קאפיטל ב' אין ספר חגי הייבט זיך אן מיט א נייער נבואה, וואס איז געזאגט געווארן אינעם זיבעטן חודש, דעם איינציק און צוואנציקסטן טאג אינעם חודש (הושענא רבה). דער נביא ווערט געשיקט מיט א באזונדערער שליחות צו די מנהיגים פון שיבת ציון און צום גאנצן פאלק, צו מחזק זיין זייערע הענט ביים בנין הבית. די בויער האבן געזען פאר זייערע אויגן אן ארימען און נידעריקן בנין קעגן דעם בית ראשון, און זייער מוט איז געפאלן; איז געקומען די נבואה צו מעלדן אז דוקא אין דעם בית ליגט דער כח פון א גאולה שלמה - בתנאי אז דאס פאלק וועט טון זייער חלק.
בַּשְּׁבִיעִי בְּעֶשְׂרִים וְאֶחָד לַחֹדֶשׁ הָיָה דְּבַר־יְהֹוָה בְּיַד־חַגַּי הַנָּבִיא לֵאמֹר׃ - אינעם זיבעטן חודש, דעם איינציק און צוואנציקסטן טאג פונעם חודש, איז געווען דאס ווארט פון ה' דורך חגי הנביא צו זאגן.
דער רד"ק שטעלט זיך אפ אויף דעם וואס אין אלע נבואות דא דערמאנט דער פסוק נאכאמאל "חגי הנביא". איין טעם: די נבואה דא איז א באזונדערע שליחות צום פאלק, צו טון בפועל דאס וואס ער באפעלט זיי יעצט, און דערפאר ווערט באטאנט אז ער איז דער נביא וואס זאגט זיי נבואה צו זאגן. א צווייטער טעם: ווי מיר האבן פריער געזען, האט זיך די נבואה שוין געהאט אפגעשטעלט און דא האט זי זיך באנייט, און דעריבער איז אויסגעפאלן צו באטאנען נאכאמאל און נאכאמאל אז דאס איז דאס ווארט פון ה', און אז חגי איז א נביא וואס באקומט זיין נבואה פון אים יתברך. צוליב דעם חזר'ט זיך די זאך איבער עטליכע מאל.
אֱמׇר־נָא אֶל־זְרֻבָּבֶל בֶּן־שַׁלְתִּיאֵל פַּחַת יְהוּדָה וְאֶל־יְהוֹשֻׁעַ בֶּן־יְהוֹצָדָק הַכֹּהֵן הַגָּדוֹל וְאֶל־שְׁאֵרִית הָעָם לֵאמֹר׃ - זאג ביטע צו זרובבל בן שאלתיאל דער פחה (הערשער) פון יהודה, און צו יהושע בן יהוצדק דער כהן גדול, און צו די איבערגעבליבענע פונעם פאלק, אזוי צו זאגן.
דער מסר איז איבערגעגעבן געווארן צו דריי: צו זרובבל בן שאלתיאל וואס איז געווען "פחת יהודה" (פחה, דאס הייסט דער הערשער), צו יהושע בן יהוצדק דער כהן גדול, און צום פאלק אליין. און לכאורה איז שווער: פארוואס ווערט זרובבל פארגעשטעלט פאר יהושע הכהן הגדול, וועמענס מדרגה איז לכאורה העכער? זאגט דער אבן עזרא: זאלסט זיך נישט וואונדערן, ווייל שטענדיג גיט מען כבוד פאר דער מלוכה מער ווי פאר כהונה און פאר נבואה. אזוי געפינסטו אז יהושע ווערט דערמאנט פאר כלב, און אזוי אויך "אחרי שאול ואחרי שמואל" - שאול איז דער מלך און שמואל איז דער נביא, און דאך גייט דער מלך פריער, ווייל מען גיט כבוד פאר דער מלוכה. און אזוי אויך "המה יסד דוד ושמואל" - ער שטעלט פריער דוד וואס איז דער מלך און נאך אים שמואל. אזוי אויך דא איז זרובבל פריער, ווייל ער איז געווען פון די קינדער פון יהויכין, פון זרע המלוכה.
און דער אבן עזרא לייגט צו אז עס איז דא איין יוצא מן הכלל: אין די רייד פון ה' ביי די מרגלים ווערט כלב דערמאנט פאר יהושע, כאטש יהושע איז געווען עלטער פון כלב אין יארן. און דער טעם איז, ווייל ביי כלב האט זיך ארויסגעוויזן א באזונדערע מעלה - "ויהס כלב את העם" - און דערפאר האט אים ה' געשטעלט פריער. אבער אויסער דעם, אין אלע איבעריגע ערטער גייט מען לויט דער מעלת הכבוד, און דער כבוד פון דער מלוכה איז פריער.
