קאפיטל ג': א תפילה, נישט קיין נבואה
דער לעצטער קאפיטל פון ספר חבקוק הייבט זיך אן מיט איין ווארט וואס שטעלט אוועק זיין גאנצן מהות: "תפילה". עס שטייט נישט פאר אונז קיין נבואה נאר א תפילה, און באלד קומט ארויף די קשיא - א תפילה אויף וואס? כדי צו ענטפערן דערויף דארפן מיר קודם פארשטיין וואס זענען די דאזיגע "שגיונות".
תְּפִלָּה לַחֲבַקּוּק הַנָּבִיא עַל שִׁגְיֹנוֹת׃ - א תפילה פון חבקוק דער נביא אויף שגגות.
רש"י טייטשט, און אזוי איז אויך משמע פון תרגום יונתן, אז "שגיונות" איז א לשון פון שגגות. אבער נאך אלץ זענען די זאכן פארשטעלט: וואס פאר א תפילה און אויף וועלכע שגגות? רש"י הייבט אן און זאגט "יש כאן תירוץ כתרגומו", און דאס לשון פונעם תרגום איז: "צלותא דצלי חבקוק נביאה כד אתגלי ליה על ארכא דיהיב לרשיעיא, דאם יתובון לאורייתא בלבב שלים ישתביק להון, ויהון כל חובהון דחבו קדמוהי כשלותא" - די תפילה וואס חבקוק האט מתפלל געווען ווען עס איז אים נתגלה געווארן וועגן דער ארכה וואס דער קדוש ברוך הוא גיט פאר די רשעים, אז אויב זיי וועלן תשובה טון צו דער תורה מיט א גאנצן הארצן וועט מען זיי מוחל זיין, און אלע זייערע חטאים וואס זיי האבן געזינדיגט פאר אים וועלן פאררעכנט ווערן ווי א שגגה. דאס איז דער באקאנטער כלל: דער וואס טוט תשובה מיראה, ווערן זדונות פארוואנדלט פאר אים אין שגגות. אויף דער דאזיגער התגלות האט חבקוק מתפלל געווען.
נאך א ביאור ברענגט רש"י "לפי משמעו": דא בעט חבקוק רחמים אויף זיך אליין. "תפילה לחבקוק" - אויף זיך אליין איז ער מתפלל, צוליב די רייד וואס ער האט געזאגט אין קאפיטל א': "על כן תפוג תורה", "ותעשה אדם כדגי הים". דארט איז ער געקומען מיט דער פראגע פון צדיק ורע לו רשע וטוב לו, און אין זיינע ווערטער האט זיך געהערט כביכול א טענה כלפי מעלה: צי זענען דען מענטשן ווי פיש וואס דער גרויסער שלינגט איין דעם קליינעם, און עס איז נישטא קיין השגחה? און נאך האט ער געזאגט אז פון דעם "תפוג תורה" - מענטשן וועלן צוקומען צו כפירה ביים זען דעם חוסר צדק אויף דער וועלט. עס איז דא געווען אן הטחת דברים כלפי מעלה, און רש"י דעפינירט דאס "קנטר אחר מידת הדין". אויף דער דאזיגער שגגה איז ער יעצט מתפלל.
דריי תפילות - לויט דריי מאל "סלה"
דער מלבי"ם טיילט די תפילה אויף דריי חלקים, און דער סימן דערויף איז דאס ווארט "סלה". די שיטה פונעם מלבי"ם איבעראל איז אז "סלה" מיינט אן הפסק, א סיום פונעם ענין (די מפרשים האבן אנדערע באטייטן, אבער דאס איז זיין וועג). אין דער תפילה פאר אונז קומט דאס ווארט "סלה" פאר דריי מאל, און פון דעם קומט אויס אז חבקוק האט איינגעטיילט זיין תפילה אויף דריי בקשות. דער ערשטער חלק ביז "מֵהַר פָּארָן סֶלָה" - א תפילה אויף דער צייט פונעם גלות, אז דער קדוש ברוך הוא זאל נישט מסתיר פנים זיין פון כלל ישראל. דער צווייטער חלק פון "כִּסָּה שָׁמַיִם הוֹדוֹ" ביז "עָרוֹת יְסוֹד עַד צַוָּאר סֶלָה" - אויף דער הנהגה פון הקדוש ברוך הוא אין דער צייט פונעם גלות און אויף זיין התגלות ביים זמן הגאולה. דער דריטער חלק פון פסוק י"ד ביזן סוף פונעם ספר - אויף דער צייט וואס ישראל וועלן זיין למשיסה אין די הענט פון די גוים, די שווערע חבלי משיח, און אויף דעם אז די צרות אליין וועלן זיין א סימן צו דער גאולה.
יְהֹוָה שָׁמַעְתִּי שִׁמְעֲךָ יָרֵאתִי, יְהֹוָה פׇּעׇלְךָ בְּקֶרֶב שָׁנִים חַיֵּיהוּ, בְּקֶרֶב שָׁנִים תּוֹדִיעַ, בְּרֹגֶז רַחֵם תִּזְכּוֹר׃ - ה', איך האב געהערט דיין בשורה און איך האב מורא באקומען, ה', דיין טעטיגקייט אין לויף פון די יארן דערהאלט עס ביים לעבן, אינמיטן די יארן מאך עס באקאנט, אין צארן געדענק רחמנות.
"שמעתי שמעך יראתי" - דער חשש פון אונטערגאנג אין גלות
פשוט פשט איז "שמעתי שמעך", איך האב געהערט דעם רוף פונעם קדוש ברוך הוא. אבער דער מלבי"ם גייט דא אוועק פונעם פשט און טייטשט: איך האב געהערט די שמועה וואס דו האסט מיר מודיע געווען. און וואס איז דער הכרח דערצו? ווייל דער נביא רעדט דאך מיט'ן אויבערשטן כביכול פנים אל פנים. "שמעתי שמעך" ווערט געזאגט אויף איינעם מיט וועמען מען האט נישט קיין באקאנטשאפט; א מענטש וואס שטייט און רעדט מיט'ן קדוש ברוך הוא הערט נישט זיין שמע - ער געפינט זיך מיט אים. דערפאר איז די כוונה: איך האב געהערט די שמועה וואס דו האסט מיר געזאגט וועגן דער אריכות הגלות.
