פתיחה: דער חזון פון בבל'ס מפלה
פון דא און ווייטער, ערקלערט דער מלבי"ם, הייבט דער נביא אן אונדז צו ווייזן דעם חזון פון דעם מפלה פון בבל. כאטש מיר האבן געזען אז אויפן ענין פונעם זמן איז אים געזאגט געווארן "עוד חזון למועד" - דאס הייסט אז אויפן מועד הגאולה וועט געגעבן ווערן א באזונדערע נבואה - אבער די צורה פון די זאכן לאזט ער אים יא וויסן. אפילו ער זאגט אים נישט ווען, אבער ווי אזוי, אנטפלעקט ער אים יא.
און די זאכן זענען מכוון צו דעם וואס עס איז געשען אין דעם דריטן יאר פון בלשאצר. עס שטייט דארט "עֲבַד לְחֶם רַב" "וְלָקֳבֵל אַלְפָּא חַמְרָא שָׁתֵי" - ער האט געמאכט א גרויסע סעודה, און ביי יענעם וויין-משתה האט ער באפוילן מען זאל ברענגען פאר אים די כלי המקדש, און זיי האבן געטרונקען אין זיי, און ער האט געגעבן דערפון אויך פאר זיינע פילגשים צו טרינקען, און האבן דערמיט געלויבט זייערע געצנדענער און זייער עבודה זרה. און דעמאלט האבן זיי גערעדט קעגן דעם רבונו של עולם און געזאגט אז ער קען שוין נישט אויסלייזן זיין פאלק - קצרה ידו. מיר האבן געמאכט א חשבון, שבעים שנה איז געזאגט געווארן, אט זענען די זיבעציג יאר פאראיבער און עם ישראל איז נאך אלץ אונטער אונדזער הערשאפט. און באמת האט ער געציילט די צייט בטעות, פון די ערשטע גלויות, און אין דעם האט ער געגרייזט.
און דעמאלט האט דער הקדוש ברוך הוא געשיקט א האנט, וואס האט אנגעשריבן אין זיין פאלאץ "מְנֵא מְנֵא תְּקֵל וּפַרְסִין". דניאל האט אים געטייטשט: צוליב דעם וואס דו האסט פארשוועכט די הייליגקייט פונעם אויבערשטן, צוליב דעם וואס דו האסט מייחס געווען צו זיך געטליכקייט און מאכט און געזאגט אז דיין עבודה זרה האט דיר געהאלפן - דורך דעם איז "נִפְרֶסַת" דיין מלכות. און וואס מיינט נפרסה? נישט נאר צעשניטן אויף העלפט, נאר זי איז געגעבן געווארן פאר פרס. און אויך דאס אליין ווערט אנגערופן "נפרסה", ווייל ביז איצט איז ביי די בבליים געווען איין מלכות, און איצט איז די מלכות צעטיילט געווארן צו מדי און פרס און איז צעשפאלטן געווארן אויף צוויי. "בֵּהּ בְּלֵילְיָא קְטִיל בֵּלְאשַׁצַּר" - נאך אין יענע נאכט פון דער הילולא וואס ער האט געמאכט און פון דער האנט וואס האט געשריבן אויפן וואנט פונעם פאלאץ, איז ער דערהרגעט געווארן דורך זיינע קנעכט, און דערמיט איז געווען דער סוף פון מלכות בבל.
און נאכדעם וואס דער נביא האט פריער אוועקגעשטעלט דעם ענין - "אָז חָלַף רוּחַ וַיַּעֲבֹר וְאָשֵׁם זוּ כֹחוֹ לֵאלֹהוֹ", וואס ער האט אונדז באשריבן זיין גבורה און זיין רשעות און ווי ער טוט מייחס זיין דעם כח צו זיין עבודה זרה - האט ער אפגעשטעלט און גערעדט מיט אונדז וועגן דעם וויכוח: ווי אזוי חבקוק ווענדט זיך צום אויבערשטן און זאגט רבונו של עולם, פארוואס זעסטו ווי א רשע פארשלונגט דעם צדיק וואס איז ערליכער פון אים, פארוואס גיבסטו הצלחה פארן רשע און א מפלה און א ירידה פארן צדיק. איצט קומט דער חזון און טוט אים מפרט זיין די זאכן.
"ואף כי היין בוגד" - א שאול וואס ווערט נישט זאט
וְאַף כִּי־הַיַּיִן בֹּגֵד גֶּבֶר יָהִיר וְלֹא יִנְוֶה אֲשֶׁר הִרְחִיב כִּשְׁאוֹל נַפְשׁוֹ וְהוּא כַמָּוֶת וְלֹא יִשְׂבָּע וַיֶּאֱסֹף אֵלָיו כָּל־הַגּוֹיִם וַיִּקְבֹּץ אֵלָיו כָּל־הָעַמִּים׃ - און אויך ווייל דער וויין פארראט א שטאלצן מאן און ער וועט נישט בלייבן רואיג אין זיין וואוינונג, ער וואס האט ברייט געמאכט זיין באגער ווי דער שאול, און ער איז ווי דער טויט און ווערט נישט זאט, און ער האט איינגעזאמלט צו זיך אלע גוים און צונויפגענומען צו זיך אלע פעלקער.
זאגט אים דער נביא: זאלסט וויסן, אויסער דעם וואס עס איז אויף אים אריבער א גייסט פון גאות, האט אויך דער וויין פארראטן יענעם שטאלצן מענטש. דער וויין וואס ער האט געטרונקען האט אים ארויסגענומען פון זינען, ביז ער איז געגאנגען און פארשוועכט די כלי בית המקדש. און דערפאר "ולא ינוה" - ער וועט שוין מער נישט בלייבן אין זיין נווה, ווייל תיכף איז ער ארויסגעווארפן געווארן פון זיין פאלאץ.
"אשר הרחיב כשאול נפשו" - ער האט ברייט געמאכט זיין תאוה. שטענדיג איז דער אויסדרוק "נפש" א באדייט אויף תאוה: "אִם יֵשׁ אֶת נַפְשְׁכֶם" - אייער ווילן און תאוה, "תִּנָּתֶן לִי נַפְשִׁי בִּשְׁאֵלָתִי" - אנצופילן זיין נפש, אנצופילן זיין ווילן. ער האט ברייט געמאכט דעם באגער פון זיין תאוה אזוי ווי די שאול וואס ווערט קיינמאל נישט זאט, ווי עס שטייט "שְׁאוֹל וַאֲבַדּוֹ לֹא תִשְׂבַּעְנָה", און ווי דער רד"ק האט אונדז ערקלערט.
"והוא כמוות ולא ישבע" - ערקלערט דער מלבי"ם אז אין דער מליצה וויל דער נביא פארגלייכן דעם טויט אלס דער שליח פונעם שאול. דער שאול איז גיהנום, וואס מאכט ברייט זיין מויל כדי אנצונעמען די רשעים פון דער וועלט, און פארן שאול און אבדון וואס שרייען שטענדיג "הב הב" איז דא כביכול אן אונטער-קבלן וואס זארגט צו ברענגען פאר זיי די קליענטן - דאס איז דער טויט, וואס גייט און ברענגט די מתים צום שאול און אבדון זיי זאלן אריינגיין אינעווייניג. אזוי אויך נבוכדנצר: זיין גלוסט צו עסן און טרינקען און אנזאמלען גאלד, פארמעגן און תענוגים איז ווי א שאול, און ער שיקט זיך אליין ווי דער טויט צו טויטן פיל נפשות און אויסראטן פיל פעלקער, און זיין תאוה ענדיגט זיך נישט, און זיין ווילן צו הערשן און געוועלטיגן נעמט נישט קיין עק, און ער ווערט נישט זאט פון הארגענען נפשות. און דורך דעם "ויאסוף אליו כל הגויים" - אלע וואס ער האט איינגענומען אין זיינע מלחמות האט ער איינגעזאמלט צו זיך. ער איז פונקט ווי דער טויט, דער שליח פונעם שאול, צו ברענגען אהין אלע אומות וואס ער האט מלחמה געהאלטן מיט זיי און געזיגט איבער זיי, אן קיין שום זעטיגונג.
גויים און עמים, אסיפה און קיבוץ
לאמיר באמערקן דעם טאפלטן לשון: "ויאסוף אליו כל הגויים ויקבוץ אליו כל העמים". וואס איז דער חילוק צווישן אסיפה און קביצה, און וואס איז דער חילוק צווישן גויים און עמים, און פארוואס האט ער געטאפלט דעם ענין אויף צוויי אופנים? ערקלערט דער מלבי"ם, און ער האט דאס שוין מבאר געווען אין עטליכע פלעצער: "גויים" זענען געווענליך די אומות וואס האבן נישט קיין קעניג, די נידעריגערע אומות וואס האבן נישט קיין מסודר'דיגע מלוכה. "עמים" ווידעראום איז א מסודר'דיג פאלק, וואס פארמאגט א קעניג און א מלכות. דער חילוק איז אזוי ווי צווישן שבטים אין אפריקע ביז קעניגרייכן אין אייראפע: אין די אייראפעאישע קעניגרייכן איז דא א קעניג, עס איז דא א רעגירונג, אלעס ווערט אנגעפירט; בעת דארט זענען דאס פשוט'ע שבטים און באנדעס. די מסודר'דיגע לענדער, וואס זענען געגרינדעט אויף געזעצן, ווערן אנגערופן עמים.
און אזוי אויך איז פאראן אן אונטערשייד צווישן "לאסוף" און צווישן "לקבץ": דער וואס טוט מקבץ זיין, זאמלט איין צעווארפענע זאכן און ברענגט זיי צונויף צו איין ארט. דער "אוסף" - רעדט זיך נישט פון צעשפרייטע זאכן, נאר פון א זאך וואס געפינט זיך אינדרויסן פון אים און ער נעמט עס אריין אינעווייניג. צום ביישפיל זאגט מען "וַיֶּאֱסֹף רַגְלָיו אֶל הַמִּטָּה", און עס שטייט נישט "ויקבץ", ווייל זיינע פיס זענען דאך נישט געווען צעווארפן אינדרויסן אז ער זאל זיי דארפן צונויפנעמען. לקבץ - צעשפרייטע זאכן; לאסוף - א זאך וואס געפינט זיך אינדרויסן, עס צו נעמען און אריינברענגען אין זיין רשות.