מִי בָכֶם הַנִּשְׁאָר אֲשֶׁר רָאָה אֶת־הַבַּיִת הַזֶּה בִּכְבוֹדוֹ הָרִאשׁוֹן וּמָה אַתֶּם רֹאִים אֹתוֹ עַתָּה הֲלוֹא כָמֹהוּ כְּאַיִן בְּעֵינֵיכֶם׃ - ווער צווישן אייך איז דער איבערגעבליבענער וואס האט געזען דעם דאזיקן בית אין זיין ערשטן כבוד, און ווי אזוי זעט איר אים יעצט? צי איז ער דען נישט גלייך ווי גארנישט אין אייערע אויגן?
"מי בכם הנשאר" - ווער איז נאך איבערגעבליבן פון אייך פון דער צייט פונעם חורבן און גלות פון בית ראשון. מען רעדט דא פון זקנים וואס זענען העכער אכציג יאר אלט, ווייל מיר שטייען ארום זיבעציג יאר נאכן חורבן און נאך גלות בבל, און אפילו נאכן אנהייב פון שיבת ציון האט מען נישט באלד אנגעהויבן בויען דעם בית המקדש. זאגט זיי דער נביא: דער וואס האט געזען דעם בית אין זיין ערשטן כבוד, ווען ער קוקט יעצט אויפן בית שני וואס שטייט פאר אים - "הלוא כמוהו כאין בעיניכם", איר רעכנט אים פאר גארנישט, ווייל ער זעט אויס נידעריק סיי מצד זיין דרויסנדיקן אויסזען און סיי מצד דער קדושה וואס איז אין אים, וויבאלד פינף זאכן האבן דאך געפעלט אינעם בית שני.
און דאס איז וואס מיר געפינען אין די פסוקים און אין דער גמרא, אז אין דער צייט פונעם בויען דעם בית האבן די געוויינט און די זיך געפרייט. און פארוואס? די וואס האבן געקענט דעם בית ראשון האבן געוויינט ווען זיי האבן געזען דעם דאזיקן בית; און די וואס האבן נישט געקענט דעם בית ראשון, דאס הייסט די יונגע, האבן זיך געפרייט אז מען בויט א בית.
וְעַתָּה חֲזַק זְרֻבָּבֶל נְאֻם־יְהֹוָה וַחֲזַק יְהוֹשֻׁעַ בֶּן־יְהוֹצָדָק הַכֹּהֵן הַגָּדוֹל וַחֲזַק כׇּל־עַם הָאָרֶץ נְאֻם־יְהֹוָה וַעֲשׂוּ כִּי־אֲנִי אִתְּכֶם נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ אֶת־הַדָּבָר אֲשֶׁר־כָּרַתִּי אִתְּכֶם בְּצֵאתְכֶם מִמִּצְרַיִם וְרוּחִי עֹמֶדֶת בְּתוֹכְכֶם אַל־תִּירָאוּ׃ - און איצט זיי שטאַרק זרובבל, זאָגט דער אויבערשטער, און זיי שטאַרק יהושע בן יהוצדק דער כהן גדול, און זייט שטאַרק דאָס גאַנצע פֿאָלק פֿונעם לאַנד, זאָגט דער אויבערשטער, און טוט, װײַל איך בין מיט אײַך, זאָגט ה' צבאות. דאָס וואָרט וואָס איך האָב געשלאָסן מיט אײַך ווען איר זענט אַרויס פֿון מצרים, און מײַן גײַסט שטייט צווישן אײַך, האָט קיין מורא נישט.
זאָגט צו זיי דער נביא: פֿון וואָס האָט איר מורא? איר דאַרפֿט פֿון גאָרנישט מורא האָבן נאָר אויב עס פֿעלט אײַך חיזוק אין עבודת ה'; אָבער אויב איר זענט געשטאַרקט אין עבודת ה', דאַרפֿט איר פֿון גאָרנישט מורא האָבן. "ועשו... את הדבר אשר כרתי אתכם בצאתכם ממצרים" - די ווערטער "כי אני אתכם" זענען בסוגריים, און דער טײַטש פֿון די זאַכן איז: טוט די ווערטער פֿון דער תורה און מצוות אויף וועלכע ס'איז געשלאָסן אַ ברית צווישן מיר און צווישן אײַך פֿון דער צײַט פֿון יציאת מצרים, ווי עס שטייט דאָרט "ויקח ספר הברית ויקרא באזני העם". און אויב איר וועט אַזוי טאָן - וועט דער כבוד פֿון דעם דאָזיקן בית זײַן גרעסער פֿונעם כבוד פֿונעם בית ראשון.