און וואס איז די דאזיגע שמועה? "עוד חזון למועד ויפח לקץ". דער קדוש ברוך הוא האט אים מודיע געווען אז די גאולה נאך בבל איז נישט קיין ענדגילטיגע גאולה: נאך עזרא און נחמיה וועט קומען נאך א גלות, אסאך לענגער. דער ערשטער גלות איז זיבעציג יאר, דער צווייטער גלות צוויי טויזנט יאר, "עבר קציר כלה קיץ ואנחנו לא נושענו". און דאן איז אים געזאגט געווארן "אם יתמהמה חכה לו". דא איז חבקוק אריינגעפאלן אין א שרעק: "יראתי" - די דאזיגע שמועה האט מיך געברענגט צו מורא.
און וואס איז דער פחד? טאמער וועלן כלל ישראל פארלוירן גיין במשך דעם לאנגן גלות צווישן די פעלקער. דאס איז דאך א זאך וואס לייגט זיך אויפ'ן שכל: פון אלע אומות וואס זענען געווען אין יענער תקופה, וועלכע אומה האט באוויזן צו היטן איר אייגנארטיקייט, איר נאמען און די ריינקייט פון איר יחוס? קיין איינציגע נישט. זיין פחד איז געווען אן אמת'ער און ריכטיגער פחד, און דעריבער איז ער געקומען מתפלל זיין אז דער קדוש ברוך הוא זאל נישט ברענגען ישראל צו אן אונטערגאנג און זיי זאלן זיך נישט אויסמישן צווישן די פעלקער. און דאס איז געווען זייער נאנט צו פאסירן: אין די לענדער פון אייראפע זענען מיר שוין געווען אין א סכנה פון א פולשטענדיגער התבוללות, ווען נישט די שואה וואס צו אונזער באדויערן אויף דעם אופן האבן מיר געמוזט אויפגעוועקט ווערן און זיך דערווייטערן פונעם גוי, נאכדעם וואס מיר האבן זיך שוין געשפירט ווי די משפחת העמים און ווי א חלק פון זיי. הערצל האט אפילו פארגעשלאגן שמד'ן די אידן אויף אן ארגאניזירטן אופן, זיי צו פירן אין קלויסטער, און האט דערציילט אז ער האט אפגערעדט מיט'ן פויבסט ווי אזוי אויסצופירן דעם שריט. צום מזל איז דאס אידישע פאלק געווען קלוגער פון אים: מיר האבן נישט געטראגן אויף זיך א שווערן לאסט פון קבלת עול מלכות שמים זינט מתן תורה, דריי טויזנט און דריי הונדערט יאר, כדי עס זאל קומען א מענטש און אונז איבערגעבן אין איין רגע צו קריסטנטום. דעם זון פון הערצל איז געווארן א קריסט און איז אפילו נישט געווען גע'מל'עט, בשעת ווען מיר היטן מצוות השם, כאטש מיר זענען ארויסגעפירט געווארן להורג און גע'שחט'ן געווארן און מיר זענען אדורך די שווערסטע זאכן, און דאך שמך לא שכחנו און מיר טראגן דעם שם השם מיט שטאלץ.
"פעלך בקרב שנים חייהו" - די הנהגה פון הסתר
פון דא קומט זיין בקשה: רבונו של עולם, יענע פעולה וואס דו האסט געטאן פאר כלל ישראל אין די פריערדיגע צייטן, נסים ונפלאות, וואס דו האסט זיי אפגעטיילט פון די פעלקער און משגיח געווען אויף זיי מיט אן השגחה פרטית - "פעלך בקרב שנים חייהו", אויך דורכאויס די יארן וואס וועלן פאראיבערגיין אין גלות דערהאלט זיי ביים לעבן מיט דיין פעולה. און דער מלבי"ם ערקלערט אז אין דעם זענען פאראן צוויי אופנים.
דער ערשטער אופן איז אויף א באהאלטענעם וועג, בדרך הסתר. די וועלט פירט זיך מיט א פולקאמע השגחה פונעם אויבערשטן, נאר זי איז פארהוילן. אזוי ווי אין מגילת אסתר: מיר האבן דארט נישט געזען קיין שום נס גלוי, נישט קיין שמש בגבעון דום וירח בעמק איילון, נישט קיין אבני אלגביש און נישט קיין קריעת ים סוף. אלע מהלכים דארט קען מען ערקלערן אלס נאטירלעך און אפילו לאגיש, און מיט דעם אלעם זעט דער וואס קוקט אריין קלאר די יד השם וואס טוט און פועל'ט אינעם הסתר, אינאיינעם מיט דער נאטור. "בקרב" מיינט אינעווייניג, א זאך וואס דערקענט זיך נישט פון אינדרויסן, אזוי ווי די קרביים. דיין פעולה אינאיינעם מיט די יארן פון גלות איז א פעולה פון הסתר - "חייהו", זי זאל זיך נישט אפשטעלן, אז דו זאלסט ווייטער היטן אויף כלל ישראל, "משגיח מן החלונות מציץ מן החרכים", ווי א לעבעדיגע זאך וואס פועל'ט נאך און אטעמט.
"בקרב שנים תודיע" - די אפענע הנהגה
די צווייטע בקשה לייגט צו: נישט נאר עס זאל אנגיין די נסתר'דיגע פעולה, נאר עס זאל זיך אויך נישט אפשטעלן דאס מאכן אפענע נסים. כלל ישראל שפירט די יד השם נישט בלויז אויפן אופן פון מגילת אסתר, נאר אויך בגלוי, אזוי ווי בשעת'ן אריינגיין קיין ארץ ישראל. "תודיע" - מיט א פרסום, עס זאלן זיין קענטיגע נסים וואס פון דעם זאלן אלע וויסן אז דו ביסט משגיח אויף זיי, און צוליב דעם זאל מען זיי אויך נישט קומען פייניגן. און מיט דעם ווערט מקוים "ואף גם זאת בהיותם בארץ אויביהם לא מאסתים ולא געלתים" - דער אויבערשטער האט נישט מפר געווען זיין ברית מיט אונז.
