאַט דערבײַ צוויי כּוונות: ערשטנס, זיי זאָלן דינען אין פּאַלאַץ פֿונעם מלך. צווייטנס, זיי שפּעטער צו באַשטימען אַלס שׂרים - אַנשטאָט די וואָס זענען געווען אין יהודה און האָבן נישט געפֿאָלגט זײַן ווילן, וועט ער באַשטימען שׂרים פֿון זײַנעט וועגן, אַזעלכע וואָס ער אַליין האָט אויסגעהאָדעוועט און דערהויבן, כּדי זיי זאָלן זײַן אונטערטעניק אונטער אים. ער וועט זיי קענען שיקן ווי פֿאָרשטייער און זיי וועלן רעגירן איבער יהודה, בשעת זיי קענען שוין גוט די מנהגים פֿון די כשדים און זייער שפּראַך, און דורך דעם וועלן זיי זײַן גענצלעך אונטערגעוואָרפֿן אונטער זײַן מאַכט. און פֿאַר וואָס האָט ער געדאַרפֿט קינדער פֿונעם פּשוטן פֿאָלק, די וואָס זענען נישט פֿונעם זרע המלוכה? כּדי זיי זאָלן אים דינען אין די גרינגערע ענינים.
נבוכדנאצר איז געווען אַן אויסערגעוויינלעך קלוגער און פֿאַרשטענדיקער מענטש, ווי מען וועט זען ווײַטער. ער איז נישט געווען קיין בור ועם הארץ וואָס מען קען גרינג פֿירן בײַ דער נאָז. און ער אַליין פֿאַרלאַנגט מען זאָל מחנך זײַן די קינדער און זיי אויסלערנען אַלע חכמות, ווײַל ער אַליין האָט געוווּסט אַז די גרעסטע חכמה געפֿינט זיך בײַ כּלל ישראל, 'כי היא חכמתכם ובינתכם לעיני העמים'. דעריבער האָט ער געוואָלט אַז פֿונעם פֿאָלק פֿון וואַנען עס קומען אַרויס אַזעלכע גרויסע חכמים - זיי זאָלן זײַן זײַנע יועצים און די לײַט פֿון זײַן פּאַלאַץ, און דורך זיי זאָל ער פֿירן זײַנע ענינים מיט שׂכל. און ווי באַקאַנט, אַזוי איז געווען דער מנהג פֿון פֿיל הערשער און פֿירער איבער די דורות, אַז זיי האָבן פֿאַרמאָגט אַ ייִדישן יועץ, בסתר צי בגלוי, אַ קלוגער הויף־ייִד וואָס פֿלעגט געבן עצות פֿאַרן מלך.
יְלָדִים אֲשֶׁר אֵין־בָּהֶם כָּל־מאוּם וְטוֹבֵי מַרְאֶה וּמַשְׂכִּלִים בְּכָל־חָכְמָה וְיֹדְעֵי דַעַת וּמְבִינֵי מַדָּע וַאֲשֶׁר כֹּחַ בָּהֶם לַעֲמֹד בְּהֵיכַל הַמֶּלֶךְ וּלְלַמְּדָם סֵפֶר וּלְשׁוֹן כַּשְׂדִּים׃ - קינדער וואָס אין זיי איז נישטאָ קיין שום פֿעלער, שיין פֿון געשטאַלט, פֿאַרשטענדיק אין יעדער חכמה, באַהאַוונט אין דעת און פֿאַרשטייער פֿון וויסן, און וואָס האָבן כּוח צו דינען אינעם קעניגלעכן פּאַלאַץ, און זיי אויסצולערנען דאָס שרײַבן און די שפּראַך פֿון די כשדים.