און פֿאַרוואָס? "כי אני אתכם", "ורוחי עומדת בתוככם". זאָגט צו זיי דער הקדוש ברוך הוא: איך געפֿין זיך מיט אײַך איצט פּונקט אַזוי ווי איך בין געווען מיט אײַך בײַ יציאת מצרים. נאָר דאָס אַלץ איז אויפֿן תנאי אַז איר זאָלט זײַן ווי דעמאָלט, אַז איר זאָלט מקיים זײַן די מצוות און היטן דעם ברית ווי פֿריִער, און דאַן וועט באמת מײַן רוח שטיין צווישן אײַך, ווי דעמאָלט אַזוי איצט. און כאָטש דער רוח וועקט זיך נישט אויף צו מאַכן ניסים ונפלאות בגלוי, זאָלט איר וויסן אַז זי איז בתוככם - און דאָס איז דער דגש פֿון "בתוככם". איר וועט דאָ נישט זען קיין קריעת ים סוף, ווײַל דער הקדוש ברוך הוא מאַכט שוין מער נישט קיין אפֿענע ניסים, אָבער איר וועט זיכער זען און פֿילן די מציאות ה' בתוככם, ווי זי שטייט, ווירקט און באַאײַנפֿלוסט.
כִּי כֹה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת עוֹד אַחַת מְעַט הִיא וַאֲנִי מַרְעִישׁ אֶת־הַשָּׁמַיִם וְאֶת־הָאָרֶץ וְאֶת־הַיָּם וְאֶת־הֶחָרָבָה׃ - װײַל אַזוי האָט געזאָגט ה' צבאות: נאָך איינס, ווייניק איז דאָס, און איך וועל טרייסלען דעם הימל און די ערד, און דעם ים און די טרוקעניש.
רש"י טײַטשט: ווען עס וועט זיך ענדיקן מלכות פרס, אונטער וועמענס הערשאַפֿט איר געפֿינט זיך איצט, וועט נאָך איין מלכות אויפֿשטיין צו הערשן איבער אײַך און אײַך ענג מאַכן, און איר ממשלה וועט זײַן ווייניק - און דאָס מיינט "מעט היא", אַז די צײַט פֿון איר ממשלה וועט זײַן קורץ. "ואני מרעיש את השמים ואת הארץ" - דורך די ניסים וואָס זענען געשען פֿאַר די בני חשמונאי. און דאַן וועלן די אומות פֿאַרשטיין אַז מײַן שכינה רוט אין דעם בית, און צוליב דעם וועלן זיי ברענגען אַ מתנה פֿון כסף וזהב, ווי עס ווערט געברענגט אין ספר יוסיפון וועגן דעם וואָס ס'איז געשען נאָך די ניסים און דאָס בײַקומען פֿון די בני חשמונאי איבער די יונים.
דער מלבי"ם טײַטשט אַנדערש, גלײַך ווי דער סדר פֿון די ווערטער איז פֿאַרקערט: "מעט היא עוד אחת". דאָס הייסט, דער רוח וואָס שטייט צווישן אײַך איצט איז ווייניק, ער טוט נישט אויף קיין גרויסע זאַכן און נפלאות און מאַכט נישט קיין גרויסן רעש. דעריבער פֿעלט אויס "עוד אחת" - נאָך אַ תוספת רוח. און פֿון וואַנען וועט קומען דער תוספת רוח? פֿונעם פֿאָלק אַליין, אַז זיי זאָלן זיך אָנטאָן אַ רוח פֿון חכמה ובינה, אַ רוח פֿון דעת ויראת ה'. און דורך דעם וואָס דער דאָזיקער רוח ווערט צוגעגעבן צו יענעם רוח, וועט פֿון דעם זײַן אַ רוח פֿון אַ גרויסן רעש, מיט וועלכן דער אויבערשטער וועט אויפֿטרייסלען דעם הימל און די ערד.
און וואָס איז דער מסר? זאָגט דער מלבי"ם אַז די מליצה דאָ גייט אויף דער רוח הנבואה וואָס איז איצט צוריקגעקומען, אַז אָט האָבן זיי נביאים ווען זיי זענען צוריקגעקומען קיין ארץ ישראל, נביאים אחרונים וואָס זאָגן נבואה בשם ה'. אָבער זאָגט דער אויבערשטער: דאָס איז נאָר ווייניק. מיינט נישט אַז דאָס וואָס מײַן גײַסט איז צוריקגעקומען וועט אָנהאַלטן און ווײַטער גיין - דער דור איז נאָך נישט זוכה אַז די נבואה זאָל אָנהאַלטן און רוח הקודש זאָל רוען אויף זיי אויף אַ קבועות'דיקן אופֿן. עס פֿאָדערט זיך אַ פּעולה פֿון אײַער זײַט, מען דאַרף אַ רוח פֿון אײַער זײַט. דער דאָזיקער רוח איז געגעבן געוואָרן פֿון מײַן זײַט, אָבער איר דאַרפֿט ברענגען אַ רוח פֿון זיך: אײַערע מעשים טובים זענען די וואָס וועלן משפּיע זײַן אַז דער אויבערשטער זאָל אויפֿטרייסלען דעם הימל, דאָס הייסט ער זאָל ענדערן אַלע סדרי הטבע און געבן אותות ומופתים אין הימל, אין ים און אויף דער ערד - און דער טײַטש דערפֿון איז, אַז עס וועט קומען די צײַט פֿון דער גאולה.