"ברוגז רחם תזכור"
אפילו אין דער צייט וואס דו ביסט אין כעס אויף זיי, געדענק צו רחמנות האבן, זיי זאלן נישט אונטערגיין און נישט פארטיליגט ווערן; דער כעס זאל נישט זיין א כעס פון כליה. וועמען זאל ער געדענקען? האבן חז"ל געזאגט: "וזכרתי להם ברית אברהם" - ער זאל געדענקען דעם ברית וואס ער האט געשלאסן מיט אברהם אבינו. און דער רד"ק ברענגט א שיינעם מדרש דרך דרש: "רחם" איז אין גימטריא אברהם, ווייל אברהם באטרעפט רמ"ח, אזוי ווי דער מנין פון די רמ"ח אברים אין וועלכע ער איז געווען גאנץ. "ברוגז רחם תזכור" - בשעת כעס געדענק אברהם'ען. און די זאכן זענען שטארק מכוון, ווייל רחמים זענען א בחינה פון חסד, און די מדה פון אברהם אבינו איז די מדה פון חסד.
אֱלוֹהַּ מִתֵּימָן יָבוֹא וְקָדוֹשׁ מֵהַר פָּארָן סֶלָה, כִּסָּה שָׁמַיִם הוֹדוֹ וּתְהִלָּתוֹ מָלְאָה הָאָרֶץ׃ - דער אייבערשטער וועט קומען פון תימן, און דער הייליגער פון הר פארן אייביג, זיין גלאנץ האט פארדעקט דעם הימל, און זיין לויב האט אנגעפילט די ערד.
צוויי וועגן צו ערקלערן דעם פסוק
אין דעם פסוק זענען פאראן צוויי מהלכים. רש"י און דער רד"ק, די פשטנים, ערקלערן אז חבקוק קומט דא דערמאנען די זכותים פון כלל ישראל און דעם שטייגער ווי דער אויבערשטער האט זיך געפירט מיט זיי אין דער פארגאנגענהייט, און ער בעט אז ער זאל זיך פירן מיט אונז מיט דער זעלבער הנהגה: רבונו של עולם, חזר איבער יענע חסדים, געדענק דעם מצב פון כלל ישראל און זייערע זכותים און די פורענות וואס דו האסט געברענגט אויף די פעלקער. און ווען איז דאס געווען? בשעת מתן תורה, אזוי ווי דער פסוק זאגט "ה' מסיני בא וזרח משעיר למו הופיע מהר פארן ואתא מרבבות קודש". תימן איז עשו און פארן איז ישמעאל, און אלע פעלקער וואס דער אויבערשטער איז ארומגעגאנגען צו זיי צו געבן די תורה האבן געפרעגט "וואס שטייט דערין?" און האבן זיך אפגעזאגט זי אנצונעמען. געדענק דעריבער ווי אזוי "כיסה שמים הודו" ביי הר סיני "ותהילתו מלאה הארץ", און דו האסט געגעבן די תורה נאר פאר אונז ווייל נאר מיר זענען איינגעגאנגען זי אנצונעמען - און לאז דאס זיין פאר אונז א נקודת זכות.
תימן און פארן: אדום און ישמעאל
דער מלבי"ם גייט ווייטער אין זיין מהלך: די הנהגה וועגן וועלכער ער האט גערעדט, סיי פון הסתר ("בקרב שנים חייהו") און סיי די אפענע ("בקרב שנים תודיע"), וועט אנגיין ביז דער גאולה. און וואס איז די גאולה? "אלוה מתימן יבוא" - דער אויבערשטער וועט קומען און אונז אויסלייזן פון גלות. דא ווערן באשריבן צוויי מלכויות, ווייל דער לעצטער גלות, ווי מיר האבן מאריך געווען אין ספר דניאל, זענען די פיס פונעם צלם וואס נבוכדנצר האט געזען, פיס פון טאן און אייזן. דער מלבי"ם האט דארט מסביר געווען אז דאס איז א געמישטע מלכות: טאן איז ישמעאל און אייזן איז אדום. און אזוי זעען מיר מיט די אויגן - ווער זענען די פעלקער וואס הערשן אויף דער וועלט? ישמעאל און אדום. ישמעאל זענען די פעלקער פון ערב, און אדום זענען די פעלקער פון אייראפע, און אין א געוויסן זין אויך רוסלאנד, און אפילו אמעריקע וואס איר שורש שטאמט פון בריטאניע. בדרך כלל ווייזט דאס אויף די פעלקער וואס האבן א רויטע קאליר אין זייער פאן. עס איז היינט נישטא קיין פולקאמע הערשאפט נישט פאר אדום און נישט פאר ישמעאל, און לויט ווי עס קומט פאר אין אייראפע זעט אויס אז אדום וועט צוביסלעך אוועקגענומען ווערן און פארשווינדן, און גאנץ אייראפע ווערט ישמעאל'יש, און עס וועט נישט נעמען לאנג ביז די השתלטות דארט וועט זיין אינגאנצן.
און פארוואס ווערט מלכות אדום אנגערופן "תימן"? נאך תימן דער זון פון אליפז בן עשו - "תימן אומר צפו געתם וקנז". דאס האט גארנישט קיין שייכות מיט די היינטיגע פעלקער פון תימן, וואס געהערן צו ישמעאל, נאר צום אלטן קעניגרייך אין ארץ אדום. און מלכות ישמעאל ווערט אנגערופן "פארן", ווייל ביי ישמעאל שטייט דאך "וישב במדבר פארן" - דער מדבר וואו די יושבי אוהלים, די וואוינער פון די מדבריות האבן געוואוינט. קומט אויס אז הקדוש ברוך הוא וועט קומען אונז אויסצולייזן פון גלות תימן, דאס איז אדום, און פון גלות פארן, דאס איז ישמעאל.