געבט אַכטונג: דער כתיב איז 'מאום' און מען ליינט עס (דער קרי) 'מום'. זאָגט דער מלבי"ם: דער מלך פֿאַרלאַנגט אַז די קינדער זאָלן זײַן שלמי החומר און שלמי הצורה. שלמי החומר - פֿון דער גופֿניות'דיקער און פֿיזישער זײַט; שלמי הצורה - פֿון דער רוחניות'דיקער זײַט, אין וויסן, אין שׂכל, אין פֿאַרשטאַנד און אין מחשבֿה. און בנוגע דעם חומר שטייט 'אשר אין בהם כל מאום', און ס'איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן 'מום' און 'מאום': אַ מום איז אַ גרויסער חסרון - עס פֿעלט אַ האַנט אָדער אַ פֿוס; אָבער 'מאום' מיינט אַפֿילו אַ גאַנץ קליינע זאַך. און דאָס איז די כּוונה פֿונעם כתיב: עס זאָל נישט זײַן אין זיי אַפֿילו דער קלענסטער חסרון, אַ קליינע וואונד אָדער סײַ וואָס פֿאַר אַ מאַנגל - און אַוודאי און אַוודאי קיין ממשות'דיקער מום.
חוץ מזה, קען דאָך זײַן אַ מענטש וואָס איז אינגאַנצן שלם אין זײַן גוף אָבער ער איז נישט שיין אין אויסזען. דעריבער האָט דער פּסוק צוגעלייגט 'וטובי מראה' - אַז אויך זייער אויסערלעכע געשטאַלט זאָל זײַן שיין און אָנגענעם, ווײַל אַזעלכע מענטשן זענען מער פּאַסיק צו שטיין אין קעניגלעכן הויף.
אַלע די דאָזיקע ענינים זענען מדריגות אין חכמה. דער אבן עזרא טײַטשט: 'יודעי דעת' - דאָס איז אַ מענטש וואָס ווען מען הייבט ערשט אָן צו רעדן, פֿאַרשטייט ער שוין פֿאָראויס וואָס מען וויל זאָגן. איר קענט דאָך זיכער די וואָס זיצן בײַם שיעור און ענדיקן צו די רייד פֿונעם מגיד שיעור נאָך איידער ער האָט זיי אַרויסגעזאָגט פֿון מויל - זייער תּפֿיסה איז אַזוי גיך, אַז זיי כאַפּן גלײַך די כּוונה פֿונעם רעדנער. דאָס הייסט 'יודעי דעת': ער פֿאַרשטייט וואָס דײַן דעת איז ווען דו שמועסט מיט אים.
'ומביני מדע' - דאָס איז נאָך אַ באַזונדערע מעלה. עס קען זײַן אַ גאָר פֿעיִקער מענטש, אָבער בעט אים ער זאָל דיר עפּעס מסביר זײַן - און וועסט קיין וואָרט נישט פֿאַרשטיין. ס'איז דאָ גדולי תורה וואָס זענען עצומ'דיקע גאונים, אָבער פֿון דער אַנדערער זײַט אין געבן שיעורים גייט עס זיי נישט אַזוי גוט. דער כשרון איז אַז דער מענטש זאָל קענען ריכטיק אַרויסברענגען אין ווערטער דאָס וואָס ער טראָגט אין האַרצן. און בײַ טייל איז דאָס דווקא צוליב זייער גרויסקייט שווער זיך אויסצודריקן: זייער דעת פֿאַרמאָגט אַזוי פֿיל, אַז עס קומט זיי אָן שווער דאָס אַרויסצוברענגען אויף אַ שפּראַך וואָס יעדער זאָל פֿאַרשטיין. און בפֿרט אויב איינער איז אַ הויכער גאון אין פֿאַרגלײַך צום עולם, איז ער מסביר פֿאַרן עולם אויף זײַן אייגענער מדרגה און נישט אויף אַ שטייגער וואָס זיי זאָלן קענען פֿאַרטראָגן. זאָגט דער מלך: איך וויל מענטשן וואָס זענען 'מביני מדע' - אַז זיי זאָלן זײַן בכּוח איבערצוגעבן פֿאַר אַנדערע דאָס וויסן וואָס ליגט זיי אין קאָפּ און אין האַרצן, און זיי זאָלן אויך קענען באַנעמען וואָס ליגט אין מײַן דעת. און דאָס איז אַ באַזונדערע מעלה אויסער דעם וואָס דער מענטש איז בלויז אַ משׂכיל און אַ חכם.