און דאָס איז אַ גרויסער יסוד וואָס מיר וועלן נאָך זען ווײַטער אין קאַפּיטל: די מעגלעכקייט פֿון דער גאולה השלמה איז געלעגן אין זייערע הענט. ווען זיי וואָלטן געביטן זייערע מעשים, וואָלטן זיי שוין ביים אויפֿבוי פֿונעם בית שני דערגרייכט צו דער גאולה השלמה. דעריבער זאָגט ער: מען דאַרף נאָך איינס, מען דאַרף נאָך אַ ביסל, און אָט וועל איך שוין מאַכן רוען מײַן רוח אין אײַך און איר וועט זען אותות ומופתים אין הימל, אויף דער ערד, אין ים און אויפֿן יבשה - די זעלבע זאַכן וואָס מיר האָפֿן און קוקן אַרויס אַז זיי זאָלן געשען בײַ דער גאולה השלמה.
וְהִרְעַשְׁתִּי אֶת־כׇּל־הַגּוֹיִם וּבָאוּ חֶמְדַּת כׇּל־הַגּוֹיִם וּמִלֵּאתִי אֶת־הַבַּיִת הַזֶּה כָּבוֹד אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - און איך וועל טרייסלען אַלע פעלקער, און עס וועלן קומען די באַגערטע זאַכן פֿון אַלע פעלקער, און איך וועל אָנפֿילן דעם דאָזיקן הויז מיט כבוד, האָט געזאָגט ה' צבאות.
דער רד"ק ערקלערט: "והרעשתי את כל הגויים" - איך וועל געבן אין זייער האַרץ אַז זיי זאָלן ציטערן פֿון זייער אָרט, און יעדער איינער וועט ווערן דערציטערט און וועט אויפֿשטיין פֿון זײַן אָרט צו קומען זען דעם כבוד פֿון דעם דאָזיקן בית, און זיי וועלן מיטברענגען מיט זיך כסף וזהב לכבוד דעם בית. און "ובאו חמדת כל הגויים" מיינט אַז זיי וועלן קומען מיט דער חמדה פֿון אַלע גוים, דאָס הייסט זיי וועלן ברענגען אין זייערע הענט אַלע געוואונטשענע זאַכן וואָס זענען זייער באַגער: כלי כסף און גאָלד, בגדים און טײַערע שטיינער - אַלץ וואָס איז די חמדה פֿון די גוים וועלן זיי ברענגען לכבוד דעם בית המקדש.
און וואונדער זיך נישט פארוואס עס שטייט געשריבן "חמדת" און נישט "בחמדת", ווייל אסאך מאל לאזט דער פסוק אויס דעם בי"ת השימוש. (און לאמיר מסביר זיין: בי"ת השימוש איז דער בי"ת וואס באדינט אלס שימוש, נישט דער בי"ת פונעם שורש. אינעם ווארט "בית" איז דער בי"ת א חלק פונעם שורש, אבער ווען מען זאגט "בבית" - איז דער ערשטער בי"ת א בי"ת השימוש און דער צווייטער איז דער בי"ת פונעם שורש.) און אזוי געפינען מיר "ומראה ולא בחידות", וואס איז כאילו עס שטייט "ובמראה ולא בחידות"; און אזוי אויך "כל הכסף הנמצא בית ה'", וואס איז כאילו עס שטייט "בבית ה'". אזוי אויך דא: "ובאו חמדת כל הגויים" - מיינט ובאו בחמדת כל הגויים.