און דער מלבי"ם לייגט צו, אז נישט אומזיסט האט ער גענוצט דעם מליצה'דיגן לשון, וואס איז גענומען פון דער ברכה פון משה רבינו: "וזרח משעיר למו הופיע מהר פארן". דארט איז דא א נבואה אז די צוויי זענען עתיד אויפצושטיין - און מען קען זיי נישט ממש אנרופן "אומות", ווייל עס רעדט זיך פון א גרופע וואס איז פיל גרעסער ווי אן אומה - און זיך בארימען מיט א דת וואס איז ענליך צו דער ג-טליכער דת.
נצרות און איסלאם
די צוויי דתות וואס פארמעסטן זיך היינט מיט אידישקייט זענען דער איסלאם און די נצרות. בודהיזם, צום ביישפיל, הגם עס קען זיין אז עס פארמאגט נישט ווייניגער גלויביגע ווי זיי (און ווער עס צווייפלט זאל גיין זען וואס טוט זיך אין אינדיע), ווערט נישט פאררעכנט פאר א כח וואס קומט זיך פארמעסטן מיט אידישקייט. ווידער די נצרות און דער איסלאם, זייער גלויבן איז מאנאטעיסטיש, דאס הייסט אמונה אין איין באשעפער אן נאך כוחות און אן קיין געצן און צלמים; די נצרות ווייניגער און דער איסלאם מער. ביידע האבן זיך אפגעריסן פון צלמים און דינען נישט קיין עבודה זרה כפשוטה.
דער איסלאם איז בעסער פון דער נצרות, ווייל די נצרות גלויבט נאך אלץ אינעם טמא'נעם שילוש - אז רוח הקודש האט מעוברת געווען א בתולה און פון דארט איז כביכול געבוירן געווארן דער זון פון ג-ט. דער גלויבן מאכט פאר אונז א פראבלעם צו באטראכטן די נצרות ווי א ריינע דת, ווייל זי איז א סארט עבודה זרה, און דערפאר גייען מיר נישט אריין אין א קלויסטער אדער אין א מאנאסטיר און אין יעדן ארט וואו עס געפינען זיך צלמים. פאר זיי איז די זאך מותר, ווייל דאס איז עבודה זרה בשיתוף - זיי גלויבן סיי אינעם אייבערשטן און סיי אין עבודה זרה - אבער פאר א איד איז עבודה זרה אסור אפילו בשיתוף.
דער איסלאם איז שוין א פארשריט: זיי גלויבן אין "נביא מוסא", דאס הייסט אין משה רבינו אלס נביא, און הערשט דערנאך טענה'ן זיי אז מוחמד, וועמען דער רמב"ם רופט אן "המשוגע", האט באקומען נייע אנווייזונגען וואס מען דארף יא טון און וואס נישט. דא איז לייכטער, ווייל זיי גלויבן נישט אז ג-ט האט א זון. און דער רמב"ם שרייבט אז סיי די נצרות און סיי דער איסלאם זענען טריט צו ברענגען די גאולה: ווייל אפצורייסן מענטשן פון ממש עבודה זרה, פון עובדי חמנים, און זיי ברענגען צו אמונה אין איין באשעפער, איז געווען גאר שווער. דערפאר האט הקדוש ברוך הוא דאס מסבב געווען שטאפנווייז - די נצרות גלויבט שוין אין איין ג-ט, הגם נאך מיט א טמא'נעם שילוש, און דער איסלאם וואס איז געקומען נאכדעם גלויבט שוין נישט אינעם שילוש נאר בלויז אין איין באשעפער, און פון דאנעט איז דער וועג קיין אידישקייט קירצער. אויב וואלט מען געדארפט אנקומען פון בודהיזם אדער פון עבודת כוכבים ומזלות, וואלט דער וועג געווען גאר לאנג. און מען טאר חלילה נישט פארשטיין דערפון אז הקדוש ברוך הוא האט זיי פאפירט צו גלויבן אין נצרות אדער איסלאם, נאר דאס איז א חלק פונעם פראצעס וואס וועט צום סוף פירן צו דער אמת'ער אמונה.
דאס נאכמאכן די אמת'ע דת
זאגט דער מלבי"ם: אדום און ישמעאל האבן זיך בארימט מיט רעליגיעס וואס מאכן זיך ענליך צו דער ג-טליכער דת. און טאקע גיט אכט וויפיל זיי מאכן אונז נאך. מיר האבן שבת - האט די נצרות גענומען פאר זיך זונטאג, און דער איסלאם פרייטאג. וואס האבן זיי דערמיט? נאר א חשק זיך צו פארגלייכן צו דער ג-טליכער דת. אלע אונזערע הייליגע מקומות האט דער איסלאם צוגענומען פאר זיך: הר הבית, אויף וועלכן זיי האבן געבויט דעם אל-אקצא, מערת המכפלה און אלע איבעריגע. און חז"ל האבן באשריבן ווי הקדוש ברוך הוא איז ארומגעגאנגען מיט דער תורה צו שעיר און צו פארן, זיי צו געבן די תורה און א מעגליכקייט צו מקיים זיין מצוות. און וואס איז דער געדאנק דערפון? אונז צו לערנען אז די דת וואס איר זעט אין פארן, ביי ישמעאל, און די דת וואס איר זעט אין תימן, ביי עשו, איז נישט די ג-טליכע דת. די ג-טליכע דת געהערט בלויז צו כלל ישראל. כאטש זיי טענה'ן אז זייער דת איז אן אמת'ע דת, ווייזט דער פסוק אויף: "ה' מסיני בא וזרח משעיר למו הופיע מהר פארן ואתא מרבבות קודש" - די אומות האבן זיך אפגעזאגט עס צו אננעמען.