דער מלבי"ם ערקלערט אז בלשון הקודש איז פאראן א געוואלדיגער חילוק צווישן חכמה און דעת. 'דעת' - דאס זענען זאכן וואס ווערן משיג געווען דורך די חושים, זאכן וואס יעדער איינער קען קומען, מאכן א מעסטונג און שטיין אויף זייער אמת'דיגקייט, אדער זאכן וואס שטיצן זיך אויף קלארע אקסיאמען. ווארום יעדע חכמה האט אירע לערנביכער. א מענטש וואס גייט לערנען מאטעמאטיק - האט ער א לערנבוך, און דערין דעם עלעמענטארן גרונטליכן חשבון. דאס זענען די יסודות'דיגע הנחות. עס איז נישטא אזא זאך אז איינער זאל מארגן קומען און זאגן: וואס איך האב געלערנט אין שולע, דער כלל איז נישט ריכטיג.
דאס זענען הקדמות צו דער חכמה פון מאטעמאטיק. דער פראפעסאר קומט יעצט מאכן פארפלאנטערטע חשבונות און שאפן נייע זאכן, אבער די יסודות באשאפט ער נישט פון ס'ניי - עס זענען פאראן ביכער וואו די יסודות זענען קלאר און פארשריבן. און אזוי איז אין יעדן תחום. דער וואס וויל לערנען כעמיע, זאגט מען אים: עס זענען פאראן אזויפיל און אזויפיל עלעמענטן, און ווען זיי פארבינדן זיך אזוי און אזוי צעפאלן זיי אויף אזא און אזא אופן. ער הייבט נישט אן צו מאכן פון פריש אלע עקספערימענטן; מען האט זיי שוין געמאכט, און עס זענען דא זאכן וואס זענען אן אקסיאם, קלארע יסודות פון דער חכמה. דאס ווערט אנגערופן דעת: זאכן וואס מען קען בודק זיין און צוקומען צו א מסקנא - הונדערט גראד איז קאכעניש, נול גראד איז פרירונג, דער כח פון גראוויטאציע, דער כח פון אינערציע. זאכן וואס דו דארפסט זיי נישט אנהייבן אויספרובירן כדי זיי צו וויסן, און זיי זענען די יסודות פון די חכמות.
'חכמה' ווידעראום איז די הנהגה: צו וויסן ווי אזוי זיך אויפצופירן אויף א פאסיגן וועג, צו וויסן מבחין צו זיין צווישן גוטס און שלעכטס. דאס ווערט נישט משיג געווען דורך די מופתים פון דעת, דאס איז נישט אפהענגיק אין די חוקי הטבע. ווי אזוי קומט א מענטש צו חכמה? דורכן שכל - וואס דער מענטש אנאליזירט, טראכט און פארטיפט זיך, און פון דעם ווייסט ער מבחין צו זיין, אפצוארפן דאס שלעכטע און מחייב זיין דאס גוטע, און זיך פירן מיט א ריכטיגער הנהגה. פון א קלוגן מענטש גייען מיר בעטן אן עצה, ווייל ער האט א כח המחשבה צו אנאליזירן די זאכן, אויסקלויבן פון זיי דאס גוטע און אוועקווארפן דאס שלעכטע, און דיר זאגן וואס איז דער וועג, וואס איז די ריכטיגע הנהגה און וואס איז די פאסיגע עצה.