דערפאר: די גוים, וואס זיי זענען די פשוט'ערע און האבן נישט קיין אייגענע מלכות, קלייבן זיך צו אים צונויף פון זיך אליין, און ער טוט זיי נאר אריינזאמלען אין זיין רשות און צוטשעפען צו זיך. אבער די חשוב'ע פעלקער, וואס פארמאגן א מלכות און כח פאר זיך, האט נבוכדנצר געדארפט צונויפנעמען מיט געוואלד, גיין און איינזאמלען איינס ביי איינס און זיי צונויפברענגען צו זיך. דעריבער בנוגע די עמים קומט א לשון פון קיבוץ, און בנוגע די גוים - א לשון פון אסיפה.
"הוי המרבה לא לו" - דער משל און די מליצה
הֲלוֹא־אֵלֶּה כֻלָּם עָלָיו מָשָׁל יִשָּׂאוּ וּמְלִיצָה חִידוֹת לוֹ וְיֹאמַר הוֹי הַמַּרְבֶּה לֹּא־לוֹ עַד־מָתַי וּמַכְבִּיד עָלָיו עַבְטִיט׃ - צי וועלן דען נישט אלע די אויף אים א משל זאגן, און א מליצה מיט חידות אויף אים, און מען וועט זאגן: וויי צום יענעם וואס מערט אן דאס וואס געהערט נישט צו אים, ביז ווען? און לאדנט אן אויף זיך א משא פון משכונות.
"הלוא אלה" - אלע פעלקער וואס ער האט איינגענומען, וועלן אויף אים א משל אויפהייבן. און וואס איז "מליצה חידות לו"? ערקלערט דער מלבי"ם אז די מליצה איז דער ביאור צום משל, מלשון "המליץ בעדו" - די מליצה פארטייטשט און גיט דעם באדייט צום משל. אויב אזוי האט דער משל א מליצה, וואס זי איז דער פתרון פונעם משל; און דער פתרון פונעם משל ווערט אויך געזאגט אויף אן אופן פון א חידה, נישט קענטיג און אפן נאר באהאלטענערהייט, ווי מיר וועלן זען ווייטער.
לאמיר אנהייבן מיט'ן משל. "הוי המרבה לא לו" - דאס איז א משל אויף א מענטש וואס פלעגט כסדר בארגן געלט פון אנדערע מיט ריבית. "המרבה" איז מלשון נשך ותרבית, "אַל תִּקַּח מֵאִתּוֹ נֶשֶׁךְ וְתַרְבִּית". און גיט אכטונג: די דאזיגע הלוואות זענען "לא לו" - ער נעמט זיי נישט פאר זיין אייגענעם געברויך. און נישט דאס בלויז, נאר "עד מתי" - ער האט נישט קיין גבול אין דער צייט, ער בארגט און באצאלט נישט. עס זענען דא הלוואות אויף דרייסיג טעג, עס זענען דא אויף א יאר, אבער ביי אים איז דאס "שוטף פלוס זעכציג יאר"; ער האט נישט קיין זמן פירעון און ער רעדט נישט פון קיין שום ציל-דאטום. "ומכביד עליו עבטיט" - ער נעמט אויף זיך דעם עבוט און דעם חוב, ער פארפליכטעט זיך צו באצאלן און צו געבן א משכון פאר'ן מלווה כדי ער זאל זיין בארואיגט אז ער האט פון וואו צו מאנען, ווי דער לשון פון דער תורה. אזוי ערקלערט דער מלבי"ם.
און עס זענען דא דא נאך ביאורים אויף אן אנדערן אופן. רש"י טייטשט אז "המרבה לא לו" איז שוין די מליצה אליין: דו, נבוכדנצר אדער בלשצר, גייסט און פארמערסט פאר זיך - און ביים סוף איז דאס "לא לו", נישט פאר אים, ווייל די פעלקער וועלן קומען און אים אייננעמען, דאס זענען מדי און פרס, און עס קומט אויס אז די אלע פארמעגנס געהערן נישט צו דיר. לויט רש"י איז "המרבה" נישט קיין לשון פון ריבית נאר א לשון פון ריבוי נכסים: דו ביסט געגאנגען און האסט דיר אנגעזאמלט נכסים, עשירות און מלוכה, און נאך אביסל וועט איינער קומען און אלעס אוועקרויבן. "עד מתי" גייסטו און פארמערסט, און דו טוסט דאך בלויז אנלאדענען אויף זיך א לאסט ווי "עב טיט" - "עב" מיינט א באלקן, ווי "צַלְעוֹת הַבַּיִת וְהָעֻבִּים" און "עֲבֹת עֵץ", דאס הייסט א שווערער באלקן פון ליים וואס דו מאכסט שווער אויף זיך מיט דעם גאנצן פארמעגן וואס דו קלייבסט צונויף, וואס צום סוף וועט זיך ארויסשטעלן אז עס איז נישט פאר דיר.
ענליך צו דעם ברענגט דער אבן עזרא בשם הנגיד, אז די כוונה איז אז ער בויט כסדר ווייטער פאר זיך הייזער און פאלאצן, און "עבטיט" איז דא אינעם זין אז ער לייגט צו נאך באלקנס און געביידעס - און דאס איז דאך נישט פאר דיר, ווייל צום סוף וועט מען קומען און אלעס צורויבן פון דיר. און דער אבן עזרא ברענגט נאך בשם יפת, אז "עבטיט" איז ווי א משוגענער וואס ווארפט אויף זיך ליים און דער ליים ווערט שווער אויף אים; אזוי אויך דו מיט דיין אויפפירונג ווי א מענטש אן שכל, גיסט אויף זיך בלאטע און ליים וואס דרוקט אים אראפ, און צום סוף וועט מען קומען און אלעס צונעמען פון אים. און דער רד"ק ברענגט א ביאור בשם זיין פאטער: ער פארשטייט נישט אז זיין סוף איז צום קבר, און עס קומט אויס אז דו מאכסט שווער אויף זיך "עבטיט" - דו ברענגסט אויף דיין קבר א דיקע שיכט ליים וואס וועט דיך באגראבן. מיט פשוט'ע ווערטער: אלעס וואס דו זאמלסט איין - וועט דיך צום סוף באגראבן.
"הלוא פתע יקומו נושכיך"
הֲלוֹא פֶתַע יָקוּמוּ נֹשְׁכֶיךָ וְיִקְצוּ מְזַעְזְעֶיךָ וְהָיִיתָ לִמְשִׁסּוֹת לָמוֹ׃ - צי וועלן דען נישט פלוצלונג אויפשטיין דיינע בעלי חובות, און זיך אויפוועקן די וואס וועלן דיך צוטרייסלען, און דו וועסט ווערן פאר זיי צו א רויב.
לויט'ן מלבי"ם, וואס האט ערקלערט "המרבה" מלשון ריבית - אז ער נעמט ריזיגע הלוואות מיט ריבית'ער און מיט משכונות און ער האט נישט מיט וואס צו באצאלן - גייט דער משל דא ווייטער: "הלוא פתע יקומו נושכיך", די וואס דו ביסט זיי שולדיג דעם נשך וועלן קומען און מאנען פון דיר די צאלונגען פונעם נשך וואס דו האסט זיך פארפליכטעט. "ויקצו מזעזעיך" - די בעלי חובות וועלן זיך אויפוועקן פון שלאף און דיך שאקלען און טרייסלען צו באצאלן אויך דעם קרן; פריער האט מען גערעדט פונעם נשך וואס איז די ריבית, און יעצט וועט מען פון דיר פאדערן אויך דעם קרן. און אז דו וועסט נישט האבן מיט וואס צו באצאלן - "והיית למשיסות למו", וועסטו ווערן א רויב פאר זיי. ביז אהער איז דער משל, און פון דא ווייטער וועט ער אונז ערקלערן די מליצה וואס איז דער פתרון פונעם משל. (דער מלבי"ם שרייבט דארט "זהו הנמשל", אבער בפשטות איז זיין כוונה אז דאס איז דער משל, און לכאורה איז דארט א טעות סופר.)
דער רד"ק טייטשט אנדערש: דו שטאלצירסט און מיינסט אז נאך דיין טויט וועסטו רוען בשלום אויף דיין געלעגער, ווען עס וועלן קומען דיינע טעג וועסטו נסתלק ווערן און באגראבן ווערן בשיבה טובה - זאגט אים דער נביא: וויסן זאלסטו אז אויך דארט אין קבר "פתע יקומו נושכיך ויקצו מזעזעיך": די ווערים וועלן אויפשטיין און דיך בייסן, און וועלן זיך כביכול אויפוועקן פון זייער שלאף צו טרייסלען און באוועגן דיין פלייש, עס צושניידן שטיקער שטיקער, "והיית למשיסות למו" - זיי וועלן צורייסן דיין פלייש. אזוי ברענגט ער בשם זיין פאטער. און נאך ערקלערט ער אז "נושכיך ומזעזעיך" גייט ארויף אויף בלשצר, אז ווען ער האט הנאה געהאט פון די כלי המקדש און געטרונקען אין זיי וויין איז ארויס א האנט און אנגעשריבן מנא מנא תקל ופרסין, "יקצו מזעזעיך" - אין יענע נאכט זענען געקומען די חילות פון מדי און פרס און אים געהרג'עט, און זיי זענען די וואס טרייסלען דיך, און זיי וועלן חרוב מאכן בבל.
א דריטן ביאור ברענגט דער רד"ק, און דאס איז א פשט וואס שטימט זייער לויט ווי עס איז אונז באקאנט: עס ווערט געברענגט אויף נבוכדנצר, אז ווען ער איז פארשוואונדן געווארן און איז געווען ווי א חיית השדה א גאנץ יאר, איז אויפגעשטאנען זיין זון אויל מרודך צו קעניגן. און ווען נבוכדנצר איז צוריקגעקומען, האט עס אים נישט געפאלן אז איינער איז שוין אויפגעשטאנען אים צו פארבייטן און איבערצונעמען די מלוכה, און ער האט אים אריינגעזעצט אין תפיסה. שפעטער, ווען נבוכדנצר איז געשטארבן, האט אויל מרודך נישט געוואלט נעמען קיין ריזיקעס, און ער האט ארויסגענומען זיין גוף פונעם קבר און אים געשלעפט, כדי צו מאכן דאס וואס מען רופט "פעסטשטעלן דעם טויט" - אז עס זאל זיין קלאר פאר יעדן אז דער מענטש איז אוועק און די מעשה איז פארטיג, מען זאל נישט מיינען אז ער לעבט נאך און אזוי ווי ער איז אוועקגעגאנגען און צוריקגעקומען וועט ער ווידער צוריקקומען. און לויט דעם שטימט זייער גוט וואס שטייט דא: זיי וועלן אויפשטיין און דיך ארויסנעמען פונעם קבר, דיך אויפוועקן און שאקלען דיין קערפער, "והיית למשיסות למו", מען וועט דיך נעמען און שלעפן. און דאס איז וואס שטייט "וְאַתָּה הָשְׁלַכְתָּ מִקִּבְרְךָ כְּנֵצֶר נִתְעָב", יענע השלכה וואס נבוכדנצר איז ארויסגעווארפן געווארן פון זיין קבר.
