פתיחה: די נבואה פון כ"ד כסלו - אויפ'ן טאג וואס מ'האט געלייגט דעם ערשטן שטיין
דאס פאלק האט זיך אנגעהויבן גרייטן צום בנין הבית אינעם זעקסטן חודש, דאס איז חודש אלול, אבער דאס בויען בפועל האט זיך הערשט אנגעהויבן אינעם ניינטן חודש, דאס איז כסלו, אויף כ"ד דערין. און אין יענעם טאג אליין איז געקומען צו חגי א נייע נבואה: צו גיין צו די כהנים און זיי פרעגן שאלות אין ענינים פון טומאה וטהרה. די דאזיגע נבואה, ווי מיר וועלן זען, איז נישט בלויז א שיעור אין הלכות טהרות - זי איז א משל און א תוכחה איבער דעם באציאונג פונעם דור צום הייליגטום.
בְּעֶשְׂרִים וְאַרְבָּעָה לַתְּשִׁיעִי בִּשְׁנַת שְׁתַּיִם לְדָרְיָוֶשׁ הָיָה דְּבַר־יְהֹוָה אֶל־חַגַּי הַנָּבִיא לֵאמֹר׃ כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת שְׁאַל־נָא אֶת־הַכֹּהֲנִים תּוֹרָה לֵאמֹר׃ - אום פיר און צוואנציגסטן פונעם ניינטן חודש, אין דעם צווייטן יאר פון דריוש, איז געווען דאס ווארט פון ה' צו חגי הנביא צו זאגן: אזוי האט געזאגט ה' צבאות, פרעג דאך די כהנים א תורה (א פסק הלכה) צו זאגן:
פארוואס דארף מען בוחן זיין די כהנים?
רש"י ערקלערט: טאמער האבן זיי פארגעסן אין גלות די הלכות פון קדשים און טומאה וטהרה, און דערפאר מאכט מען זיי א סארט קורצן פלוצימדיגן פארהער - צו זען צי זיי זענען נאך קלאר אין די ענינים.
דער אבן עזרא וואונדערט זיך אויף דעם: די כהנים זענען דאך די מורי התורה, און אין די טעג פון חגי האט מען שוין מקריב געווען עולות אויפ'ן מזבח נינצן יאר נאך פאר'ן אויפבויען דעם בית, ווי עס שטייט אין ספר דניאל. און לויט'ן דין קען מען מקריב זיין אפילו אן א הויז, ווען עס זענען דא קלעים. און דערצו, מיט זיי איז געווען יהושע כהן גדול, ותורה יבקשו מפיהו. ווי קען מען זיך פארשטעלן אז אזעלכע מענטשן זאלן האבן פארגעסן תורה? דערפאר ערקלערט דער אבן עזרא אויפ'ן וועג פונעם פשט: חגי האט נישט געזאגט אויף די כהנים אז זיי האבן נישט גע'פסק'נט קיין תורת אמת, נאר בלויז אויף "העם הזה" - די כהנים האבן טאקע געוואוסט און געהאט א שליטה אין דער הלכה, נאר פונעם עם האבן זיך פארגעסן די ענינים פון טומאה וטהרה.
דער רד"ק ענטפערט אנדערש: היות דאס מקריב זיין קרבנות איז נישט געווען קיין שטענדיגע זאך ביז דעם טאג וואס מ'האט אנגעהויבן בויען דעם בית, נאר דרך עראי, האבן זיי נישט בהכרח געהאט א פולקאמע שליטה אין די הלכות דערפון. א קבועה'דיגע זאך לערנט מען ווי עס געהער צו זיין, אן עראי'דיגע זאך - נישט. און דערפאר האט מען געוואלט מברר זיין זייערע ידיעות.
דער מלבי"ם גיט א גאר אנדערן מהלך: דער גאנצער ציל פון דער שאלה איז געווען זיי צו ווייזן אז זיי זענען נאך נישט געווארן אינגאנצן גערייניגט און געהייליגט, און די זאכן זענען געזאגט געווארן אלס א משל. ער האט זיי געוואלט זאגן אז דער ענין אלוקי וועט חל זיין אויף זיי ערשט אין אחרית הימים, בלויז ווען זיי וועלן זיך אינגאנצן הייליגן און רייניגן - דעמאלט וועלן זיי זוכה זיין צום גרויסן רוחניות'דיגן שפע.