'מדע' זענען אלע יענע זאכן וואס זענען צוזאמגעקליבן געווארן דורך חכמים במשך אלע דורות, און זיי זענען די יסודות פאר דער וויסנשאפט וואס גייט ווייטער און אנטוויקלט זיך. דערפאר זאגט מען אז די היינטיגע וויסנשאפטלער אנטדעקן זאכן וואס מען האט דעמאלט נישט אנטדעקט. מיינט דאס אז זיי זענען קלוגער ווי די פריערדיגע חכמים? ניין. נאר זיי זענען בבחינת א ננס וואס רייט אויף אן ענק: דער ננס זיצט אויפן רוקן פונעם ענק און זעט אלעס און פילט זיך גרויס, און מען זאגט אים: נאר, דו ביסט אינגאנצן א ננס, און דאס וואס דו זעסט אלעס - איז נאר ווייל דו ביסט אויפן רוקן פונעם ענק. דער וויסנשאפטלער האט געפונען נאך עפעס, אבער אויף וואס שטיצט ער זיך? אויף וויסנשאפטלער וואס האבן געפארשט צוויי טויזנט און דריי טויזנט יאר און זענען צוגעקומען צו יסודות'דיגע הנחות, און דאס אלעס האסטו שוין געלערנט, און דו האסט נישט געדארפט אריינגיין אין א לאבאראטאריע און אויספארשן אלעס פון ס'ניי.
אלע יסודות'דיגע הנחות זענען שוין אין דיין האנט, און דו הייבסט אן צו געפינען נייע זאכן, נייע צוזאמענשטעלונגען, נייע מעגליכקייטן - ביסטו דאך א ננס וואס רייט אויף אן ענק. דער וואס האט אויסגעטראפן דעם אויטא האט נישט געדארפט אויסטרעפן אויך דעם ראד, מען האט דאס שוין געטון פאר אים. און ווען דו גייסט צו אויסטרעפן עפעס, ביסטו שוין געבויט אויף די ערשטע יסודות. דער וואס האט אויסגעטראפן די קאסמאס-שיף וואס איז אנגעקומען צו דער לבנה האט נישט געדארפט אויסטרעפן אלעס פון פריש; ער האט געבויט אויף די יסודות פונעם עראפלאן וואס איז שוין אויפגעשטעלט געווארן דורך די ברידער רייט אסאך פריער.
קומט אויס אז דער וואס קען פונעם מדע ארויסנעמען מסקנות און מאכן היקשים מיט דעם כח פון תבונה - ער איז דער וואס ווערט אנגערופן 'מביני מדע': ער פארמאגט די יסודות, און לויט זיי פארגלייכט ער איין זאך צום צווייטן און ציט מסקנות אין זאכן וואס זענען נאך נישט אויסגעפארשט געווארן. אויב אזוי זענען פאראן דא צוויי זאכן: 'יודעי דעת' - וואס האבן געוואוסט די יסודות פון מדע; און 'מביני מדע' - וואס זאלן קענען מדמה זיין מילתא למילתא און דערגרייכן נייע ערפינדונגען, נייע צוזאמענשטעלונגען און נייע ענינים וואס געפינען זיך נישט אין די באקאנטע און מפורסמ'דיגע כללים פון מדע.
פאר דאס אלעס זענען נויטיג צוויי הכנות. די ערשטע - אז זיי זאלן זיין שטארקע מענטשן אויפן גשמיות'דיגן אופן. ווארום א מענטש, אפילו ער זאל זיין א גרויסער חכם, אויב רוב טאג ליגט ער קראנק אין בעט, וועט ער זיך נישט קענען אנשטרענגען און אנקומען צו דערגרייכונגען. דערפאר דארף מען מענטשן וואס זענען פיזיש שטארק.