"כי אתה שלות גוים רבים" - דער באדייט פונעם נמשל
כִּי־אַתָּה שַׁלּוֹתָ גּוֹיִם רַבִּים יְשָׁלּוּךָ כָּל־יֶתֶר עַמִּים מִדְּמֵי אָדָם וַחֲמַס־אֶרֶץ קִרְיָה וְכָל־יֹשְׁבֵי בָהּ׃ - ווייל דו האסט בארויבט פיל פעלקער, וועלן דיך אלע איבעריגע פעלקער בארויבן, פאר דאס בלוט פון מענטשן און דעם רויב פונעם לאנד, די שטאט און אלע אירע איינוואוינער.
"שלות" - דו האסט גערויבט, אדער אויסגערויבט, ווי רש"י טייטשט. זאגט דער מלבי"ם: דו האסט בארויבט פיל פעלקער, און דער רויב וואס דו האסט פון זיי גענומען איז ווי א סארט הלואה. יעצט קערט זיך דער נביא צוריק מסביר צו זיין וואס איז יענע הלואה וואס איז געזאגט געווארן אינעם משל, און גייט אריבער צום נמשל. דו ביסט געגאנגען און בארויבט פעלקער פון זייער פארמעגן - מיינסטו דען אז דו דארפסט עס נישט צוריקגעבן? דו וועסט דאך צום סוף מוזן באצאלן פאר אלע יענע "הלואות", ווייל וואס דו האסט צוגענומען וועט מען צונעמען פון דיר, און נאך מיט ריבית. אויב אזוי, וואס איז דאס אויב נישט א הלואה בריבית? און דאס איז "והיית מרבה לא לו" - ווייל באמת איז דאס נישט פאר דיר, מדי און פרס וועלן דאס באקומען, זיי זענען די וואס וועלן צונעמען דעם גאנצן רויב וואס דו האסט גענומען, און דו וועסט מוזן באצאלן, ווייל דו האסט דאך מקבל געווען אויף זיך דעם משכון.
"ישלוך כל יתר עמים" - און דאס איז "הלוא פתע יקומו נושכיך": אלע וואס וועלן איבערבלייבן פון די פעלקער וואס דו האסט געהרג'עט וועלן קומען און דיך אויסרויבן. "מדמי אדם וחמס ארץ" - פאר דעם גרויסן חוב וואס דו מוזסט באצאלן פאר דמי אדם וואס דו האסט פארגאסן און פאר חמס ארץ וואס דו האסט גערויבט און געגזל'ט, וועלן אלע איבעריגע פעלקער קומען און רויבן פון דיר "קריה וכל יושבי בה" - דאס הייסט בבל, וואס איז די קעניגליכע שטאט. דיינע פארמעגנס וועלן זיין דער פירעון פאר דעם חוב און פאר דער ריבית פון דמי אדם און חמס ארץ, פאר דעם וואס דו האסט געהרג'עט מענטשן און גערויבט זייער לאנד; אלעס וועסטו מוזן באצאלן, און זיי וועלן קומען און צונעמען פון דיר אלץ וואס דו האסט גענומען.
רש"י ווידערקער מסבירט אז "מדמי אדם וחמס ארץ" איז נקמה פאר דעם וואס ער האט געטון צו כלל ישראל: "דמי אדם" - דאס איז עם ישראל, ווי דער נביא יחזקאל זאגט אין קאפיטל ל"ד "אָדָם אַתֶּם", איר הייסט אדם און די אומות העולם הייסן נישט אדם; "וחמס ארץ" - דאס איז ארץ ישראל; "קריה וכל יושבי בה" - דאס איז ירושלים. דאס הייסט אז דער גאנצער פירעון וועט זיין פאר דעם וואס ער האט געטון צו עם ישראל, צו ארץ ישראל און צו ירושלים. אבער לויטן מלבי"ם רעדט זיך דא פון די אנדערע פעלקער וואס וועלן קומען און אים אויסרויבן, ווייל ער האט דאך נישט נאר מיט אונז זיך געווארפן - נבוכדנצר האט געוועלטיגט אויף דער גאנצער וועלט.
"הוי בוצע בצע רע לביתו"
הוֹי בֹּצֵעַ בֶּצַע רָע לְבֵיתוֹ לָשׂוּם בַּמָּרוֹם קִנּוֹ לְהִנָּצֵל מִכַּף־רָע׃ - וויי צו דעם וואס שניידט א שלעכטן שניט פאר זיין הויז, צו מאכן זיין נעסט אין דער הויך, זיך צו ראטעווען פון דער האנט פונעם בייזן.
דער רד"ק טייטשט אז דער וויי-געשריי איז געזאגט געווארן אויף נבוכדנצר, וואס פלעגט שניידן א שלעכטן שניט און בארויבן די פעלקער, און דאס אלעס צוליב זיין הויז - כדי אויפצושטעלן פאר זיין הויז א שיינע און פעסטע געביידע און אויפבויען זיין שטאט. און דער ציל איז "לשום במרום קינו": ער האט זיך געבויט א הויכן און שטארקן טורעם כדי זיך צו ראטעווען פון יעדן שונא און פון יעדער שלעכטער האנט; ער האט זיך געמאכט גרויסע פעסטונגען און געמיינט אז ווען מען וועט קומען אים אטאקירן וועט ער ניצול ווערן, וויבאלד ער האט פעסטע שטעט אין וועלכע ער וועט זיין באשיצט פון זיינע שונאים.
און אזוי האט ער זיך טאקע בארימט מיט גאווה, ווי דער רד"ק ברענגט פון ספר דניאל: "לִקְצָת יַרְחִין תְּרֵי עֲשַׂר עַל הֵיכַל מַלְכוּתָא דִּי בָבֶל מְהַלֵּךְ הֲוָה" - צום ענדע פון צוועלף חדשים איז ער געגאנגען שפאצירן אינעם קעניגליכן פאלאץ אין בבל, "עָנֵה מַלְכָּא וְאָמַר הֲלָא דָא הִיא בָּבֶל רַבְּתָא דִּי אֲנָה בֱנַיְתַהּ לְבֵית מַלְכוּ בִּתְקַף חִסְנִי וְלִיקָר הַדְרִי" - האט דער קעניג זיך אנגערופן און געזאגט: איז דאס דען נישט די גרויסע בבל וואס איך האב געבויט פאר א קעניגס-הויז מיט דער שטארקייט פון מיין קראפט און צום כבוד פון מיין פראכט?
און די דאזיגע ווערטער זענען געקומען נאך דעם וואס דניאל האט אים געזאגט וועגן דעם חלום וואס ער האט געזען, אז ער וועט ווערן ווי א חיית השדה און זיבן צייטן וועלן אריבערגיין אויף אים: "וַחֲטָאָךְ בְּצִדְקָה פְרֻק" - גיב צדקה פאר עניים און דאס וועט אוועקנעמען די גזירה פון דיר. און פון דארט, אגב, איז דא א ראיה פונעם מקרא אז צדקה ראטעוועט פון א שלעכטן חלום, ווי עס ווערט געברענגט אין משנת החלומות: כל זמן נבוכדנצר האט געגעבן צדקה האט דער שלעכטער חלום אים נישט געטראפן. און ערשט ווען "לקצת ירחין תרי עשר" איז ער ארויפגעגאנגען צום היכל המלכות, ווערט געברענגט אין חז"ל אז ער האט געהערט א קול-רעש אינדרויסן, ער האט געפרעגט וואס איז דאס, האט מען אים געזאגט דאס איז דער בית התמחוי וואס דו האסט געעפנט פאר אלע יענע עניים וואס קומען - דאס איז געווען די צדקה וואס ער האט געטון. און מען פרעגט: פארוואס האט דניאל אים געגעבן אזא עצה צו קענען ווייטער עקזיסטירן, ער איז דאך געווען א רשע? נאר דניאל האט געזען די צרה און די ארימקייט פון כלל ישראל אין יענעם דור, און האט געזארגט אז נבוכדנצר זאל עפענען א בית התמחוי לטובתם. און איין טאג איז אים נמאס געווארן פון די אלע עניים, האט ער געזאגט: איך בין בבל, איך האב עס געבויט מיט מיין גאנצן רייכטום, און וואס פעלט מיר אויס צו שפייזן די דאזיגע עניים? "בַּהּ שַׁעֲתָא מִלְּתָא סָפַת עַל נְבוּכַדְנֶצַּר" - אין יענער שעה איז מקוים געווארן אין אים אלעס וואס איז געזאגט געווארן אינעם חלום, מען האט אים פארטריבן פון זיין פאלאץ און ער איז געווארן ווי א חיית השדה. ווער עס וויל קען הערן די גאנצע מעשה אינעם שיעור אויף ספר דניאל.
אויב אזוי זאגט אים דער נביא: דו האסט געשניטן א שלעכטן שניט פאר דיין הויז כדי "לשום במרום קינו", זיך צו בארימען מיט דיין הויז ווי דו האסט געזאגט "הלא דא היא בבל רבתא די אנה בניתה", און דאס אלעס כדי צו ווייזן דיין מאכט און זיך צו ראטעווען מכף רע - אז די פעלקער זאלן נישט קומען קעגן דיר, ווייל דו האסט דאך פעסטע שטעט אין וועלכע דו וועסט זיין באשיצט.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער בצע וואס דו האסט גענומען איז דער בצע וואס איז מזיק און מאכט שלעכט דיין הויז, ווייל ער איז דער וואס וועט גורם זיין חרוב צו מאכן זיין הויז און זיין מלכות. דאס וואס ער האט גערויבט און גענומען בצע פון די פעלקער וועט מאכן אז זיי זאלן ארויסקומען קעגן אים און קומען צוריקנעמען אלץ וואס ער האט צוגענומען פון זיי. און צוליב דעם וואס ער האט געוואלט "לשום במרום קינו" - צו באפעסטיקן די מלכות בבל און זי פארגרעסערן זי זאל זיין העכער פון אלע מלכיות פון דער ערד, און צוליב דעם וואס ער האט געוואלט ניצול ווערן מכף רע, אז קיין מענטש זאל נישט קענען הערשן איבער אים און צונעמען די מלוכה פון זיין האנט - קומט דער קומענדיקער פסוק.
יָעַצְתָּ בֹּשֶׁת לְבֵיתֶךָ קְצוֹת־עַמִּים רַבִּים וְחוֹטֵא נַפְשֶׁךָ׃ - דו האסט באשלאסן א שאנד פאר דיין הויז, אפצוהאקן אסאך פעלקער, און פארזינדיקט דיין אייגענע נפש.