און דער מלבי"ם גייט ווייטער אויף זיין מהלך, אז פאר זיי שטייט די מעגליכקייט אנצוקומען צו דער גאולה השלמה: ווען עס וועט קומען יענע צייט וואס מען וועט "מרעיש זיין את השמים ואת הארץ את הים ואת החרבה", וואס דאס וועט זיין ביי דער גאולה העתידה - זאגט זיי דער אויבערשטער אז עס ליגט יעצט אין זייערע הענט דאס צו ברענגען, אז עס זאלן קומען אלע אותות וואס פעלן אויס פאר דער גאולה העתידה: אז די גוים זאלן ציטערן און זיך צונויפנעמען אהער צו קומען און קעמפן די מלחמה פון גוג ומגוג, ביז צום סוף וועלן זיי ברענגען אהער די חמדת כל הגויים אלס א מנחה פאר'ן אויבערשטן. און דעמאלט "ומילאתי את הבית הזה כבוד" - וועט דער לעצטער בית המקדש אויף וועלכן מיר ווארטן זיין מכובד, גרויס, דערהויבן און דערהויכן, אזוי ווי עס שטייט "והיה הר בית ה' נכון בראש ההרים ונהרו אליו כל הגויים". יעדער וועט קומען צוקוקן דעם כבוד פון דעם בית המקדש און מקריב זיין דערין - נישט וועגן דער אמעריקאנער אמבאסאדע וועלן זיי קומען, נאר צוליב דעם בית ה' וואס וועט זיין אין ירושלים.
לִי הַכֶּסֶף וְלִי הַזָּהָב נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - מיר געהערט דאס זילבער און מיר געהערט דאס גאלד, זאגט דער אויבערשטער צבאות.
דער רד"ק מסביר: אין וועמענס האנט דאס געלט געפינט זיך נאר - געהערט עס צו מיר. זאלסט נישט מיינען אז אויב עס געפינט זיך ביי דיר איז עס דיינס; זאגט דער הקדוש ברוך הוא, עס שטייט אין מיין רשות עס צו צונעמען פון דעם און אוועקגעבן פאר יענעם, און דערפאר וועל איך אריינלייגן אין די הערצער פון די גוים אז זיי זאלן ארויסנעמען פון זייער געלט און עס געבן פאר'ן בית המקדש.
גָּדוֹל יִהְיֶה כְּבוֹד הַבַּיִת הַזֶּה הָאַחֲרוֹן מִן־הָרִאשׁוֹן אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת וּבַמָּקוֹם הַזֶּה אֶתֵּן שָׁלוֹם נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - גרויס וועט זיין דער כבוד פון דעם לעצטן בית המקדש מער פונעם ערשטן, האט דער אויבערשטער צבאות געזאגט, און אין דעם ארט וועל איך געבן שלום, זאגט דער אויבערשטער צבאות.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צום פריערדיגן: אלע וועלן אנערקענען אז דאס זילבער און דאס גאלד געהערט אלעס צו מיר, און וויבאלד עס איז אזוי וועלן זיי עס ברענגען קיין ירושלים, צום אמת'ן בעל הבית וואס דאס איז דער הקדוש ברוך הוא. און ווען עס וועט זיין באקאנט פאר יעדן אז אלעס געהערט צום אויבערשטן יתברך, וועט פאר א מענטש נישט זיין שווער צו געבן פאר'ן בית ה'. ווייל פארוואס איז היינט שווער פאר א מענטש ארויסצונעמען געלט פון טאש? ווייל ער פילט אז פון זיינס גיט ער פאר'ן בית המדרש, פון זיינס גיט ער פאר צדקה. אבער אין דעם מאמענט וואס ער וועט פארשטיין אז "לי הכסף ולי הזהב", וועט ער פארשטיין אז פון זיינעם גיט ער אים - "משלך נתנו לך". לעתיד לבוא וועלן די פעלקער פארשטיין און וויסן אז "לי הכסף ולי הזהב נאום ה'", און דאס וועט זיי מאכן גרינגער צו קומען און געבן פאר'ן אדון הכל, צום אדון פונעם כסף און זהב.
און דורך דעם וועט זיין "גדול כבוד הבית הזה האחרון מן הראשון", אז דער דאזיגער בית המקדש וועט זיין דער לעצטער בית המקדש. דאס הייסט, אין דער דאזיגער נבואה ערווארט דער אויבערשטער פון זיי צו האנדלען אויף אזא אופן אז דער בית שני זאל שוין זיין דער אייביגער בית המקדש, דער בנין וואס וועט מער נישט חרוב ווערן. און "במקום הזה אתן שלום" - עס וועט נישט זיין צווישן אייך קיין שנאת חינם, וואס די סיבה צום חורבן בית שני איז דאך געווען שנאת חינם; אנשטאט שנאת חינם זאגט דער הקדוש ברוך הוא: אין דעם ארט וועל איך געבן שלום, עס וועט זיין שלום צווישן אייך.