חז"ל זענען געקומען זאגן מען זאל זיך נישט פארמישן און מיינען אז דער אייבערשטער האט זיי געגעבן א תורה, ווייל אלעס נעמען זיי צו פאר זיך. ישמעאל, ווען מען האט זיי געפרעגט "מה כתיב בה" און מען האט זיי געזאגט "לא תגנוב", האבן זיי זיך אפגעזאגט, ווייל זיי האבן געוואוסט אז דאס וועט זיי פארשפארן דעם וועג. וויאזוי דען וואלט זיך די פאלעסטינער אויטאריטעט מפרנס געווען אן גניבה? אפילו די עקידת יצחק האבן זיי גע'גנב'עט: אינעם איסלאמישן גלויבן פיגורירט "עקידת ישמעאל", און יצחק איז בלויז דער באגלייטער, איינער פון די נערים וואס זענען געבליבן מיטן אייזל. אפילו די מעשיות האבן זיי גע'גנב'עט - אביסל אייגנארטיגקייט, זאלן זיי זיך עפעס אויסטראכטן אליין! אבער ווי געזאגט, האבן זיי גארנישט. נישט זיי האבן באקומען די אמת'ע דת; מיר האבן באקומען די דת השם.
פארוואס "אלוה" פון תימן און "קדוש" פון פארן
און יעצט זאגט ער: וויסן זאלסטו אז הקדוש ברוך הוא וועט קומען א צווייטן מאל, און דאס מאל וועט ער קומען כדי זיי אויפצוווייזן די אמת'ע דת, און דעמאלט "אהפוך אל עמים שפה ברורה לקרוא כולם בשם ה'", און עס וועט זיך ארויסשטעלן אז אלע אנדערע "הבל המה מעשה תעתועים" און עס איז גארנישט ממשות אין זיי. און דערפאר טאקע ביי תימן, דאס איז אדום, שטייט "אלוה", ווייל זיי האבן געגרייזט אינעם עצם אלוקות און האבן געזאגט דערויף הבלים - און אין דער איידעלער שפראך פונעם מלבי"ם, וועלכער האט געוואוינט אין די קריסטליכע לענדער, "ייחסו לו עניינים בלתי ראויים". דערפאר דארף מען דארט קומען בכח פונעם נאמען "אלוה", זיי אויפצוווייזן זייער טעות. ביי פארן, דאס זענען די ישמעאלים, האבן זיי נישט אריינגעלייגט קיין פגם אין אלוקות, און דערפאר שטייט "וקדוש מהר פארן" און נישט "אלוה" - עס פעלט נישט אויס זיי אויפצוווייזן זיין געטליכקייט, ווייל זיי האבן נישט קיין ספיקות און ביי זיי איז נישטא קיין תערובות פון נארישע אמונות ווי ביי די קריסטן.
און דאס וואס עס שטייט דוקא "קדוש", קען מען צולייגן: דער גרעסטער חסרון ביי די אראבער איז טומאה און זימה, ווי חז"ל זאגן אז צען מאס זימה זענען אראפגעקומען אויף דער וועלט און ניין האבן די אראבער גענומען. זיי זענען באקאנט אלס שטופי זימה, און פאר דער וועלט נעמען זיי עטליכע ווייבער, און ווער עס ווייסט - אויך בהסתר זענען דארט דא שרעקליכע זאכן. דערפאר ווען דער אייבערשטער וועט קומען אויסלערנען הר פארן, וועט ער קומען מצד הקדושה, זיי צו ווייזן אין וואספארא שרעקליכע טומאה זיי שטעקן. דאס איז "קדוש מהר פארן", דער היפך פון דער טומאה אין וועלכער זיי געפינען זיך.
קומט אויס אז ביז דער צייט פון דער גאולה, ווען עס וועט זיין "אלוה מתימן יבוא", בעט דער נביא אז דער אויבערשטער זאל משגיח זיין אויף כלל ישראל זיי זאלן נישט אונטערגיין אין גלות - בהסתר, "חייהו", און בגלוי, "תודיע". און דאן "סלה" - עס האט זיך געענדיגט די ערשטע תפילה.
"כיסה שמים הודו" - דער אנהויב פון דער צווייטער תפילה
פון דא הייבט זיך אן די צווייטע תפילה, און דערין ערקלערט ער באריכות די דריי זאכן וואס ער האט דערמאנט בקיצור אין דער ערשטער תפילה. דער ערשטער, "פעלך בקרב שנים חייהו" - די הנהגה פון הסתר אזוי ווי אין מגילת אסתר, און דאס וועט ער מבאר זיין ביז פסוק ה'. דער צווייטער, "פעלך בקרב שנים תודיע" - די אפענע און בארימטע נסים, און דאס ווערט נתבאר אין פסוק ו'. און דער דריטער, "אלוה מתימן יבוא", ווערט נתבאר פון דארט ביז פסוק י"ד.
און וואס מיינט "כיסה שמים הודו ותהילתו מלאה הארץ"? פארטייטשט דער מלבי"ם: דער הימל ווייזט אויף דער הנהגה פון טבע און אויף דער הנהגת המערכת. די עובדי אלילים אין יענער צייט האבן געגלייבט אין די גרמי השמים, זיי זענען געווען עובדי כוכבים און עובדי חמנים און האבן געדינט די זון. קומט אויס אז "כיסה שמים הודו" - דער גלאנץ פונעם אויבערשטן איז פארדעקט געווארן דורך די הימלען, וואס זיי זענען א נאטירליכע מציאות וואס זיי דינען, און דעם הקדוש ברוך הוא וואס שטייט העכער די הימלען זעען זיי נישט. און פונדעסטוועגן "ותהילתו מלאה הארץ": כאטש מען זעט נישט דעם הוד, וועלן די פעלקער אנהייבן אנצוערקענען און לויבן דעם אויבערשטן אז ער פירט זיי אלע, און עס וועט באקאנט ווערן אז ער איז מהולל ביי אלע פעלקער ואין עוד מלבדו.