און חז"ל דרש'ענען דעם פסוק 'אשר כח בהם לעמוד בהיכל המלך': אז זיי זאלן קענען צווינגען זיך פון שלאף, און פון געלעכטער, און פון גיין צו זייערע באדערפענישן. ער זאל זיין שטארק אין זיך אליין. אויב עס מאכט זיך עפעס קאמיש, הייבט א לייכטזיניגער מענטש אן צו לאכן; אבער דער קלוגער ווייסט זיך איינצוהאלטן - עס איז טאקע לעכערליך, אבער ער האלט זיך איין. דאס איז דער כח פון א מענטש מיט א שטארקן כאראקטער. און אזוי אויך דער וואס דארף זיך מפנה זיין, אויב ער איז שטארק ווייסט ער ווי אזוי זיך איינצוהאלטן. שטעלט אייך פאר א מענטש שטייט פארן קעניג, און דער קעניג רעדט מיט אים, און ער זאגט: 'אנטשולדיגט, מיין האר דער קעניג, איך מוז גיין אין בית הכסא'. וועט מען אים זאגן: בלייב דארט און קום שוין מער נישט צוריק. א מענטש שטייט פאר א קעניג - א קליינע באוועגונג קען אים קאסטן דאס לעבן.
אין אזא מצב דארף דער מענטש קענען איינשפארן און קאנטראלירן זיך אליין. עס איז געווען א מענטש אין דער תקופה פון די גאונים וואס מען האט גערופן זיין בית אבות 'משפחת זבוב', און דאס איז געווען א טיטל פון כבוד וואס ער האט באקומען פונעם קעניג. פארוואס? ווייל דער פאטער פון דער משפחה איז געשטאנען פארן קעניג, און א פליג האט זיך געשטעלט אויף זיין שטערן און אים געשטאכן, און ער האט זיך איינגעהאלטן און זיך נישט גערירט. א געווענליכער מענטש, ווען אן אינסעקט שטעכט אים, טרייבט ער עס גלייך אוועק; אבער ער איז געשטאנען און זיך נישט גערירט, ביז עס האט אנגעהויבן ארויסצוגיין בלוט. דער קעניג האט דאס באמערקט און געזען אז ער האלט זיך איין צוליב דעם וואס ער שטייט פאר א קעניג, און האט אים געגעבן דעם כבוד-טיטל 'משפחת זבוב', א טיטל וואס איז געווען בארימט אין דער גאנצער מלוכה, און מען האט אים געלויבט און גערימט אויפן נאמען פון דעם ענין.
און דאָס איז אַן אמת'ע גדולה: דער כוח עמידה און דער כוח הבלימה פונעם מענטש - מיט זיי ווערט געמאָסטן זיין כאַראַקטער. מיט וואָס ווערט געמאָסטן דער כאַראַקטער פונעם מענטש? מיט וויפיל ער איז מסוגל זיך איינצוהאַלטן, און אין יעדער זאַך: ער האָט וואָס צו זאָגן און ער שווייגט; עס איז פאַראַן אַ מראה וואָס ער וויל דערויף קוקן און ער מאַכט צו די אויגן און שטאַרקט זיך. מיט דעם ווערט דער מענטש געמאָסטן. אַ מענטש ווערט געמאָסטן לויט דעם כוח פון זיינע ברעמסן, און ווי שטאַרקער די ברעמסן זענען, ווייזט דאָס אויף אַ גרעסערן כוח.
די צווייטע הכנה: 'וללמדם ספר ולשון כשדים' - זיי זאָלן זיין מוכשר צו לערנען ספר און צו לערנען לשון, און דאָס זענען צוויי זאַכן. די לשון איז דאָס רעדן. עס זענען פאַראַן מענטשן וואָס כאַפּן אויף גערעדטע שפּראַכן זייער שנעל, אָבער אויפצוכאַפּן דעם כתב נעמט זיי אַ סך צייט; און עס זענען דאָ פאַרקערט. זאָגט דער מלך: איך וויל מענטשן וואָס וועלן גיך אויפכאַפּן סיי שפּראַכן און סיי ספר, ווייל איך וויל זיי לערנען די כשדי'שע שפּראַך, און די כשדי'שע חכמה איז פאַרשריבן אין ספרים.