לויט דעם, זאגט דער מלבי"ם, קומט אויס אז אלעס וואס מיר האבן ביז יעצט געזען איז געווען א תנאי: אויב עס וועט קומען נאך א גייסט פון אייער זייט, און אויב איר וועט היטן און מקיים זיין די מצוות פונעם ברית וואס איך האב געשלאסן מיט אייך ווען איך האב אייך ארויסגענומען פון מצרים - דעמאלט וועט דער דאזיגער בית המקדש זיין דער לעצטער בית המקדש, א בנין וואס נאך אים איז מער נישטא קיין אנדערער, און ער וועט זיין גרעסער פונעם ערשטן בית המקדש, און אלע יעודים וועלן מקוים ווערן: גוג ומגוג, די גאולה השלמה, און אלעס וועט זיך דא פארענדיגן.
נאר דער תנאי איז נישט מקוים געווארן. זיי האבן נישט געהיט דעם ברית ה', און אנשטאט "ובמקום הזה אתן שלום" - אדרבה, אויף דעם ארט האבן זיי געברענגט מלחמה, עס זענען געווען צווישן זיי גרויסע מחלוקות, און עס האבן זיך געמערט די פריצים און די כתות. ווער עס ליינט וועגן יענער תקופה געפינט די איסיים, די צדוקים, די בייתוסים און די פרושים - די פרושים זענען מיר, די ערליכע שומרי מצוות, אבער אלע וואס זענען אויפגעשטאנען און זיך געקריגט קעגן זיי האבן זיך צעטיילט אין פילע כתות; און אזוי ווערט אויך אנטפלעקט פון די מגילות גנוזות אין די היילן פון קומראן, אז זיי האבן זיך צעטיילט אין אסאך כתות. די זאך האט גורם געווען שנאת חינם און א ריחוק איינער פונעם צווייטן, און עס איז נישט פארבליבן קיין ברירה נאר אז אלע די דאזיגע יעודים זאלן ווארטן ביז עס וועט קומען דער עת קץ. זיי האבן דעמאלט געהאט א שאנס אז דאס זאל זיין דער קץ, און וויבאלד זיי האבן נישט צוגעגרייט זייער גייסט האבן זיי גורם געווען אז דער קץ זאל נדחה ווערן אויף נאך צוויי טויזנט יאר - און מיר האפן אז עס וועט קומען במהרה בימינו.
עס טייטשט נאך ווייטער דער מלבי"ם, אז דער תואר "האחרון" גייט ארויף אויפן כבוד און נישט אויפן בית. דאס הייסט: גרויס וועט זיין דער לעצטער כבוד פון דעם בית מער פונעם ערשטן כבוד. און פארוואס קען מען דאס זאגן? ווייל דער מלבי"ם ערקלערט אז דער שם "בית" חל'ט אויף אים אפילו אין דער צייט וואס ער איז חרוב, און דער כתוב באשרייבט אים כאילו ער שטייט. און דער טעם דערפון: דער בית שני איז געווען די התחלה צום בניין פון בית המקדש השלישי, ער איז געווען געריכט צו זיין די פתיחה צום דריטן בית; און אויך די קדושה איז קיינמאל נישט בטל געווארן, און די שכינה איז קיינמאל נישט אוועקגעגאנגען פון יענעם ארט. קומט אויס אז דער כבוד וואס דער בית וועט האבן ביים סוף, אין דער צייט וואס דער בית השלישי וועט געבויט ווערן, וועט זיין גרעסער פונעם כבוד וואס ער האט געהאט לכתחילה, אין דער צייט פונעם בית שני. אויב אזוי איז דאס א צוקונפטיגער ייעוד אויף אחרית הימים.
און ענליך צו דעם ברענגט דער אבן עזרא בשם רבי משה, אז דער נביא האט מנבא געווען אויפן בית השלישי, און די גאנצע נבואה רעדט וועגן אים. און זיין ראיה איז: אין בית שני האבן מיר דאך נישט געזען אז אלע גוים זאלן קומען און ברענגען זייער חמדה, איז על כורחך רעדט די נבואה אויפן בית השלישי. אבער דער אבן עזרא ווארפט דאס אפ און זאגט אז דאס איז נישט ריכטיג, נאר די נבואה איז געזאגט געווארן אויפן בית שני, און וואס ס'שטייט "ובאו חמדת כל הגוים" איז געזאגט געווארן על תנאי - אויב זיי וועלן זיין צדיקים גמורים, אזוי ווי זכריה האט געזאגט "והיה אם שמוע תשמעו".