דו האסט געגעבן פאר דעם דאזיקן תכלית אן עצה וואס ברענגט בושה פאר דיין הויז. און וואס איז די עצה? "קצות עמים רבים" - לקצות מיינט אפשניידן, ווי קוצץ זיין, דו האסט געראטן אפצושניידן און אומברענגען פילע פעלקער. "וחוטא נפשך" - דו האסט באשלאסן אפצושניידן צוזאמען מיט זיי נאך איין חוטא, און ווער איז דער יעניקער חוטא וואס דו האסט אפגעשניטן ביים זעלבן געלעגנהייט? דיין אייגענע נפש. מיט פשוטע ווערטער: דו האסט נישט באמערקט אז דו שניידסט אפ דעם צווייג אויף וועלכן דו זיצט. דו ביסט זיכער - אט אויף דעם צווייג זענען דא פילע פעלקער, איך האב דא אפגעשניטן א סך פעלקער; און מען זאגט דיר: יא, פילע פעלקער און נאך איינער - און ווער איז ער? דו אליין, דיין נפש. קומט אויס אז דו האסט אפגעשניטן אויך זיך אליין. אלץ וואס דו האסט געטאן צו די אומות, האסטו נישט פארשטאנען אז אין דער אמת'ן האסטו געטאן שלעכטס פאר זיך אליין. דאס איז "בוצע בצע" אבער "רע לביתו": האסט געגזל'ט און גערויבט, און צום סוף וועט מען קומען מאנען פון דיר די באצאלונג, דו האסט מזיק געווען זיך אליין. און דאס איז די זאך וואס דער נביא חזר'ט איבער דורכאויס דעם גאנצן וועג.
רש"י טייטשט "וחוטא נפשך" אזוי ווי "מִתְעַבֵּר וְחוֹטֵא נַפְשׁוֹ", א חוטא אנצווענדן דיין נפש - מיט דעם וואס דו האסט געטאן האסטו פארלוירן דיין נפש. און פון וועלכער לשון קומט דאס? דאס ווארט חטא באדייט א חיסרון, אזוי ווי "וְהָיִיתִי אֲנִי וּבְנִי שְׁלֹמֹה חַטָּאִים" - חסרים, עס פעלט זיי. א מענטש וואס האט נישט געטראפן אין ציל זאגט מען אז ער האט פארפעלט דעם ציל, דאס הייסט ער האט פארמיסט דעם ציל. און אזוי אין יעדן אויסדרוק פון חטא: א מענטש וואס האט אין זיך א חטא, האט אין זיך א חיסרון. אויב אזוי, "חוטא נפשך" - דו האסט פארמינערט דיין נפש, דו האסט פארלוירן דיין נפש מיט אלעס וואס דו האסט געטאן.
דער שטיין און דער כפיס - דלתות הכתוב זענען מקביל
כִּי־אֶבֶן מִקִּיר תִּזְעָק וְכָפִיס מֵעֵץ יַעֲנֶנָּה׃ הוֹי בֹּנֶה עִיר בְּדָמִים וְכוֹנֵן קִרְיָה בְּעַוְלָה׃ - ווארום א שטיין פון וואנט וועט שרייען, און א קלאץ פונעם האלץ וועט אים ענטפערן: וויי צו דעם וואס בויט א שטאט מיט בלוט, און שטעלט אוועק א פעסטונג מיט אומרעכט.
דער מלבי"ם ערקלערט אז דא זענען די דלתות הכתוב מקביל: עס זענען דא דא פיר זאצן, וואס דער ערשטער ציט זיך צום דריטן און דער צווייטער צום פערטן. "כי אבן מקיר תזעק" - יעדער איינציקער שטיין וואס דו האסט געלייגט אינעם וואנט פונעם בנין פון בבל וועט שרייען צו דיר און זאגן "הוי בונה עיר בדמים", דו האסט געבויט בבל מיט בלוט וואס דו האסט פארגאסן, דו האסט געמארדעט טויזנטער און מיליאנען כדי צו בויען פאר זיך א שטאט. "וכפיס מעץ יעננה" - און וואס איז א כפיס? ווי תרגום יונתן טייטשט "וְשִׁיפָא מִגּוֹ מָרִישָׁא": מרישא איז א באלקן, און שיפא איז ווי א שפאן, א קליינע שטיק האלץ. יענע קליינע שטיקל האלץ פון אינעווייניג פונעם באלקן וועט אים ענטפערן און זאגן "הוי כונן קריה בעוולה".
און פארוואס שרייט דער שטיין אויף די שפיכות דמים און דער כפיס אויף דער עולה? ערקלערט דער מלבי"ם: אנפאנג פונעם בנין בויט מען אים פון שטיינער, דעריבער שרייען די שטיינער אויף די בלוט וואס דו האסט פארגאסן; און דערנאך, ווען דער בנין שטייט שוין, לייגט מען די האלצערנע בלקים, און זיי שרייען אויף דער עולה און אויפן גזל וואס דו האסט גערויבט כדי אויפצושטעלן די שטאט. און נאך מער: "לבנות" מיינט תמיד דער אנהויב פונעם בנין, און "לכונן" איז דער סיום, ווי מען זאגט "תבנה ותכונן עיר ציון", און אזוי ווי מיר זאגן "שמחנו בבניינו" און דערנאך "הראנו בתיקונו" - דער תיקון איז דער סיום. און וואס איז די השלמה פונעם בנין? דער דאך, דער סטעליע. דעם דאך פלעגט מען מאכן פון העלצער; היינט צו טאג איז א דאך געמאכט פון בעטאן, אבער אין יענע צייטן האבן זיי נישט געהאט די טעכנאלאגיע צו מאכן א דאך פון שטיין, סיידן מען האט געבויט קיילעכדיקע געוועלבטע הייזער - און אלע אור-אלטע הייזער זענען געבויט אין דער פארעם פון א כיפה, וואס דאס איז דער איינציקער אופן צו מאכן א שטיינערנעם דאך וואס זאל נישט איינפאלן. און אויב נישט, פלעגט מען מאכן א קירוי מיט האלץ, וואס נאר דערפון קען מען נעמען לאנגע בלקים און באדעקן מיט זיי דעם דאך. און דעריבער, זאגט דער מלבי"ם, איז "קריה" מלשון קירוי - דער דאך פונעם בנין וואס איז געמאכט פון העלצער. קומט דער כפיס, דער שפאן פונעם האלץ וואס דינט פארן קירוי, און ענטפערט און זאגט "הוי כונן קריה בעוולה": אויך דער גמר פונעם בנין איז געווארן דורך עולה; דעמאלט האט ער שוין טאקע געענדיקט אויסצופלינדערן די פעלקער און זיי איינצונעמען און הרג'ענען - הרג'ענען האט ער טאקע געענדיקט, אבער צו נעמען רויב און חמס האט ער נישט געענדיקט, און עולה איז נאך אלץ דא. קומט אויס אז דער שטיין, וואס איז דער אנהויב פונעם בנין, איז געבויט געווארן מיט דמים וואס ער האט גע'הרג'עט מענטשן, און דער קירוי וואס איז דער סיום איז אויפגעשטעלט געווארן מיט עולה, מיט געלט און רויב און חמס וואס ער האט גערויבט פון אלע פעלקער וואס ער האט איינגענומען.
"וייגעו עמים בדי אש" - עמים און לאומים
הֲלוֹא הִנֵּה מֵאֵת יְהֹוָה צְבָאוֹת וְיִיגְעוּ עַמִּים בְּדֵי־אֵשׁ וּלְאֻמִּים בְּדֵי־רִיק יִעָפוּ׃ - צי איז דען נישט אט דאס פון ה' צבאות? און פעלקער וועלן זיך מוטשען פאר דעם פייער, און אומות וועלן פאר גארנישט ווערן מיד.
דער מלבי"ם ערקלערט: דער כפיס לאזט וויסן פונעם האלץ אז די דאזיקע גזירה איז ארויסגעגאנגען מאת השם, צו באצאלן פאר דעם וואס האט געטאן שלעכטס פאר אנדערע לויט זיין רשעות. "וייגעו עמים בדי אש" - דאס פייער וואס וועט צום סוף פארברענען זיין שטאט קומט פון השי"ת, און זי כאפט זיך אן אינעם דאך פון דער שטאט, אין די זעלבע העלצער וואס מען האט דארט אריינגעלייגט מיט אן עולה, ווי מיר האבן געזען אינעם פריערדיקן פסוק. אלע פעלקער וועלן זיך פלאגן אויסצולעשן דאס פייער און וועלן נישט קענען, זיי וועלן נישט האבן קיין מעגלעכקייט עס אויסצולעשן, ווייל עס איז דאך ארויסגעגאנגען מאת השם. און קעגן דעם מעלדט דער שטיין פון דער וואנט: "ולאומים בדי ריק יעפו" - נאכדעם וועט מען חרוב מאכן דעם בנין פון דער שטיינערנער חומה, און די פעלקער וועלן זיך אפמיטשען צו ראטעווען דעם בנין, "יעפו" איז לשון פון מידקייט און אנשטרענגונג - און זייער גאנצע מי וועט זיין לריק און וועט נישט ברענגען קיין פרוכט. און אזוי זאגט אויך ירמיה: "חֹמוֹת בָּבֶל הָרְחָבָה עַרְעֵר תִּתְעַרְעָר וּשְׁעָרֶיהָ הַגְּבֹהִים בָּאֵשׁ יִצַּתּוּ וְיִגְעוּ עַמִּים בְּדֵי רִיק" - צו ראטעווען די חומה, "וּלְאֻמִּים בְּדֵי אֵשׁ" - צו ראטעווען דעם דאך און די טויערן וואס זענען געמאכט פון האלץ, "וְיָעֵפוּ" - זיי וועלן ווערן מיד, און דאס איז אלעס וואס וועט זיי בלייבן דערפון; חוץ מידקייט וועלן זיי גארנישט אויפטון.
און וואס איז דער חילוק צווישן "עמים" און "לאומים"? זאגט דער מלבי"ם: "לאום" באצייכנט תמיד אן אומה וואס פארמאגט א באזונדערע דת, בעת "עם" איז סתם א פאלק אפילו אן א דת. און אט דא קומט דער נביא אראפצומאלן אז יעדער איינער וועט אנערקענען דעם כבוד השם - "הלוא הנה מאת השם צבאות", יעדער וועט אנערקענען אז דאס וואס האט דא פאסירט איז געווען דורך דער האנט פון השי"ת, וויבאלד נבוכדנצר האט חרוב געמאכט דעם בית המקדש און געפייניקט די פעלקער, און די ערד וועט ווערן אנגעפילט מיט דעה צו וויסן דעם כבוד השם.