הֵן יִשָּׂא־אִישׁ בְּשַׂר־קֹדֶשׁ בִּכְנַף בִּגְדוֹ וְנָגַע בִּכְנָפוֹ אֶל־הַלֶּחֶם וְאֶל־הַנָּזִיד וְאֶל־הַיַּיִן וְאֶל־שֶׁמֶן וְאֶל־כׇּל־מַאֲכָל הֲיִקְדָּשׁ וַיַּעֲנוּ הַכֹּהֲנִים וַיֹּאמְרוּ לֹא׃ - אויב א מענטש טראגט הייליג פלייש אין פליגל פון זיין קלייד, און וועט אנרירן מיט זיין פליגל צום ברויט, און צום געקעכטס, און צום וויין, און צום אויל, און צו סיי וועלכן עסנווארג, צי וועט עס ווערן הייליג? האבן די כהנים געענטפערט און געזאגט: ניין.
וַיֹּאמֶר חַגַּי אִם־יִגַּע טְמֵא־נֶפֶשׁ בְּכׇל־אֵלֶּה הֲיִטְמָא וַיַּעֲנוּ הַכֹּהֲנִים וַיֹּאמְרוּ יִטְמָא׃ - און חגי האט געזאגט: אויב א טמא לנפש וועט אנרירן אין סיי וועלכן פון די, צי וועט עס ווערן טמא? האבן די כהנים געענטפערט און געזאגט: עס וועט ווערן טמא.
דא דארף מען זיין פארזיכטיג נישט צו שפרינגען און ענטפערן, ווייל נישט נאר די תשובה איז נישט פשוט - נאר אפילו די שאלה אליין איז נישט קלאר. וואס פונקטליך איז געפרעגט געווארן, וואס פונקטליך איז געענטפערט געווארן, און צי האבן די כהנים יא באשטאנען דעם פארהער צי זיי זענען דורך געפאלן? מיר וועלן קודם גיין לויט'ן מהלך פון דער גמרא ווי רש"י לייגט עס אראפ, וואו דערין אליין איז דא א מחלוקת, און דערנאך וועלן מיר זען דעם גאר אנדערן וועג פונעם מלבי"ם.
דער דרך פון דער גמרא: "בשר קודש" - א שרץ
פשוט פשט איז "בשר קודש" פלייש פון א קרבן. אבער לויט דער גמרא איז די כוונה אויף א שרץ, און דער לשון "קודש" דא איז מלשון "קָדֵשׁ" - פארקערט פון קדושה, אזוי ווי א "קְדֵשָׁה" וואס איז א בחינה פון טומאה. דאס הייסט: "הן יישא איש בשר קודש בכנף בגדו" - איינער וואס טראגט א שרץ אין עק פון זיין בגד, "ונגע בכנפו" - מיט דעם זעלבן עק וואס דער שרץ ליגט דערין, און די כוונה איז אז דער שרץ אליין האט אנגערירט, ווייל אויב מען וואלט געזאגט אז דער בגד אליין האט אנגערירט, וואלט צוגעקומען נאך א מדרגה פון מעביר זיין די טומאה.
און אויב אזוי, לאמיר מאכן דעם חשבון: דער שרץ איז אן אב הטומאה, און ווי מער די טומאה גייט אריבער פון איין זאך צום צווייטן ווערט עס מיט א מדרגה ווייניגער. דער שרץ האט אנגערירט דאס ברויט - איז דאס ברויט א ראשון לטומאה. דאס ברויט אינעם געקעכץ - איז דאס געקעכץ א שני. דאס געקעכץ אינעם וויין - איז דער וויין א שלישי. דער וויין אינעם אויל - איז דאס אויל א רביעי. און אויף דעם פרעגט ער "היקדש" - צי דאס אויל, וואס איז א רביעי, ווערט נפסל און נטמא?
די דרגות פון טומאה
לאמיר אויסשטעלן די זאכן בקיצור (און ווער עס וויל מרחיב זיין זאל דאס לערנען אין די משניות פון סדר טהרות). ביי חולין איז דא נאר ביז א שני: א שרץ וואס איז אן אב האט אנגערירט א זאך און איר געמאכט פאר א ראשון, דער ראשון האט אנגערירט א זאך און איר געמאכט פאר א שני - און דאס איז אלעס. א זאך פון חולין וואס רירט אן א שני ווערט נישט מטמא. ביי תרומה, וואס ווערט אנגערופן קודש, איז דא אויך א שלישי: אויב דער שני רירט אן תרומה, מאכט ער דאס פאר א שלישי און דער כהן טאר דאס שוין נישט עסן. און אויב דאס איז געווען אויל - קען ער עס נישט נוצן צום עסן, נאר דאס איז א "שמן שריפה" מיט וואס מען צינדט אן א ליכט. מער ווי א שלישי איז נישטא אין תרומה. ביי קדשים, וואס זייער קדושה איז הארבער, איז דא אויך א רביעי: דער שלישי רירט אן קודש און מאכט עס פאר א רביעי. אבער דער רביעי איז שוין נישט מטמא, ווייל דער וואס רירט אים אן וואלט געווען א חמישי - און קיין חמישי איז נישטא. און וואו איז יא דא א חמישי און נאך העכער? ביי פרה אדומה, אזוי ווי מיר האבן געלערנט אין מסכת פרה, וואו די טומאה גייט אריבער אן קיין שיעור - אן אכטער, א הונדערטסטער, א צוויי-הונדערטסטער. לאמיר איבערחזרן און מסיק זיין: שני פאר חולין, שלישי פאר תרומה, רביעי פאר קודש, חמישי און ווייטער פאר פרה.