אין דער גמרא איז פאראן א מחלוקת צווישן רב און שמואל, און רש"י ברענגט דאס: חד אמר אינעם בניין - אז דער כבוד פונעם בית בשעת'ן געבויט ווערן וועט זיין גרעסער ווי דער פונעם בית ראשון; וחד אמר אין די יארן. און טאקע, דער בית ראשון איז געשטאנען פיר הונדערט און צען יאר, און דער בית שני פיר הונדערט און צוואנציג. און א סימן אויף דעם: "ואש תיתך ארצה" - תי"ו יו"ד תי"ו כ"ף. ס'זענען פאראן וואס האבן געברענגט א רמז פון "שמן זית זך כתית למאור", נאר אז דו זאגסט "כתית" ווייסטו נישט וואס איז געווען דער ערשטער און וואס דער צווייטער, ווידעראום ווען דו זאגסט "תיתך" ווייסטו: ת' י' ת' כ'. קומט אויס אז בפועל איז דער בית שני טאקע געשטאנען מער יארן ווי דער בית ראשון.
און לויט דער דעה אז די כוונה איז אויפן בניין - וועלכער בניין איז געווען מער מפואר, שלמה'ס אדער פונעם בית שני? בכוונה פרעגט מען נישט אויפן בניין וואס עזרא און נחמיה האבן געבויט, וואס איז אן קיין ספק געווען ווייניגער, ווי מפורש אין די פסוקים; נאר אויפן בניין וואס הורדוס האט געבויט. דארט געפינען מיר ביי חז"ל אויסדרוקן אז עס איז געווען א בית מיוחד במינו, "מי שלא ראה בניין הורדוס לא ראה בניין מפואר מימיו". און פון וואנעט ווייסט מען אז די פראכט איז געווען גרעסער ווי ביי שלמה? ווייל רש"י ערקלערט די שאלה פון דער גמרא "מאי היא" - וועלכער פון די בניינים, דער פון שלמה, אדער דער פון נחמיה בן חכליה, אדער דער פון הורדוס וואס ער האט אים צעווארפן און איבערגעבויט? און אויף דעם זאגט אביי: דאס איז בניין הורדוס. קומט אויס אז דער מערסט פראכטפולער בניין וואס מען האט נאר אמאל געזען אויף דער וועלט, איז געווען דער פון הורדוס, אפילו מער ווי דער בניין פון שלמה.
אזוי שרייבט אויך דער ספורנו אין פרשת פקודי, אז די עשירות אינעם בניין פון הורדוס איז געווען גרעסער ווי דער פונעם בית ראשון. און אזוי שרייבט אויך ביי אונז דער רד"ק, און ער ברענגט בשם ספר יוסיפון (יוסף בן גוריון) אז דער בניין וואס הורדוס האט געבויט - איז קיינמאל נישט געזען געווארן קיין בניין אזוי גוט און שיין ווי ער. און דאס איז אויך דער פשוטו של מקרא: "גדול יהיה כבוד הבית הזה האחרון מן הראשון" - זיין כבוד וועט זיין גרעסער מיט דעם וואס ער וועט זיין געבויט און מפואר מער ווי דער בית ראשון. לעומת זה דינגט זיך דער אברבנאל און האלט אז בניין הורדוס איז נישט געווען שענער ווי בניין שלמה, און אזוי איז אויך משמע פונעם מהרש"א וועלכער נעמט אן אז בניין שלמה איז געווען מער מפואר. און לויט זייער שיטה איז דער כבוד וואס מען רעדט דא נישט דער כבוד מצד דער אויסערלעכער שיינקייט, ווייל מצד דער אויסערלעכער שיינקייט איז בניין שלמה געווען פיל מער מפואר.
עס איז דא געווען א פלאץ פאר כופרים צו קומען און טענה'ן, און דער רשב"א האט זיך שוין באצויגן דערצו און אויך אין שפעטערדיגע תקופות: ווי אזוי זאגט איר אז עס וועט געבויט ווערן א בית שלישי, דער נביא שרייבט דאך בפירוש "הבית הזה האחרון", און צו וועלכן בית רופט ער לעצטער - צום בית שני; אויב אזוי, אז ער איז חרוב געווארן, איז מער נישטא קיין בית.
ענטפערט דער רשב"א אין שו"ת (סימן קפ"ז), אז ווער עס האט געפרעגט די שאלה קען נישט קיין לשון הקודש. ווייל אין לשון הקודש איז פאראן אן "אחרון" וואס נאך אים קומט נאך אן אחרון. און נישט בלויז א שפראך-אויסדרוק ווי "אחרון אחרון חביב", נאר א מפורש'ער פסוק: "וישם את השפחות ואת ילדיהן ראשונה ואת לאה וילדיה אחרונים ואת רחל ואת יוסף אחרונים" - אט זענען אחרונים וואס נאך זיי קומען נאך אחרונים. און נאך א ראיה: "והיה אם לא יאמינו לך ולא ישמעו לקול האות הראשון והאמינו לקול האות האחרון", און נאכדעם שטייט "והיה אם לא יאמינו גם לשני האותות האלה ולא ישמעון לקולך - ולקחת ממימי היאור ושפכת היבשה... והיו לדם ביבשת". זעט מען אז מען רופט אים "האות האחרון", און נאך אים קומט א דריטער אות. לערנסטו דערפון אז "אחרון" באדייט נישט בהכרח א סיום, און עס קען זיין אן אחרון וואס נאך אים קומט נאך אן אחרון.