און וואס איז דער חילוק צווישן "ייגעו" און "יעפו"? יגיעה קומט ווען מען לייגט אריין כוחות און מאמצים; אבער עייפות קען א מענטש פילן פון זיך אליין. מען פרעגט אים: האסטו זיך אנגעשטרענגט? ניין, איך שטרענג זיך נישט אן, איך פיל נאר פשוט מיד. יגיעה קומט שטענדיג נאכדעם וואס מען האט זיך געפלאגט און געשטרעבט און מען איז נישט מצליח געווען, בעת וואס עייפות קומט מצד זיך אליין. און יעצט פארשטייט מען ווי וואונדערבאר דאס איז: די לאומים זענען בעלי דת, פעלקער וואס גלייבן אינעם אויבערשטן, און דערפאר זענען זיי "יעפו" - זיי האלטן זיך פון פאראויס אפ פון טון סיי וואס, ווייל זיי וויסן אז דאס איז "בדי ריק", אז עס איז נישטא קיין שום זין זיך צו פלאגן און קעמפן קעגן דעם אויבערשטן, ווייל דער אויבערשטער האט דאס געטאן און זיי גלייבן אין אים. אבער די עמים, וואס זענען נישט קיין בעלי אמונה און אנערקענען נישט אינעם אויבערשטן, וועלן יא קעמפן קעגן דער גזירה אלוקית וואס דאס פייער האט זיך אין איר פארשפרייט, און דערפאר ווערט אויף זיי געזאגט "וייגעו עמים בדי אש" - זיי וועלן זיך אנשטרענגען בפועל, דא וועט זיין אן אמת'ע יגיעה און נישט קיין עייפות פון פאראויס, זיי וועלן זיך פלאגן צו פארלעשן און וועלן נישט מצליח זיין. און דער מלבי"ם ביי דער זעלבער געלעגנהייט ערקלערט אויך דעם פסוק אין ירמיה וואו עס שטייט פארקערט, און מיר וועלן זיך נישט דא פארהאלטן אויף דעם.
"כי תימלא הארץ לדעת את כבוד השם"
כִּי תִּמָּלֵא הָאָרֶץ לָדַעַת אֶת־כְּבוֹד יְהֹוָה כַּמַּיִם יְכַסּוּ עַל־יָם׃ - וואס די ערד וועט אנגעפילט ווערן צו וויסן דעם כבוד פון דעם אויבערשטן, אזוי ווי וואסער דעקט איבער דעם ים.
דער ענין איז געקומען דורך דעם וואס ער האט מחלל געווען די כלי המקדש און דורך דעם כתב וואס דער מלאך האט אנגעשריבן אויף דער וואנט. ווען בלשצר האט ארויסגענומען די כלי המקדש און געטרונקען אין זיי וויין, ווייל ער איז געווען זיכער אז עס וועט שוין מער נישט זיין קיין גאולה, איז ארויסגעקומען א האנט און האט פאר אלעמענס אויגן אנגעשריבן אויף דער וואנט פון זיין היכל: "מנא מנא תקל ופרסין". ער האט נישט געוואוסט מסביר צו זיין די באדייט פונעם כתב, און האט געבעטן פון דניאל אז ער זאל אים דאס פותר זיין. האט אים דניאל געזאגט אז דער הקדוש ברוך הוא איז אין כעס אויף אים פאר'ן מחלל זיין די כלי המקדש, און פאר'ן גיין לויבן זיינע אפגאטן, די געטער פון זילבער און גאלד, כאילו זיי האבן אים מצליח געווען און מיט זייער כוח איז ער אנגעקומען וואו ער איז אנגעקומען. "מנא" - דער אויבערשטער האט געציילט דיין מלכות, "תקל" - און האט עס געוואויגן, "ופרסין" - און האט עס צעטיילט, אז דיין מלכות איז צעשניטן געווארן און געגעבן געווארן פאר פרס. "בליליא קטיל בלשצר" - נאך אין יענע נאכט איז ער געהרג'עט געווארן. און דורך דעם איז באקאנט געווארן פאר אלע פעלקער כבוד השם און השגחת השם, ווי אזוי ער באצאלט פאר דעם וואס האט הנאה געהאט פון די כלי המקדש - און נאך אין דער זעלבער נאכט האט ער באצאלט דעם פרייז.
דער רד"ק לייגט צו אז די זאכן זענען אויך מרמז צום ענין פונעם פארטרייבן נבוכדנצר, דער זיידע פון בלשצר, וועלכער איז פארטריבן געווארן פון זיין פאלאץ און איז פארוואנדלט געווארן אין א חיית השדה פאר'ן זיך גרויסהאלטן און זאגן אז דאס אלעס איז דאך פאר מיר און פארוואס זאל איך געבן פאר אנדערע, און דאס איז געווען אן עונש פאר'ן חורבן בית המקדש. און ווען מען וועט זען ווי אזוי עס איז אפגעצאלט געווארן פאר בלשצר און ווי אזוי פאר נבוכדנצר - "תימלא הארץ לדעת את כבוד השם כמים יכסו על ים". די זאך איז באקאנט געווארן פאר די מלכים פון מדי און פרס וואס האבן דעמאלט באלאגערט בבל, און דורך זיי איז פארשפרייט געווארן כבוד השם: קומט און זעט וואס עס פאסירט מיט דעם וואס איז מבזה כבוד שמים.
"הוי משקה רעהו" - משתה בלשצר
הוֹי מַשְׁקֵה רֵעֵהוּ מְסַפֵּחַ חֲמָתְךָ וְאַף שַׁכֵּר לְמַעַן הַבִּיט עַל־מְעוֹרֵיהֶם׃ - וויי צו דעם וואס גיט צו טרינקען פאר זיין חבר, וואס פארבינדט דיין היץ און מאכט אויך שיכור, כדי צו קוקן אויף זייער שפאט און שאנד.
דאס איז א שווערער פסוק צו פארשטיין, און מיר וועלן אים ערקלערן. דער מלבי"ם באשרייבט דא ווי אזוי דער עונש איז געקומען אויף בלשצר פאר'ן טרינקען אין די כלי בית המקדש און מאכן א משתה, זייענדיג זיכער אז כלל ישראל וועט שוין מער נישט אויסגעלייזט ווערן, וויבאלד ער האט זיך טועה געווען אינעם חשבון און איז געווען זיכער אז ער קען זיין רואיג. אויף דעם ווערט געזאגט "הוי משקה רעהו" - בלשצר האט אנגעטרונקען זיינע חברים, זיינע שרים, ער האט געמאכט א משתה און האט יעדן אנגעטרונקען פון די כלי המקדש.
"מספח חמתך ואף שכר" - ערקלערט דער מלבי"ם לויט דעם וואס עס שטייט אין ירמיה פרק נ"א: "בְּחֻמָּם אָשִׁית אֶת מִשְׁתֵּיהֶם וְהִשְׁכַּרְתִּים לְמַעַן יַעֲלֹזוּ וְיָשְׁנוּ שְׁנַת עוֹלָם". ווען זיי האבן אנגעהויבן טרינקען אין די כלי בית המקדש האבן זיי זיך אנגעווארעמט, און זיי האבן געהאט א גרויסע היץ - ווייל די מציאות איז דאך אז ווען א מענטש טרינקט וויין, גייט די היץ פונעם קערפער ארויף אויף א נאטירלעכן אופן. און דערנאך זענען זיי געווארן שיכור, און די שכרות האט זיי געברענגט צו שלאפן א שנת עולם: ווייל וויבאלד זיי זענען שיכור געווארן און איינגעשלאפן, זענען געקומען די פרסים און די מדיים און האבן זיי געהרג'עט. יענער שלאף וואס זיי זענען געשלאפן איז געווען א שלאף וואס זיי זענען מער נישט אויפגעשטאנען פון דעם; זיי האבן נישט געהערט אז בלשצר איז געהרג'עט געווארן, זיי האבן נישט געהערט אז דאס חיל פון פרס ומדי איז געקומען, און דאס דאזיגע חיל האט זיי געהרג'עט בעת זיי זענען געשלאפן און זיי האבן מער נישט אויפגעוואכט.
און דאס איז וואס ער זאגט אים: מיט דעם וואס דו האסט אנגעטרונקען דיינע שרים מיט וויין אין די כלי בית המקדש, זענען זיי דורך דעם "נספחו" - זיך פאראייניגט, אזוי ווי "וְנִסְפְּחוּ עַל בֵּית יַעֲקֹב" - צו דיין חמה און צו דיין היץ. ווייל וויין קומט שטענדיג מיט א לשון פון היץ, ווי "בחומם אשית משתיהם", "כִּי חֵמָה", "חוּמָם", "יֵחַם" - דאס אלעס זענען לשונות פון היץ, און וויין איז שטענדיג פארבונדן מיט דער זאך פון היץ. זיי האבן זיך צוגעשלאסן צו דיין היץ, און דורך דעם איז די היץ פון דער משתה געווארן גרעסער און מער, און זיי זענען אויך שטארק שיכור געווארן. "למען הביט על מעוריהם" - ביז אין ענדע האבן זיי אויסגעבראכן זייער וויין פון גרויס שכרות, און יעדער האט געזען דעם געברעכטס, און על דרך משל: זיי האבן געהאט אין דעם א גרויסן ביזיון. און וואס מיינט "מעוריהם"? ערקלערט דער מלבי"ם אז דאס איז ווי "שִׁכְרִי וְהֵעָרִי": א מענטש וואס ווערט שיכור טוט אפטמאל ברעכן, און ער גיסט אויס (מערה) אויסנווייניג און ברענגט ארויס וואס ער האט געטרונקען, ווי א מענטש וואס שיט אויס פון א קרוג. און דאס איז "למען הביט על מעוריהם" - אז דאס וואס זיי האבן געטרונקען איז ארויסגעקומען אויסנווייניג, און דערמיט וועט זיי זיין א גרויסער ביזיון פאר אלעמענס אויגן.