לויט דעם ערקלערט רש"י אז דאס געקעכץ, דער וויין און דאס אויל דא זענען פון נסכים, דאס הייסט קודש, און די שאלה איז אויף א רביעי. און חגי פרעגט: צי ווערט דאס דאזיגע פערטע אויל מטמא? און די כהנים ענטפערן: ניין. און לכאורה האבן זיי געגרייזט, ווייל ביי קודש איז דאך יא דא א רביעי!
די מחלוקת פון רב און שמואל: צי האט ער געפרעגט אויף א רביעי אדער אויף א חמישי?
די גמרא ברענגט אין דעם א מחלוקת. איינער זאגט "אשתבוש כהני" - די כהנים האבן פארפלאנטערט און געגרייזט אין דער הלכה, ווייל מען האט זיי געפרעגט אויף א רביעי בקודש און זיי האבן געדארפט ענטפערן אז עס ווערט מטמא. און דער צווייטער זאגט "לא אשתבוש כהני", ווייל "חמישי בקודש בעא מינייהו" - ער האט זיי געפרעגט אויף א חמישי. און ווי אזוי? ווייל מען רעכנט אויך אריין דעם עק בגד אלס נאך א מדרגה: דאס פלייש, וואס איז דער אב, האט מטמא געווען דעם בגד, און דער בגד - וואס איז א ראשון - האט אנגערירט דאס ברויט און אים געמאכט פאר א שני, און דאס ברויט אינעם געקעכץ און עס איז א שלישי, און דאס געקעכץ אינעם וויין און עס איז א רביעי, און דער וויין אינעם אויל און עס איז א חמישי. און וויבאלד עס איז נישטא קיין חמישי, האבן די כהנים זייער שיין געענטפערט "לא". קומט אויס אז די מחלוקת פון דער גמרא איז אינעם פשט פון דער שאלה: אויב ער האט געפרעגט אויף א רביעי - האבן זיי געגרייזט; און אויב ער האט געפרעגט אויף א חמישי בקודש - זענען זיי געווען גערעכט. און לאמיר באמערקן: רש"י ביי אונז ערקלערט אז די טומאה איז אריבער דורך דעם כנף, בשעת רש"י אין מסכת פסחים ערקלערט אז דער שרץ אליין האט אנגערירט און די טומאה איז נישט אריבער דורך דעם כנף.
די צווייטע שאלה לויט רש"י
"אם ייגע טמא נפש בכל אלה היטמא" - ערקלערט רש"י אז די כוונה איז אויפן מת אליין. און די כהנים האבן געענטפערט "יטמא", און זיי זענען געווען גערעכט. ווייל א מת איז דאך אן אבי אבות הטומאה, און ממילא דער וואס רירט אים אן ווערט אן אב, און עס קומט אויס אז די גאנצע קייט גייט ארויף מיט איין מדרגה: א חמישי ביי טומאת שרץ איז א רביעי ביי טומאת מת. אויב דער שרץ האט אנגערירט דאס ברויט - האט ער אים געמאכט פאר א ראשון; אבער אויב דער מת האט אנגערירט דאס ברויט - האט ער אים געמאכט פאר אן אב, און יעדע זאך וואס רירט אן נאך אים גייט אראפ מיט איין דרגה ווייניגער. און כאטש עס איז נישטא קיין אב אין א דבר מאכל, פונדעסטוועגן מצד גזירת חכמים און מצד דער חומרא פון דער זאך איז עס נאסר געווארן. קומט אויס אז דא האבן מיר באקומען א גרעסערע דרגה פון חומרא, און וואס עס איז געווען א חמישי איז יעצט געווארן א רביעי - און דערפאר איז דא דא א טומאה, און די כהנים האבן געענטפערט ווי געהעריג.
דער דרך פונעם מלבי"ם: "בשר קודש" כפשוטו
דער מלבי"ם גייט דא אויף א גאנץ אנדערן מהלך, און ער גייט לויט פשוטו של מקרא און נישט לויטן דרך פון דער גמרא. לויט זיין מיינונג איז שווער צו זאגן אז א שרץ זאל אנגערופן ווערן "בשר קודש", און כאטש מיר האבן דאס מסביר געווען - איז דאס נאך אלץ נישט דער פשוטו של מקרא. נאר "בשר קודש" מיינט ממש דאס פלייש פון קרבנות.