וְנֹגַהּ כָּאוֹר תִּהְיֶה, קַרְנַיִם מִיָּדוֹ לוֹ, וְשָׁם חֶבְיוֹן עֻזֹּה׃ - און א שיין וועט זיין ווי דאס ליכט, שטראלן שיינען פון זיין האנט פאר אים, און דארט איז פארבארגן זיין שטארקייט.
נוגה און אור
דער מלבי"ם מאכט א חילוק אין עטליכע פלעצער צווישן "נוגה" און "אור": נוגה איז א שיין וואס האט נישט קיין אייגענעם מאור נאר באקומט פון א צווייטן. אויב מען שיינט אויף א שפיגל, שיינט נישט דער שפיגל פון זיך אליין נאר ער האט א נוגה. די לבנה און די כוכבים שיינען זייער נוגה, אבער זיי שיינען נישט מצד זיך אליין נאר זיי נעמען מקבל פונעם ליכט פון דער זון. און אזוי אויך דאס ליכט וואס מען זעט אין די פריע שעות אינדערפרי פארן נץ החמה: עטליכע מינוט פארן נץ איז די זאך מערקבאר - מען זעט נישט די זון און דאך זעט מען ליכט. און וואס איז דאס? עס זענען דא דאמפן אין דער לופט, און די זון, וואס געפינט זיך נאך אונטער דעם האריזאנט, ווארפט אירע שטראלן אויף די דאמפן, און דער וואס קוקט קיין מזרח זעט די לייכטנדיגע דאמפן. דאס איז די זריחה וואס מען זעט: אן אפשיין, א נוגה פון דער זון אין די דאמפן, בעת דער זון-קיילעך אליין איז נאך אונטן און וועט ערשט שפעטער ארויפשיינען.
און דער נמשל: דאס ליכט פונעם אויבערשטן ווערט נישט נתגלה אויף דער ערד, ווייל "כיסה שמים הודו", און די הימלען דעקן צו דעם גלאנץ פונעם הקדוש ברוך הוא, און וואס מיר האבן דא איז נאר א נוגה. זאגט דער פסוק אז כאטש עס איז דא דא בלויז א נוגה, "ונוגה כאור תהיה" - דער נוגה וועט שיינען ווי אן אייגן ליכט, און די וואס זעען עס וועלן דאס מקבל זיין כאילו זיי האבן משיג געווען דאס ליכט אליין, כאילו זיי האבן געזען די הנהגה פונעם אויבערשטן בגלוי. כאטש די השגחה וועט זיין פארדעקט און איינגעהילט, פונדעסטוועגן וועט דערקענט ווערן אין איר דאס ליכט פונעם אויבערשטן און זיין השגחה.
"קרנים מידו לו" - פונעם אור וועט דער אויבערשטער משפיע זיין שטראלן אויפן נוגה, ביז דער נוגה אליין וועט בליצן מיט א גרויס און מעכטיג ליכט. דער נוגה נעמט שטראלן מידו יתברך, און דעמאלט וועלן אלע וויסן אז דאס איז די השגחה פונעם אויבערשטן. און "קרנים" איז אזוי ווי "כי קרן עור פני משה", אז דאס ליכט שיינט ווי שטראלן צו אלע זייטן. עס וועלן דא זיין שטראלן וואס לייכטן און בליצן פונעם אויבערשטן, און דערפאר וועט דער נוגה אזוי שטארק לייכטן - דאס הייסט, וואס "כיסה שמים הודו" וועט נתגלה ווערן און מען וועט דערקענען די השגחת השם לאין שיעור.
"ושם חביון עזה" - און דאך רעדט מען נישט פון א פולקאמע התגלות, דאס איז נישט קיין עולם הבא. דער אויבערשטער איז נאך אלץ באהאלטן, זיין כח איז אין באהעלטעניש, נסתר און מען זעט אים נישט. און פונדעסטוועגן, ווי ער האט געבעטן "בקרב שנים חייהו", די השגחה טוט פועל'ן:
לְפָנָיו יֵלֶךְ דָּבֶר, וְיֵצֵא רֶשֶׁף לְרַגְלָיו׃ - פאר אים גייט די מגיפה, און פייער-פלאמען גייען ארויס צו זיינע פיס.
דער הסתר וואס טוט פועל'ן
כאטש ער איז באהאלטן, גייט דער דבר פאַר אים און טייט די שונאים, און דער רשף גייט ארויס "לרגליו" - דאָס הייסט צוליב אים, זיי צו פארטיליקן און אומברענגען, אזוי ווי דער לשון "ויברך ה' אותי לרגלך" וואס טייטשט צוליב דיר. און דער ביאור איז: א הנהגה נסתרת איז א הנהגה וואס מען זעט דערין נישט די יד השם, אבער ווען דער הקדוש ברוך הוא טוט, זעען מיר און מען מוז צוקומען צום אויספיר - אזוי ווי אין מגילת אסתר - אז כאטש ער האט געטאָן בהסתר, דערקענט זיך דאָ זיין הנהגה. דורך דעם וועלן אלע פארשטיין אז דער נגה וואס מיר האבן געזאגט, דער הסתר אין וועלכן דער אייבערשטער באהאלט זיך, איז ווי א ליכטיקייט, און עס זענען דא דערין שטראלן וואס שיינען און לייכטן. וויאזוי? "לפניו ילך דבר" - מען זעט אז דער דבר גייט ארויס מלפניו, פון דארט וואו עס איז חביון עוזו, צו שלאגן די שונאים, און "יצא רשף לרגליו", צוליב אים.