רש"י ברענגט די ווערטער פון חז"ל אין דער גמרא אין מסכת שבת, אז דאס וואס ער פלעגט "משקה רעהו מספח חמתך ואף שכר" - פלעגט ער דאס טון פון כעס: ער פלעגט זיך בייזערן אויף די מלכים וואס נבוכדנצר האט באזיגט, און פון זיין כעס טרונקט ער זיי אן און מאכט זיי שיכור און לייגט זיך מיט זיי משכב אשה. און דאס מיינט "למען הביט על מעוריהם" - אין זיין צארן פלעגט ער זיי אנשיכור'ן און דערנאך טון מיט זיי יענעם פאראכטעטן מעשה, און דאס אלעס כדי זיי צו פארשעמען און דערנידערן און אויפדעקן זייער שאנד, אז יעדער זאל זען זייער דערנידערונג. די מלכים פלעגן האבן אן ענין אין דעם: ווען זיי האבן באזיגט א קעניג, צו דערנידערן דעם באזיגטן קעניג, און דאס האט אויך צוגעברענגט דערצו אז די פעלקער וואס זענען געווען זיינע אונטערטאנען זעען זיין דערנידערונג, און זיי האבן שוין מער נישט קיין מוט צו רעבעלירן קעגן דעם זיגרייכן מלך. אזוי ווי מיר האבן געזען אז עס זענען געווען מלכים וואס ווארפן ביינער אונטער'ן טיש און לאזן זיי עסן ווי הינט, און ענליכס צו דעם - וואס דער גאנצער ציל איז געווען צו דערנידערן. און אזוי אויך דא.
"שבעת קלון מכבוד"
שָׂבַעְתָּ קָלוֹן מִכָּבוֹד שְׁתֵה גַם־אַתָּה וְהֵעָרֵל תִּסּוֹב עָלֶיךָ כּוֹס יְמִין יְהֹוָה וְקִיקָלוֹן עַל־כְּבוֹדֶךָ׃ - דו האָסט זיך אָנגעזעטיקט מיט שאַנדע מער ווי כבוד, טרינק אויך דו און ווער פאַרסמט (אָדער פאַרטומלט), עס וועט זיך איבערדרייען אויף דיר דער כוס פון דער רעכטער האַנט פון ה', און אַ ביזיון און ערנערנידערונג וועט קומען אויף דיין כבוד.
ער זאָגט צו אים: דו, בלשצר, האָסט זיך אָנגעזעטיקט מיט עפּעס פאַראַכטס פון אַ מכובד'יקער זאַך. וואָרום מיט וואָס האָט ער געטרונקען דעם וויין? מיט די כלי בית המקדש, וואָס זיי זענען אַ זאַך מכובד, און פון דעם כבוד האָסטו זיך אָנגעזעטיקט מיט קלון. "שבעת" - אַ לשון וואָס קומט פיל מאָל פאָר אין שייכות מיט טרינקען, ווי "לִשְׁתּוֹת מַיִם וְלֹא יִשְׂבָּעוּ", און ווי חז"ל האָבן געזאָגט "ואכלת" - דאָס איז אכילה, "ושבעת" - דאָס איז שתייה. און פאַרוואָס הייסט עס קלון? דערקלערט דער מלבי"ם אַז דער ציל ביים טרינקען דעם וויין פון יענע כלים איז געווען זיי צו פאַראַכטן און מבזה זיין; ווען זיי וואָלטן געטרונקען וואַסער וואָלט דערין נישט געווען קיין קלון, אָבער צו טרינקען וויין איז פאַראַן דערין אַ קלון, ווי "לֵץ הַיַּיִן הֹמֶה שֵׁכָר" - ווייל וויין ברענגט צו קלות ראש, געלעכטער און ליצנות, און צו טאָן דאָס אין די הייליקע כלי בית המקדש - איז דאָך אַ שאַנדע און אַ קלון.
און דערפאַר איז דער עונש: "שתה גם אתה והערל" - לויטן מלבי"ם איז דאָס ווי "והרעל", מלשון אַ כוס פון רעל. דאָס הייסט: זאָלסט טרינקען, און די דאָזיקע שתייה וועט זיך איבערקערן ביי דיר אין אַ כוס התרעלה. און ווי אַזוי? "תסוב עליך כוס ימין השם" - דער כוס התרעלה וואָס דער אויבערשטער וועט איבערדרייען אויף דיר וועט קומען פון ימין השם, וואָרום ווי אַזוי איז געווען געשריבן אויף דער וואַנט פונעם פּאַלאַץ פון בלשצר? עס איז אַרויסגעקומען די רעכטע האַנט און האָט אָנגעשריבן מנא מנא תקל ופרסין. אַנטקעגן דעם וואָס דו האָסט געטאָן וועט זיך אויף דיר איבערדרייען דער כוס פון ימין השם, און "כוס" איז שטענדיק אַן אויסדרוק אויף עפּעס שלעכטס און נעגאַטיווס, ווי אַ כוס התרעלה. "וקיקלון על כבודך" - אַנשטאָט דעם וואָס דו האָסט געטרונקען קלון, וואָס דו ביסט געגאַנגען און געטרונקען וויין וואָס איז אַן אויסדרוק פון קלון מתוך כבוד השם, פון כלים וואָס פאַרמאָגן דעם כבוד השם, וועט איצט קומען "קי" און קלון אויף דיין כבוד. "קי" איז אַ לשון פון ביזיון, ווי "שֻׁלְחָנוֹת מָלְאוּ קִיא צֹאָה". דו וועסט פאַרשעמט ווערן אויף דעם וואָס דו האָסט געטאָן, און דאָס איז געווען דער גרויסער ביזיון וואָס ער האָט דאָרט געהאַט.
רש"י ווידערטייטשט "והערל" אין בנין התפעל, ווי "הֵאָסֵף אֶל עַמֶּיךָ", און דאָס איז אַ לשון פון ערלות הלב - ווי "עֶרְלֵי לֵב", "עָרְלָה אָזְנָם", "עַרְלֵי בָשָׂר" - פאַרגליווערטקייט און פאַרשטאָפּטקייט. דאָס הייסט דו וועסט זיין ווי פאַרשטאָפּט, אַ מענטש וואָס געפינט זיך אין אַ פאַרגליווערטקייט און פאַרטומלטקייט פונעם האַרצן פון דעם וואָס ס'טרעפט אים און ווייסט נישט וואָס קומט פאָר מיט אים. און נאָך ברענגט רש"י לויט תרגום יונתן אַז "והערל" איז ווי "והתערטל", אַ לשון פון ערום ועריה, און דאָס איז אויך אַ טייל פונעם ביזיון.
"כי חמס לבנון יכסך"
כִּי חֲמַס לְבָנוֹן יְכַסֶּךָּ וְשֹׁד בְּהֵמוֹת יְחִיתַן מִדְּמֵי אָדָם וַחֲמַס־אֶרֶץ קִרְיָה וְכָל־יֹשְׁבֵי בָהּ׃ - וואָרום דער גזל פונעם לבנון וועט דיך צודעקן, און דער ראַבונק פון די בהמות וועט זיי צוברעכן, צוליב דעם מענטשנ'ס בלוט און דעם ראַבונק פונעם לאַנד, די שטאָט און אַלע אירע איינוואוינער.
"כי חמס לבנון יכסך" - דער חמס וואָס דו האָסט געטאָן צום לבנון. און ווער איז דער לבנון? מיר האָבן שוין געזען עטלעכע מאָל אַז בית המקדש ווערט אָנגערופן לבנון, סיי צוליב דעם וואָס מען האָט אים געבויט מיט צעדערבוים פון לבנון (ארזי הלבנון), און סיי ווייל ער מאַכט ווייס די עבירות פון כלל ישראל (מלבין עוונותיהם של ישראל), און דערפאַר הייסט ער לבנון מלשון לבן. אויב אַזוי, דער חמס וואָס דו האָסט געטאָן צום לבנון - וואָס דו האָסט חרוב געמאַכט דעם בית המקדש און פאַרשוועכט זיינע כלים - דער דאָזיקער חמס וועט דיך באַדעקן מיט קלון. "ושוד בהמות יחיתן" - "יחיתן" איז ווי ער וועט דערשרעקן און צוברעכן, מלשון "אַל תִּירָא וְאַל תֵּחָת", וואָס די כוונה איז נישט אַנדערש ווי ברעכן.
דערקלערט דער מלבי"ם אַז ס'איז גלייך ווי ס'שטייט דאָ: ושוד בהמות יחיתן קריה וכל יושבי בה, מדמי אדם וחמס ארץ. און ער שילדערט דאָס מיט אַ בילד און אַ מליצה: וויבאַלד דער בית המקדש ווערט אָנגערופן לבנון, איז דאָך דער לבנון אַ וואַלד, אַ וואַלד פון צעדערבוים, און כביכול דער וואַלד לבנון שיקט די חיות זיך אָפּצורעכענען מיט בבל און אירע איינוואוינער. און ווי אַן ענלעכע שילדערונג אין ירמיהו: "הִנֵּה כְּאַרְיֵה יַעֲלֶה מִגְּאוֹן הַיַּרְדֵּן אֶל נְוֵה אֵיתָן" - ער פאַרגליכט דאָס חיל פון פרס ומדי צו לייבן וואָס קומען פון ארץ ישראל, פון גאון הירדן, צו נעמען נקמה פאַר ארץ ישראל און זיך אָפּרעכענען מיט אים; און בבל פאַרגליכט ער צו שאָף, "אִם לֹא יִסְחָבוּם צְעִירֵי הַצֹּאן". אַזוי אויך דאָ: פונעם לבנון וועט קומען "שוד בהמות", אַז די בהמות וועלן קומען פאַרצוקן די שאָף וואָס דאָס איז בבל, צוליב דעם וואָס זיי האָבן חרוב געמאַכט דעם לבנון, דעם בית המקדש. דער לבנון איז ווי אַ וואַלד פון וואַנען ס'גייען אַרויס ווילדע חיות, און אַזוי צוליב דעם לבנון - דעם בית המקדש - וועלן איצט קומען די אומות, מדי ופרס, און זיך אָפּרעכענען מיט דיר. און ווער איז דער גורם דערצו? דער לבנון, וואָס דו האָסט חרוב געמאַכט דעם בית המקדש און גענומען זיינע כלים און זיי מבזה געווען.
ווייטער דערקלערט דער מלבי"ם אַז ס'איז דאָ דאָ אַ מליצה'דיקער אויסדרוק אויף די בהמות פונעם לבנון: און וואָס פאַראַ בהמות זענען פאַראַן אינעם לבנון? דאָס זענען די קרבנות וואָס מען פלעגט מקריב זיין אין בית המקדש. ביי יענע קרבנות פלעגט מען ניצן די דאָזיקע כלים וואָס דו האָסט איצט מבזה געווען - דו האָסט גענומען אַ מזרק, וואָס דאָס איז אַ כלי וואָס מען גיסט דערין דאָס בלוט און מען שפּריצט אויפן מזבח, אַ כלי זהב, אַ כלי שרת. דו האָסט גענומען די כלים פון יענע בהמות וואָס מען פלעגט מקריב זיין אויפן מזבח, און כביכול די דאָזיקע בהמות וועלן זיך אויפוועקן צו ברענגען אַ פורעניות אויף דער שטאָט און אַלע אירע איינוואוינער. "מדמי אדם וחמס ארץ" - צוליב דעם וואָס דו האָסט געהרגעט מענטשן און פאַרגוואַלדיקט דאָס לאַנד, "קריה וכל יושבי בה" - דאָס איז ירושלים און אַלע אירע איינוואוינער.