און עס איז גאר אינטערעסאנט וואס דער חתם סופר האט געזאגט אין זיין קינדהייט, ווען ער איז געווען ניין יאר אלט: אז עס איז דא פאר דער דרשה א רמז אינעם פסוק. ווייל דער דריטער אות איז דאך געווען בלוט - אז מען זאל נעמען פונעם וואסער און אויסגיסן אויפן טרוקענעם און עס וועט ווערן צו בלוט - און דאס איז וואס שטייט "והיה הדם לכם לאות על הבתים": דער דם, וואס ער איז דער דריטער אות נאכדעם וואס עס איז געזאגט געווארן "אחרון" אויפן צווייטן אות, זאל אייך זיין פאר אן אות און א סימן בנוגע די בתים, די בתי מקדש - אז ס'איז פאראן א "בית אחרון" וואס נאך אים קומט נאך אן אחרון, און דאס איז דער בית השלישי.
און באמת דארף מען וויסן אז דער בניין פון הורדוס איז געווען אויסערגעווענליך מפואר. די גמרא דערציילט אז עס זענען דארט געווען שטיינער מיט א בלויען קאליר וואס דערמאנט דעם ים, און אז הורדוס האט געוואלט אויף א געוויסן שלב איבערציען דעם בית המקדש מיט גאלד, האבן אים די חכמים געזאגט: לאז אים אזוי, וואס דאס איז זיין שיינקייט. זעט מען אז עס איז געווען דערין אזא באזונדערע פראכט, ביז אז א גאלדענער איבערצוג איז כביכול פאררעכנט געווארן פאר א ירידה אין דער מעלה.
און אגב, הורדוס אליין, לויט די היסטאריקער, איז געווען משוגע - און נישט סתם משוגע, נאר משוגע אויף בויען. ער האט דא איבערגעלאזט ריזיגע מאנומענטן פון בנינים, און פלעגט מאכן זאכן אויף א גענצליך מטורפ'דיגן אופן. עס איז ביי אים נישט געווען קיין שום פראבלעם אויסצוגיסן גרויסע געלטער, און אויך נישט צו פארשקלאפן מענטשן מיט ביטערע עבודת פרך, ווייל ער איז געווען גאר אן אכזר. און דעם בית המקדש האט ער געבויט לויט זיינע באגריפן, און אן קיין ספק געמאכט דא אן אויסערגעווענליך מפואר'דיגן בית, ביז פילע נעמען אן אז עס איז געווען נאך מער מפואר פונעם בית וואס שלמה האט געבויט.
אין דער דאזיגער נבואה קומט חגי מחזק זיין זרובבל'ן, יהושע כהן גדול און דעם גאנצן עם, אז זייער הארץ זאל נישט פאלן ביים זען דעם ארעמען בית קעגן דעם בית הראשון. דער אויבערשטער זאגט צו "כי אני אתכם" און "רוחי עומדת בתוככם" - נאר אלעס ווענדט זיך אין א תנאי: אז זיי זאלן היטן דעם ברית וואס איז געשלאסן געווארן ביי יציאת מצרים. די רוח וואס דער אויבערשטער האט געגעבן פון זיין זייט איז ווייניג, און מען דארף "עוד אחת" - א צוגאב פון רוח מצד דעם עם אליין, א רוח פון חכמה ובינה, דעת און יראת ה'. ווען זיי וואלטן אזוי געטאן, וואלט דער בית שני געווארן ממש דער בית האחרון, וואס נאך אים איז מער נישטא קיין חורבן; אלע פעלקער וואלטן געברענגט צו אים זייער חמדה מתוך הכרה אז "לי הכסף ולי הזהב", און אנשטאט שנאת חנם וואלט דארט גערוהט שלום. אבער דער תנאי איז נישט מקוים געווארן, די כיתות און מחלוקות האבן זיך געמערט, שנאת חנם האט איבערגעוואויגן - און די הבטחות זענען נדחה געווארן אויף דער עת קץ. און פאר ווער עס טענה'ט פונעם ווארט "האחרון" אז עס איז נישטא קיין בית שלישי, האבן דער רשב"א און דער חתם סופר געענטפערט: עס איז פאראן אן אחרון וואס נאך אים איז נאך דא אן אחרון, ויהי רצון מיר זאלן זוכה זיין דערצו במהרה בימינו.