און וואָס איז 'לשון כשדים'? זאָגט דער מלבי"ם: צוויי שפּראַכן האָבן זיי געהאַט. עס איז געווען די גערעדטע שפּראַך, די פאָלקס-שפּראַך, די המוני'שע - דאָס איז די ארמית, און מיט איר האָט דער המון עם גערעדט. און לעומת זה איז געווען אַ מער פּאָעטישע שפּראַך, מיט וועלכער די משכילים האָבן גערעדט - דאָס הייסט לשון כשדים. און אַזוי איז באַקאַנט אַז אויך אויף ענגליש זענען דאָ צוויי שפּראַכן: עס איז דאָ די שפּראַך פון שייקספּיר וכדומה, וואָס איז פיל העכער און אַ סך מענטשן פונעם המון עם וועלן דאָס גאָרנישט פאַרשטיין, און עס איז דאָ די פּשוט'ע פאָלקס-שפּראַך. און אויך אויף לשון קודש איז אַזוי: נעם אַ סך ווערטער פונעם תנ"ך און זאָג זיי צו אַ מענטש פון דער גאַס - ער וועט נישט פאַרשטיין וועגן וואָס דו רעדסט. דעם זעלבן תוכן קען מען אויסדריקן מיט פּשוט'ע ווערטער, אָבער עס איז דאָ אַ העכערע שפּראַך, די שפּראַך פון די חשוב'ע און דערהויבענע לייט.
דעריבער זאָגט דער מלך: מיין רצון איז אַז זיי זאָלן רעדן די כשדי'שע לשון, די לשון פון די שרים און נכבדים און חכמים, וואָס קענען רעדן אויף אַ מליצה'דיגן אופן. און דער מלבי"ם לייגט צו, אַז דערצו פאָדערט זיך אויך דער כוח הדמיון, ווייל עס איז נישט קיין פּשוט'ע זאַך צו רעדן מיט מליצות אָדער בחרוזים, און מען דאַרף דערצו אַ גרויסן כוח הדמיון. דעריבער האָט ער געפאָדערט מענטשן וואָס זענען מסוגל דערצו.
וַיְמַן לָהֶם הַמֶּלֶךְ דְּבַר־יוֹם בְּיוֹמוֹ מִפַּת־בַּג הַמֶּלֶךְ וּמִיֵּין מִשְׁתָּיו וּלְגַדְּלָם שָׁנִים שָׁלוֹשׁ וּמִקְצָתָם יַעַמְדוּ לִפְנֵי הַמֶּלֶךְ׃ - און דער מלך האָט זיי באַשטימט יעדן טאָג אין זיין טאָג פון די שפּייז פונעם מלך און פונעם וויין פון זיינע משתאות, און זיי צו ערציען דריי יאָר, און ביים סוף פון זיי זאָלן זיי שטיין פאַרן מלך.
דאָ זעט מען ווי שטאַרק ערנסט נבוכדנאצר האָט גענומען די זאַך - ער האָט געמאַכט דערפון ממש אַ פּראָיעקט. 'וימן' - מלשון מנה, ער האָט זיי אָנגעגרייט מנות. ער האָט זיך געזאָרגט פאַר זייער עסן, און נישט דורך אַן אַנדערן נאָר אַליין; דער מלך בכבודו ובעצמו האָט זיך אָפּגעגעבן מיט זייער מעניו.
'מפת בג המלך' - פונעם עסן וואָס קומט אויפן טיש פון מלכים. דער מלבי"ם ערקלערט, אַז דאָס מער משובח'דיגע עסן ברענגט אינעם מענטש גרעסערע כשרונות, קעגנאיבער נידעריג עסן, וואָס וועקט אויף אינעם מענטש שלעכטע טבעים און שלעכטע מדות.