"מה הועיל פסל" - דאָס גנות פונעם אָפּגאָט פון אַלע זייטן
מָה־הוֹעִיל פֶּסֶל כִּי פְסָלוֹ יֹצְרוֹ מַסֵּכָה וּמוֹרֶה שָּׁקֶר כִּי בָטַח יֹצֵר יִצְרוֹ עָלָיו לַעֲשׂוֹת אֱלִילִים אִלְּמִים׃ - וואָס האָט אויפגעטאָן דער געשניצטער אָפּגאָט (פסל) וואָס זיין פאַבריקאַנט האָט אים אויסגעשניצט, דער געגאָסענער אָפּגאָט (מסכה) און דער פאַלשער לערער, וואָס דער מאַכער פונעם געבילד האָט זיך פאַרלאָזט דערויף, צו מאַכן שטומע אָפּגעטער?
איצט טענה'ט דער נביא מיט זיי איבער דעם וואָס בלשצר איז געגאַנגען און האָט געלויבט זיינע געטער, געטער פון זילבער און גאָלד. ווי דניאל האָט אים געזאָגט: "וְעַל מָרֵא שְׁמַיָּא הִתְרוֹמַמְתָּ וּלְמָאנַיָּא דִי בַיְתֵהּ הַיְתִיו קָדָמָךְ" - קעגן דעם בורא עולם האָסטו זיך דערהויבן מיט גאווה, און די כלים פון זיין הויז האָט מען געברענגט פאַר דיר צו טרינקען אין זיי, "וְלֵאלָהֵי כַסְפָּא וְדַהֲבָא נְחָשָׁא פַרְזְלָא דִּי לָא חָזַיִן וְלָא שָׁמְעִין וְלָא יָדְעִין שַׁבַּחְתָּ" - און די געטער פון זילבער און גאָלד, קופּער און אייזן, וואָס זעען נישט און הערן נישט און ווייסן גאָרנישט, זיי האָסטו געלויבט, "וְלֵאלָהָא דִּי נִשְׁמְתָךְ בִּידֵהּ לָא הַדַּרְתָּ" - און דעם גאָט וואָס דיין נשמה איז אין זיין האַנט האָסטו נישט געערט (און ביסט נישט צוריקגעקומען צו אים מיט תשובה).
זאָגט צו זיי דער נביא: קומט און זעט וואָס האָט אייך אויפֿגעטאָן דער דאָזיקער פצל וואָס איר האָט אים גערימט. צי האָט ער דען מנצח געווען דעם אויבערשטן? אָט טרינקען מיר אין די כלי בית המקדש, מיין גאָט איז שטאַרקער פֿונעם גאָט פֿון ישׂראל - צי האָט ער אייך געראַטעוועט פֿון דער האַנט פֿונעם אויבערשטן? קום און זע אַז דער דאָזיקער פצל איז פֿאַראַכט פֿון יעדער זײַט וואָס דו קוקסט אויף אים. מצד דעם פּוֹעֵל (דעם מאַכער) - "כִּי פְסָלוֹ יוֹצְרוֹ", ווער האָט באַשאַפֿן דעם פצל? אַ מענטש, אַ בשר ודם. האָסטו דען אַ גאָט וואָס אַ מענטש האָט אים באַשאַפֿן? דער וואָס האָט אים געשניצט איז זײַן באַשעפֿער - איז ער דען אַ גאָט? מצד דעם חוֹמר (דעם מאַטעריאַל) - "מַסֵּכָה", און דאָס איז מעטאַל, ווי דער תרגום טײַטשט. און פֿאַרוואָס הייסט עס מסכה? מלשון לנסך, גיסן: מע צעלאָזט דעם מעטאַל און מע גיסט אים אויס אין אַ פֿאָרעם און מע מאַכט פֿון אים וואָס מע וויל. אויב אַזוי איז דאָס נישט קיין גייסטיקער גאָט, נאָר אַ חוֹמר פֿון מעטאַל. און מצד דער צוּרה וואָס איז אין אים, דאָס הייסט זײַן אינעווייניקסטער תּוכן - איז ער דאָך אַ "מוֹרֶה שָּׁקֶר"; לאָז אָפּ די דרויסנדיקייט, איז ער דען פֿאַר זיך אַליין עפּעס? אַ גאָרנישט איז ער, אַ לערנער פֿון ליגן, און באמת איז אין אים נישטאָ קיין שום כּוח.
און מצד דעם תּכלית - "כִּי בָטַח יֹצֵר יִצְרוֹ עָלָיו לַעֲשׂוֹת אֱלִילִים אִלְּמִים", אַ פּסוק וואָס איז לכאורה שווער צו פֿאַרשטיין, און דער מלבי"ם דערקלערט אים. (אינעם לשון פֿונעם מלבי"ם שטייט דאָרט דאָס וואָרט "צריך", און ס'איז קלאָר אַז דאָס איז אַ טעות הדפוס און דאָס וואָרט געהערט נישט אַהין, נאָר אין זײַן אָרט דאַרף מען גראָזן "יצרו", און אַזוי קומט אויס אין זײַן ביאור המילות.) די כּוונה פֿון די רייד: דאָס וואָס דער נוֹצר (דאָס געשאַפֿענע) פֿאַרלאָזט זיך אויפֿן יוֹצר (דעם מאַכער), איז פּונקט דאָס וואָס דער יוצר קען זיך פֿאַרלאָזן אויפֿן נוצר. דער פצל וואָס איז געמאַכט געוואָרן - אויף וואָס קען ער זיך פֿאַרלאָזן אויפֿן מענטש וואָס האָט אים באַשאַפֿן? וואָס האָסטו אין מיר געמאַכט? אַ שטיק גאָלד בין איך, אַ קלאָמפּ גאָלד, און אין מיר איז גאָרנישט פֿאַראַן; שטום בין איך, קיין כּוח האָב איך נישט און גאָרנישט איז מיר פֿאַראַן, דאָס איז וואָס דו האָסט אין מיר געשאַפֿן. און פּונקט אַזוי, זאָגט דיר דער נביא, פֿאַרלאָזט זיך דער יוצר אויפֿן נוצר: דו האָסט זיך נישט אויף וואָס צו פֿאַרלאָזן אויפֿן פצל מיט גאָרנישט. פּונקט ווי דער פצל זאָגט דיר: "וואָס האָסטו אין מיר באַשאַפֿן? דו האָסט נישט אַרײַנגעלייגט אין מיר קיין רוח חיים, נישט קיין דיבור, נישט קיין שום זאַך, גאָרנישט און נול בין איך, אַ קלאָמפּ בין איך געווען און אַ קלאָמפּ בין איך געבליבן, נאָר בלויז געביטן די פֿאָרעם" - פּונקט אַזוי וועט דער מענטש זאָגן צום פצל: וואָס האָסטו מיר געגעבן? איך אויך ווי דיר בין געוואָרן בבחינת אַ שטיק שטיין, ווײַל נאָך אַ ביסל וועט ער זײַן טויט. דו האָסט מיך מיט גאָרנישט געראַטעוועט, נאָר פּונקט ווי דו ביסט אַ טויטער קערפּער אָן קיין לעבן, אַזוי וועל איך וואָס האָב דיך געמאַכט זײַן ווי דיר, אַ טויטער קערפּער אָן קיין לעבן; און ער געפֿינט זיך ליגן ווי אַ שטומער שטיין פּונקט ווי יענער אליל וואָס ער האָט געמאַכט. דו האָסט זיך פֿאַרלאָזט אויף אים - און אָט, פּונקט ווי ער האָט זיך נישט אויף וואָס צו פֿאַרלאָזן אויף דיר, ווײַל ער האָט גאָרנישט באַקומען פֿון דיר, אַזוי האָסטו זיך נישט אויף וואָס צו פֿאַרלאָזן אויף אים, ווײַל דו וועסט גאָרנישט באַקומען פֿון אים, און דו וועסט זײַן פּונקט ווי ער.
"הוי אֹמֵר לָעֵץ הָקִיצָה"
הוֹי אֹמֵר לָעֵץ הָקִיצָה עוּרִי לְאֶבֶן דּוּמָם הוּא יוֹרֶה הִנֵּה־הוּא תָּפוּשׂ זָהָב וָכֶסֶף וְכָל־רוּחַ אֵין בְּקִרְבּוֹ׃ - וויי צו דעם וואָס זאָגט צום האָלץ: וועק זיך אויף, שטיי אויף צום שטומען שטיין! ער זאָל לערנען? אָט איז ער באַצויגן מיט גאָלד און זילבער, אָבער קיין שום רוח איז נישטאָ אין אים.
איצט שילדערט דער נביא כביכול דעם טויטן קערפּער פֿון בלטשאַצר נאָכדעם וואָס ער איז דערהרגעט געוואָרן: ער ליגט ווי אַ שטומער פגר, אָן קיין רוח חיים - פּונקט ווי ער האָט געזאָגט אינעם פֿריִערדיקן פּסוק "לַעֲשׂוֹת אֱלִילִים אִלְּמִים", אַז דו האָסט געמאַכט אַ שטומען אליל און דאָס האָט דיך געמאַכט צו זײַן פּונקט ווי ער, בבחינת אַ דומם און אַ שטומער. און ער איז אויך אָנגעטאָן אין קליידער פֿון גאָלד און זילבער, "הִנֵּה הוּא תָּפוּשׂ זָהָב וָכֶסֶף", פּונקט ווי די געשטאַלט פֿון זײַן אליל, וואָס מע פֿלעגט מאַכן פֿאַר די אלילים קליידער פֿון גאָלד און זילבער. אָבער זע: ער איז אויך אַ שטומער פגר, אײַנגעהילט אין גאָלד און זילבער און קיין רוח חיים איז נישטאָ אין אים. פּונקט ווי דו האָסט געטאָן צום צלם, אַזוי ביסטו אַליין געוואָרן - אַ שטומער פגר, ענלעך צו אים, אָנגעטאָן אין גאָלד און זילבער אָן קיין רוח חיים.