דאָס הייסט: כאטש די השגחה איז פארהוילן, איינגעהילט און באהאלטן, איז זי לעבעדיק, זי ווירקט און זי באאיינפלוסט אונטערצואווארפן די שונאי השם. נאר גיט אכט - וויבאלד זי איז נסתרת, פועל'ט זי אויף נאטירלעכע וועגן: דבר, א מגפה, און נישט מיט אבני אלגביש וואס פאלן פונעם הימל. און פונדעסטוועגן, כאטש עס איז דאָ "חביון עוזה" און "כיסה שמים הודו", איז דאָך דאָ דאָ א נגה וואס איז ווי ליכט, "קרניים מידו לו", און עס דערקענט זיך קלאר אז דאָס איז מאת השם. און דער מלבי"ם לייגט צו אז דער רשף, וואס דאָס זענען פייער-פונקען, ברענגט מיט זיך דעם דבר: דער רשף גייט נאנט צו זיינע פיס און שלעפט נאך זיך דעם דבר וואס גייט פאַר אים פון דער ווייטנס. ביידע לשונות קומען צו זאגן איין זאך - עס דערקענט זיך אז אלעס איז בהשגחת השם.
עָמַד וַיְמֹדֶד אֶרֶץ, רָאָה וַיַּתֵּר גּוֹיִם, וַיִּתְפֹּצְצוּ הַרְרֵי עַד, שַׁחוּ גִּבְעוֹת עוֹלָם, הֲלִיכוֹת עוֹלָם לוֹ׃ - ער האט זיך געשטעלט און געמאָסטן די ערד, ער האט געזען און געשאקלט די פעלקער, און עס האבן זיך צעשפאלטן די אייביקע בערג, געבויגן האבן זיך די וועלטס-היגלען, די וועגן פון דער וועלט געהערן צו אים.
"עמד וימודד ארץ" - די ניסימ'דיקע און באוואוסטע הנהגה
ביז אהער האט ער גערעדט וועגן דער הנהגת ההסתר אינעווייניג אין טבע; פון דאָ גייט דער מלבי"ם איבער צו "פעלך בקרב שנים תודיע", די ניסימ'דיקע הנהגה. דאָס איז די צייט ווען יענע שטארקייט וואס איז באהאלטן אין חביון וועט זיך אויפוועקן צו פירן א ניסימ'דיקע הנהגה, און דעמאלט "וימודד ארץ". און דער מלבי"ם ערקלערט: ער וועט טוישן די גרענעצן פון די קעניגרייכן, "להקים מלכין ולהעדה מלכין". און די זאכן זענען ממש געוואלדיק, ווארום דאָס איז א מציאות וואס מיר זעען מיט די אייגענע אויגן: ווער וואלט געגלייבט אז אין משך פון פופצן יאָר וועט פארקומען אזא איבערקערעניש אינעם אראבישן פרילינג, מ'נעמט אראפ מלכים און מ'שטעלט אויף מלכים. און אויך "וימודד" אינעם באדייט פון מעסטן די גרענעצן פונעם לאנד עס צוטיילן, ווייל ווען מען פלעגט צוטיילן דאָס לאנד פלעגט מען מעסטן מיט א שטריק און לויט דעם באשטימען וויפיל יעדער זאָל באקומען.
"ראה ויתר גויים" - אלע מפרשים ערקלערן "ויתר" מלשון ניתור, אז ער האט זיי געמאכט שפרינגען און שאקלען פון זייער ארט. און טאקע ווער עס קוקט זיך צו אין די לעצטע זיבעציג יאָר, צו די ענדערונגען וואס אייראפע איז אדורך אין די גרויסע מלחמות, און אזוי אויך אין די אראבישע לענדער, זעט גאר גרויסע שינויים. "ויתפוצצו הררי עד שחו גבעות עולם" - א משל אויפן אראפווארפן די תקיפים, די עריצים און די מעכטיגע. עס זענען געווען מלכים וואס מען איז געווען זיכער אז קיינער וועט זיי נישט אראפנעמען, און עס קומט דער הקדוש ברוך הוא און צעשמעטערט און רוקט זיי אוועק. ווער וואלט געגלייבט אז מ'וועט אראפנעמען דעם פרעזידענט פון מצרים פון זיין שטול, דעם פרעזידענט פון איראק, דעם הערשער פון לוב? אלע יענע משוגעים, ווער וואלט געגלייבט אז מען וועט זיי פארטריבן פון זייערע בענקלעך. יענער איינער וואס איז געווען א בארג און א היגל און האט זיך גערעכנט פאר אזא חשוב'ער און מכובד'יקער, שלעפט מען אים ארויס פון א גרוב פול מיט מײַז מיט א בארד ווי אן אור-מענטש. "ויתפוצצו הררי עד שחו גבעות עולם".
און דורך דעם וועט מקוים ווערן "פעלך בקרב שנים תודיע": אלע וועלן זען אז דער הקדוש ברוך הוא פירט זיין וועלט, און אז אלעס וואס קומט פאר אין דער בריאה איז בלויז צוגעשריבן צו אים יתברך און צו זיין השגחה פרטית, און נישט צו די שטערנס און נישט צו די חמנים און נישט צו אלע אנדערע זאכן וואס מ'האט געדינט. דעמאלט וועט זיך קלאר אנטפלעקן די הנהגה פון יד השם. קומט אויס אז אין דעם פסוק בעט ער אויפן "תודיע", וואס דאָס איז די קלארע און אפענע הנהגה. און "הליכות עולם לו" - דער גאנצער גאנג פון דער וועלט איז אין זיין האנט יתברך.
דער דרך פון די פשטנים: אן היסטארישער איבערבליק
די איבעריגע מפרשים ערקלערן אז דאָ איז פאראן אן איבערבליק אויף וואס ס'איז אריבער אויף דער וועלט און אויף כלל ישראל. תרגום יונתן טייטשט: "אתגלי וזעזע ארעא ואייתי מבולא על עמא דרא דעברו על מימריה, ואף בתניינא כד חבו קדמוהי בחובהון בלבלינון לעממיא, ויתפרקו טורייא דמלקדמין, מך רמתא דמן עלמא, גבורת עלמא דיליה" - דער אייבערשטער האט זיך באוויזן און געשאקלט די ערד און געברענגט א מבול אויפן פאלק וואס האט עובר געווען אויף זיינע רייד, און צום צווייטן מאָל, ווען זיי האבן קאליע געמאכט פאַר אים, האט ער פארמישט די פעלקער, ווי מיר האבן געזען ביי מגדל בבל, און עס האבן זיך צעפאלן די פריערדיקע בערג און די היגלען זענען געווארן גענידערט, און די אייביקע גבורה געהערט צו אים.