למשל, די פיש וואָס די תורה האָט אונז מותר געווען האָבן סנפיר און קשקשת, און די וואָס האָבן נישט קיין סנפיר און קשקשת האָט זי פאַרווערט. פאַרוואָס? ווער עס גיט אַכטונג וועט זען, אַז די פיש אָן סנפיר און קשקשת זענען נישט ביכולת צו שווימען און פליען אין וואַסער, לשון חז"ל 'פורח', און זיי געפינען זיך אויפן גרונט. און וואָס געפינט זיך אויפן גרונט פונעם וואַסער? דער שמוץ און די פּסולת. און וויבאַלד אַזוי, איז זייער צוזאַמענשטעל פיל ערגער: זיי ליגן אין די פּסולת און עסן די פּסולת, און ווער עס עסט זיי באַקומט למעשה די שלעכטע מאכלים. און אַזוי אויך דער חזיר: וואו גראָבט ער דעם גאַנצן טאָג? אין מיסט. און דעריבער, ווער עס עסט חזיר, ברענגט די עצם אכילה אויף אים אַ שלעכטע השפעה, אַפילו אויסער די רוחניות'דיגע נזקים וואָס דאָס ברענגט אָן.
די זעלבע זאַך דאָ: ער וויל זיי געבן פון די משובח'דיגע מאכלים. און ווי די גמרא זאָגט 'חמרא וריחני פקחין' - דער וויין און די בשמים האָבן מיך געמאַכט קלוג. ווען אַ מענטש עסט בעסערע און באַזונדערע מאכלים, זענען די דאָזיגע מאכלים בעסער. עס איז נישט אומבאַדינגט אַז אַלע משובח'דיגע מאכלים זענען געזונטער, אָבער אָפטמאָל ווען אַ מענטש עסט פּשוט'ע און נידעריגע מאכלים - קלייען, גערשטן-מאכלים, מאכל בהמה - ברענגט דאָס אין אים שלעכטע כוחות, קעגנאיבער ריינע און אויסגעלייטערטע מאכלים וואָס געבן גוטע כוחות.
און וואָס איז 'פת בג'? דאָס ברויט און שפּייז וואָס קומט אויפן טיש פונעם מלך. טייל זאָגן אַז 'בג' באַטייט מאכל, און אַזוי ערקלערט דער אבן עזרא; און עס זענען דאָ וואָס האָבן געטייטשט מלשון פלייש. דאָס הייסט: פונעם ברויט וואָס איז דער מאכל פונעם מלך.
חוץ פון דעם, האט ער זיי דאס געגעבן 'דבר יום ביומו'. די דאקטוירים האבן געהאט א באזונדערן מעניו פארן מלך וואס האט זיך געטוישט לויטן וועטער: אין ווינטער עסט מען מער ווארעמע מאכלים, אין זומער קעלטערע מאכלים, און אזוי ווייטער. עס איז געווען א נויט פאר א פונקטליכער אונטערשיידונג און פאר דער חכמה פון די דאקטוירים.
אזוי ווי דער רמב"ם, וואס איז געווען אינעם פאלאץ פונעם סולטאן און האט געדינט אלס דער מלך'ס דאָקטער. איין מאל האט מען געזאגט פארן מלך: פון וואנעט ווייסטו אז דער רמב"ם איז אזא גרויסער, געלונגענער און טויגליכער דאָקטער? ער האט דיך דאך קיינמאל נישט געהיילט! האט דער מלך געפרעגט דעם רמב"ם: באמת א גוטע קשיא, פון וואנעט ווייס איך אז דו ביסט אזוי טויגליך? דו ביסט דאך שוין דא פיר און פינף יאר און דו האסט מיך קיינמאל נישט געהיילט. האט ער אים געזאגט: מיין הער דער מלך, ווער באשטימט פאר דיר דעם מעניו און וואס דו זאלסט עסן? האט ער געענטפערט: דו, דו ביסט דאך מיין דאָקטער. האט ער אים געזאגט: און ווי קומט עס אז דו ביסט נישט קראנק געווארן פיר און פינף יאר? איך זע צו אז דו זאלסט עסן זאכן כדי דו זאלסט נישט ווערן קראנק. אלע אנדערע דאקטוירים זענען חכמ'לאך - ערשט נאכדעם וואס דו ווערסט קראנק קומט ער דיך היילן; אבער איך זע צו אז דו זאלסט בכלל נישט קראנק ווערן.