און דערפֿאַר זאָגט ער "הוי": דו זאָגסט צום האָלץ דערוואַך. בלטשאַצר, ווען ער פֿלעגט דינען דעם צלם, פֿלעגט ער רופֿן צו אים ער זאָל אים ענטפֿערן: וועק זיך אויף, שטיי אויף פֿון דיין שלאָף, איך בעט צו דיר, ראַטעווע מיך. "הוּא יוֹרֶה" - בלטשאַצר אַליין לערנט און ווײַזט אונדז אַז דאָס וואָס מיר האָבן געזאָגט איז ריכטיק: וואָס דער מאַכער וועט באַקומען פֿונעם פצל, איז דאָס וואָס דער פצל האָט באַקומען פֿונעם מאַכער. וואָס האָט דער פצל באַקומען פֿון זײַן באַשעפֿער? גאָרנישט, ער האָט נישט באַקומען קיין רוח חיים און גאָרנישט אויף דער וועלט. און אַזוי אויך דער מאַכער, בלטשאַצר, האָט גאָרנישט באַקומען פֿונעם פצל: דער פצל איז שטום - וועסטו אויך זײַן שטום, און פּונקט ווי ער איז באַצויגן מיט גאָלד און זילבער, אַזוי וועסטו אויך בלײַבן באַצויגן מיט גאָלד און זילבער און קיין שום רוח איז נישטאָ אין אים. און ווער וועט דאָס באַווײַזן? "הוּא יוֹרֶה" - בלטשאַצר אַליין איז דער באַווײַז דערצו, וואָס ער איז געגאַנגען און געמאַכט אַ פצל אָן קיין רוח חיים, און וואָס האָט אים דער פצל געגעבן? אַז ער אַליין זאָל אויך בלײַבן אָן קיין רוח חיים, ער איז געוואָרן אַן אליל און שטום ווי ער, און קיין שום רוח איז נישטאָ אין אים.
און דער מלבי"ם לייגט צו אַז ס'איז פֿאַראַן אַ חילוק צווישן "הָקִיצָה" און "עוּרִי". דער פצל ווערט פֿאַרגליכן צו האָלץ און שטיין, און ער שרײַט צו אים און בעט: צום האָלץ - הָקִיצָה, און צום שטיין - עוּרִי. און פֿאַרוואָס? ווײַל אַן התעוררות (אַן אויפֿוועקן זיך) איז גרינגער פֿון אַ יקיצה (אַ פֿולקאָם דערוואַכן), ווי מיר זאָגן "הָעִירָה וְהָקִיצָה" - קודם אַן התעוררות, וואָס מע איז נאָך ווי נים ולא נים, און דערנאָך יקיצה וואָס דאָס איז אַ פֿולקאָמע יקיצה; תּמיד איז התעוררות ווייניקער פֿון יקיצה. און ווען מע זאָגט עס אויף אַן אופֿן פֿון שלילה (אָפּלייקענונג), הייבט מען אָן פֿאַרקערט: "לֹא יָקִיצוּ וְלֹא יֵעֹרוּ מִשְּׁנָתָם" אין איוב י"ד - זיכער וועלן זיי נישט פֿולקאָם דערוואַכן, און אַפֿילו נישט אַ ביסל זיך אויפֿוועקן, וואָס דאָס איז אַ קליינע התעוררות. און זע, אין וועמען איז פֿאַראַן מער חיות, אינעם האָלץ צי אינעם שטיין? זיכער אינעם האָלץ, וואָס ער האָט אַ נפש הצומחת און ער וואַקסט, און ער האָט מער חיות ווי דער שטומער שטיין. דערפֿאַר צום האָלץ זאָגט ער "הָקִיצָה", אַ פֿולשטענדיקע התעוררות - דו ביסט דאָך מסוגל דערצו, ווײַל דו ביסט אַ בוים און האָסט אַ כּוח פֿון חיות; בעת צום שטומען שטיין, וואָס ער האָט נישט קיין שום התעוררות הנפש און האָט נישט קיין כּוח פֿון וואַקסן, זאָגט ער "עוּרִי" - וועק זיך כאָטש אויף מיט אַ קליינער התעוררות, וואָס דאָס איז אויך עפּעס.
דער דיין שאינו גמיר
דער דאָזיקער פּסוק איז זייער באַקאַנט פֿון דער גמרא אין מסכת סנהדרין דף ז', און מיר האָבן אים אויך געלערנט אין עין יעקב אין אונדזערע שיעורים. די גמרא ברענגט: "בֵּי נְשִׂיאָה אוֹקְמוּ דַּיָּנָא דְּלָא הֲוָה גְּמִיר" - אין בית הנשיא, דאָס הייסט ביים נשיא פֿון כּלל ישׂראל אין בבל, זענען נישט תּמיד געווען קיין תלמידי חכמים, און פֿיל מאָל פֿלעגט מען ממנה זײַן מקורבים אָדער לויט באַצאָלונג, ווער עס האָט גוט באַצאָלט האָט מען אים באַשטימט; און דאָס איז געווען די מעשׂה דאָרט, מע האָט געשטעלט אַ דיין וואָס איז נישט פּאַסיק און האָט נישט געלערנט. האָט רבי יהודה בר נחמני, דער מתורגמן פֿון ריש לקיש, צו אים געזאָגט - "קוּם עֲלֵיהּ בְּאָמוֹרָא", דאָס הייסט, דער חכם פֿלעגט דרש'נען און דער אמורא פֿלעגט לאָזן הערן זײַן דרשה מיט אַ הויכן קול, ווײַל דער קול פֿונעם חכם איז געווען שוואַך, און דערפֿאַר איז דאָרט געשטאַנען איינער מיט אַ ברייטער שטימע וואָס האָט אויסגעשריגן די רייד. האָט ער צו אים געזאָגט: גיי שטעל זיך און זײַ זײַן אמורא, הער אויס וואָס ער זאָגט און דרש'ן עס אויס פֿאַרן ציבור.
"קָם גְּחִין עֲלֵיהּ וְלָא אֲמַר לֵיהּ וְלָא מִידֵי" - ער איז אויפֿגעשטאַנען, זיך אָנגעבויגן צו אים, און יענער שווײַגט. און פֿאַרוואָס שווײַגט ער? ווײַל ער איז אַ גאַנצער עם הארץ, ער האָט נאָר באַצאָלט; האָט דען דאָס געלט אים געמאַכט פֿאַר אַ תלמיד חכם? עס האָט אים געגעבן אַ פּאָסטן, אָבער האָט אים נישט געמאַכט פֿאַר קיין תלמיד חכם, און ער האָט גאָרנישט וואָס צו זאָגן. "פָּתַח וַאֲמַר" - אַזוי ווי ער האָט געזען אַז דער דיין וואָס איז באַשטימט געוואָרן מיט געלט האָט גאָרנישט צו זאָגן, האָט ער אַליין געדרש'נט, און וואָס האָט ער געדרש'נט? "הוֹי אֹמֵר לָעֵץ הָקִיצָה עוּרִי לְאֶבֶן דּוּמָם" - ער האָט אָנגערופֿן יענעם דיין אַן עץ און אַן אבן, האָלץ און שטיין, וואָס ס'איז נישטאָ מיט וועמען צו רעדן; מע זאָגט אים וועק זיך אויף, שטיי אויף, זאָג עפּעס, לאָמיר הערן פֿון דיר אַ דבר תורה! "הוּא יוֹרֶה" - בתמיה: וועט ער דען פֿאָרלערנען? קען ער דען פּסק'ענען און הוראה'נען? "הִנֵּה הוּא תָּפוּשׂ זָהָב וָכֶסֶף" - ווי אַזוי איז ער דאָ אָנגעקומען? ער איז געקומען מיט אַ סך גאָלד און זילבער און האָט באַקומען דעם מינוי! "וְכָל רוּחַ אֵין בְּקִרְבּוֹ" - און פֿון אַזאַ מענטש האָפֿסטו ער זאָל פּסק'ענען?
"והשם בהיכל קודשו"
וַיהֹוָה בְּהֵיכַל קָדְשׁוֹ הַס מִפָּנָיו כָּל־הָאָרֶץ׃ - און דער אויבערשטער איז אין זײַן הייליקן פּאַלאַץ, זאָל די גאַנצע ערד שווײַגן פֿאַר אים.
און דערמיט ענדיגן מיר דעם קאפיטל. זאגט דיר דער נביא: וויסן זאלסטו, נישט אזוי איז דער אויבערשטער. זאגט דער רד"ק: דער הקדוש ברוך הוא איז דער וואס גיבט א גייסט אין יעדן בשר, און הגם דער אויבערשטער איז אין זיין היכל קדשו אין הימל, דאך איז "הס מפניו כל הארץ" - אלע באוואוינער פון דער ערד ציטערן פאר אים, ווייל ער איז משגיח אויף זיי און זעט אלע זייערע מעשים. און כאטש ער זיצט אין זיין היכל קדשו אין הימל און ער האט נישט דא קיין סאלדאטן, האלט די יראת השם צוריק יעדן מענטש פון קומען און טון אזא זאך.
צום סך-הכל:
דער קאפיטל לייגט פאר פאר אונז די נבואה פון בבל'ס מפלה: דער וויין וואס האט פארראטן דעם גאוה'דיגן מענטש, א נפש וואס האט זיך פארברייטערט ווי דער שאול און ווערט נישט זאט, און דער משל פונעם לוה ברבית וואס באצאלט נישט - וואס דאס איז נבוכדנאצר וואס רויבט פיל פעלקער, וואס אלע איבעריגע פעלקער וועלן אים אין דער צוקונפט אויספלינדערן פאר דמי אדם און חמס ארץ. דער שטיין פון דער וואנט שרייט אויפן פארגאסענעם בלוט און דער באלקן פון האלץ ענטפערט אויף דער עוולה, דאס פייער און דער חורבן קומען פון ה' צבאות, און די פעלקער וועלן זיך מוטשען לריק בשעת די גלויביגע פעלקער ווייסן שוין פון פאראויס אז ס'איז נישטא קיין זין זיך צו שלאגן קעגן א גזירת שמים. דער משתה פון בלשאצר מיט די כלי המקדש איז פארוואנדלט געווארן פאר אים צום כוס פון ימין ה' און צו א קלון אויף זיין כבוד, און דער חמס הלבנון - דער חורבן בית המקדש - איז דאס וואס האט געברענגט אויף אים דעם שוד הבהמות. און פון דא נעמט זיך דער גרויסער יסוד: דער פסל וואס דער מענטש האט געמאכט ברענגט אים גארנישט קיין תועלת, און פונקט ווי זיין מאכער האט נישט אריינגעלייגט אין אים קיין רוח חיים, אזוי וועט דער מאכער גארנישט באקומען פון אים, און ער וועט בלייבן ארומגענומען מיט גאלד און זילבער אן קיין שום רוח אין זיך. און לעומת דעם אלעם - "וה' בהיכל קדשו, הס מפניו כל הארץ".