אויך רש"י ערקלערט אויפן זעלבן אופן: "עמד וימודד ארץ" - ער האט געווארט מדקדק צו זיין אינעם דין פון דור המבול, און האט זיי געמאָסטן מדה כנגד מדה, אז ברותחים האבן זיי געזינדיקט און ברותחים זענען זיי געמשפט געווארן. "ראה" - ביים דור הפלגה, וואס זיי זענען אלע געווען מיט איין שפראך און איין עצה, "ויתר גויים" - ער האט זיי געמאכט שפרינגען צו זיבעציג לשונות, ווייל אויך רש"י טייטשט "ויתר" מלשון ניתור, אז ער האט זיי צעשפרייט און זיי זענען געשפרונגען פון זייער ארט. "ויתפוצצו הררי עד" - דאָס זענען די שרי האומות. און דעמאלט האט ער זיי געוויזן אז "הליכות עולם לו".
דרשת חז"ל: "ויתר גויים" - התירן להם
מיר האבן באטאנט אז אלע מפרשים האבן געטייטשט "ויתר" מלשון ניתור, אבער חז"ל דרש'ענען עס מלשון היתר. דער הקדוש ברוך הוא האט געגעבן פאר די אומות שבע מצוות בני נח; אויך א גוי האט א פלאן פון עבודה, און דאָס איז נישט קיין קריסטנטום און נישט קיין איסלאם, וואס ביידע זענען פאלש, נאר שבע מצוות בני נח, און דאָס איז אים גענוג. און אויב ער וויל מער, שרייבט דער רמב"ם אז ער קען מקיים זיין אלע מצוות און וועט באקומען שכר דערויף ווי אן אינו מצווה ועושה, חוץ יענע וואס זענען א ברית צווישן אונז און דעם אייבערשטן. וויל ער נעמען א לולב - זאָל ער נעמען און ער וועט באקומען שכר, און אזוי אויך ביי די איבעריגע מצוות.
נאָר אַז אַפֿילו זייערע זיבן מצוות האָבן זיי נישט מקיים געווען. "עמד וימודד ארץ, ראה" - האָט דער הקדוש ברוך הוא געזען אַז זיי זענען נישט מקיים זייערע זיבן מצוות, "ויתר גוים" - האָט ער עס זיי מתיר געווען. און די גמרא פרעגט: איז דאָס דען אַ פרס? זיי זענען נישט מקיים קיין מצוות און מען פטור'ט זיי דערפון? און די גמרא ענטפֿערט, אַז די כוונה איז נישט אַז זיי זענען פּטור געוואָרן דערפון, נאָר אַז ער האָט עס זיי מתיר געווען אינעם זין אַז אַפֿילו אויב זיי וועלן מקיים זיין וועלן זיי באַקומען שכר ווי אַן אינו מצווה ועושה, און דער שכר פֿון אַן אינו מצווה ועושה איז ווייניקער. וויבאַלד איר האָט פֿאַראַכט די מצוות פֿון השם - זאָגט דער הקדוש ברוך הוא - האָב איך שוין אַראָפּגענומען פֿון אייך דעם חיוב; דאָס מיינט נישט אַז איר זענט פּטור, נאָר אַז אויב איר וועט יאָ מקיים זיין וועט אייער שכר זיין ווי פֿון אַן אינו מצווה ועושה.
צום סך-הכל:
קאַפּיטל ג' איז די תפילה פֿון חבקוק, און לויטן מלבי"ם טיילט זי זיך איין אין דריי בקשות וואָס ווערן אָנגעדייט מיט דריי מאָל "סלה". אינעם טייל וואָס מיר האָבן געלערנט בעט ער אויפֿן לאַנגן גלות פֿאַר וועלכן ער האָט מורא געהאַט - אַז ישראל זאָל נישט פֿאַרלוירן גיין צווישן די פעלקער - און ער בעט אַז עס זאָל ווייטער אָנגיין די פעולת השם אויף צוויי אופנים: די הנהגה פֿון הסתר וואָס איז אינעווייניק אין דער טבע ("בקרב שנים חייהו"), און די גלויע און באַרימטע הנהגה ("בקרב שנים תודיע"), און "ברוגז רחם תזכור", צו געדענקען דעם ברית פֿון אברהם וואָס זיין מידה איז חסד. "אלוה מתימן יבוא וקדוש מהר פארן" לערנט אויף דער גאולה פֿון גלות אדום און ישמעאל, וואָס האָבן זיך גערימט מיט אַ רעליגיע וואָס שטעלט זיך פֿאָר ענלעך צו דער ג-טלעכער תורה, און אויף דער התגלות ה' וואָס וועט מבטל זיין אַלע פֿאַלשע אמונות פֿון הבל. "ונוגה כאור תהיה" לערנט אַז אַפֿילו דער הסתר אַליין וועט שיינען ווי אַ פֿולקאָמע ליכטיקייט, ווייל "קרנים מידו לו", און "לפניו ילך דבר" באַווייזט אַז די פֿאַרבאָרגענע השגחה לעבט און פֿונקציאָנירט. און צום סוף "עמד וימודד ארץ" - דער הקדוש ברוך הוא בײַט די גרענעצן פֿון מלוכות, ער שטעלט אויף מלכים און באַזייטיקט מלכים, צעשמעטערט די אייביקע בערג און בייגט אונטער די וועלטלעכע בערגלעך, ביז עס וועט קלאָר ווערן פֿאַר יעדנ'ס אויגן אַז "הליכות עולם לו".