איך ווייס פונקטליך וואס דיר צו געבן: וועלכע מאכלים זענען שעדליך און וועלכע געזונט, וועלכע צוזאמענשטעלן זענען נישט גוט און וועלכע זענען מזיק, וועלכע זאכן זענען גוט פאר דיר יעצט, וואס אין זומער און וואס לויט דיין איצטיגן קערפערליכן מצב. איך קוק אויף דיר און לויט דעם גיב איך דיר. אזוי אויך דא: די דאקטוירים האבן געוואוסט פונקטליך וואס צו געבן פארן מלך, און דערפאר 'דבר יום ביומו' - יעדן טאג אן אנדערער מעניו לויטן וועטער און דער טעמפעראטור. און אזוי האט מען אויך געזארגט פאר די קינדער: 'מפת בג המלך ומיין משתיו'.
ווי לאנג דארף מען זיי מגדל זיין און אויסברענגען? דריי יאר. און חז"ל זאגן: כל תלמיד שאינו רואה סימן ברכה במשנתו שלוש שנים, אינו רואה סימן ברכה עוד לעולם - יעדער תלמיד וואס זעט נישט קיין סימן ברכה אין זיין לימוד דריי יאר, זעט שוין מער קיין סימן ברכה קיינמאל נישט (און עס איז פאראן א גירסא פינף יאר - ס'זענען דא צוויי גירסאות). די גאנצע הכנה איז געווען געצילט כדי די קינדער זאלן מצליח זיין אין זייער לערנען, און דערפאר האט אויסגעפעלט דריי יאר פון אינטענסיוון לימוד.
'ומקצתם יעמדו לפני המלך' - נאכדעם וואס זיי וועלן לערנען, וועט מען ארויסנעמען פון צווישן זיי די מערסטע פעהיגע, די שארפסטע און קלוגסטע, און זיי זענען די וואס וועלן שטיין פארן מלך, אים באדינען און באקומען פון אים תפקידים.
מיר האבן אנגעהויבן מיטן פונקטליכן נאמען פונעם ספר און מיט די וואס האבן אים פארפאסט - אנשי כנסת הגדולה. מיר האבן געזען ווי דער הקדוש ברוך הוא האט איבערגעגעבן אין דעם דריטן יאר פון יהויקים דעם מלך און א טייל פון די כלי בית האלקים אין דער האנט פון נבוכדנאצר, נישט אויף א פרידליכן אופן, און ווי שוין ביים אריינברענגען די כלים אין 'בית אוצר אלהיו' איז פארזייט געווארן דער חטא וואס וועט צום סוף ברענגען דעם אונטערגאנג פון זיין מלוכה אין די טעג פון בלשאצר. דערנאך האבן מיר געלערנט וועגן דעם פראיעקט וואס נבוכדנאצר האט אונטערגענומען: צו נעמען קינדער פון דער קעניגליכער פאמיליע און פון די חשוב'ע לייט, גאנץ אין קערפער און גאנץ אין נפש, אן קיין שום 'מאום' און אפילו נישט קיין קלענסטן חסרון, שיין אין אויסזען, יודעי דעת ומביני מדע - וואס זאלן קענען די יסודות פון חכמה און אויך פארשטיין ארויסצונעמען דערפון מסקנות און עס איבערגעבן פאר אנדערע. מיר האבן געזען דעם חילוק צווישן חכמה און דעת, דעם משל פונעם קארליק וואס רייט אויפן ריז, און דעם כוח פון איינצוהאלטן זיך מיט וואס מען מעסט דעם מענטשנ'ס כאראקטער און אין וועמענס זכות די 'משפחת זבוב' האט זוכה געווען צו א כבוד-נאמען. און צום סוף די פונקטליכע זארג פאר זייער עסן און טרינקען דבר יום ביומו, ווי דער שטייגער פון די דאקטוירים פאר מלכים, און די דריי יאר פון דערציאונג וואס זענען געווען באשטימט ארויסצוברענגען פון זיי די וואס זענען ראוי צו שטיין פארן מלך.