און לויט דעם, האט חגי זיי געפרעגט א שאלה וואס אויב זיי וואלטן געווען קראים וואלטן זיי דערין אריינגעפאלן. ווארום אין דער תורה שטייט "כל אשר יגע בבשרה יקדש", און א מענטש וואס קען נישט לערנען און קען נישט די דרשות חז"ל קען מיינען: די חטאת איז קודש, און אלעס וואס רירט זיך אן אין איר ווערט הייליג - גלייך ווי זי פירט אריבער א שטראם. פונקט ווי טומאה וואס האט זיך אנגערירט - האט מטמא געווען, אזוי אויך קודש וואס האט זיך אנגערירט - האט מקדש געווען. אויף דעם פרעגט ער זיי: צי באמת זענען אלע יענע זאכן וואס דאס בשר הקודש האט זיך אנגערירט אין זיי, געווארן הייליג פונקט ווי אים? און די כהנים ענטפערן אים "לא" - און זיי זענען גערעכט. עס איז נישטא אזא הלכה אז בשר קודש וואס רירט זיך אן אין א זאך זאל עס מקדש זיין.
און וואס יא האט די תורה געמיינט? אז אויב עס האט זיך אנגערירט פונעם בשר החטאת אין אן אנדער זאך און עס האט אריינגעגעבן א טעם - דעמאלט ווערט עס קודש פונקט ווי אים, ווייל טעם כעיקר, און דער טעם פונעם קודש איז דאך איינגעזאפט אין דעם מאכל. פונקט ווי ווען אין א מאכל איז איינגעזאפט דער טעם פון א נבלה קענסטו עס נישט עסן, ווייל עס איז פונקט ווי א נבלה ממש, אזוי אויך ווען עס איז אין אים איינגעזאפט א טעם פון קודש קענסטו עס נישט נוצן פאר חולין. אבער בלויז א נגיעה פון אינדרויסן - איז בכלל נישט מקדש.
און אזוי אויך אין דער צווייטער שאלה: "אם ייגע טמא נפש" - א מענטש וואס איז נטמא געווארן מיט טומאת מת וואס האט זיך אנגערירט אין בשר קודש, צי נעמט דער קודש אן טומאה? און זיי האבן געענטפערט: יטמא. און מיט דעם זענען זיי געווען גערעכט. קומט אויס אז ביידע זייערע תשובות זענען ריכטיג. און אויב אזוי - וואס בעצם האט חגי פון זיי געוואלט?
וַיַּעַן חַגַּי וַיֹּאמֶר כֵּן הָעָם־הַזֶּה וְכֵן־הַגּוֹי הַזֶּה לְפָנַי נְאֻם־יְהֹוָה וְכֵן כׇּל־מַעֲשֵׂה יְדֵיהֶם וַאֲשֶׁר יַקְרִיבוּ שָׁם טָמֵא הוּא׃ - און חגי האט אָפּגעענטפערט און געזאגט: אזוי איז דאס דאזיגע פאלק און אזוי איז דער דאזיגער גוי פאר מיר, זאגט דער אויבערשטער, און אזוי איז יעדער מעשה פון זייערע הענט, און דאס וואס זיי מקריב זיין דארט איז טמא.
רש"י טייטשט: "כן העם הזה" - פונקט ווי איר מאכט א גרייז אין דער הלכה, אזוי מאכט איר א גרייז אין עטליכע הלכות, און וויבאלד זיי לייגן נישט זייער הארץ צו לערנען - "ואשר יקריבו שם טמא הוא".
דער רד"ק ערקלערט אז "העם הזה" גייט ארויף אויף די כהנים און "הגוי הזה" אויף כלל ישראל, און אלע זענען שולדיג אין דעם וואס דאס הויז איז נישט געבויט - ווארום די כהנים האבן געדארפט ווארענען דאס פאלק צו קומען און בויען. און פונקט ווי איר האט געזאגט "יטמא", אזוי איז יעדער מעשה פון זייערע הענט טמא פאר מיר: דאס וואס די כהנים זענען מקריב, זענען זיי מקריב אויף א מזבח וואס איז נישט אינעווייניג אין בית המקדש, און דערפאר זענען זייערע מעשים נישט לרצון פאר מיר.
שלושה פני תוכחה לפי המלבי"ם
דער מלבי"ם ערקלערט אז דער גאנצער ענין איז געזאגט געווארן אלס א משל פאר א תוכחה, און עס זענען פאראן דערין דריי פנים. דער ערשטער פן: "כן העם הזה" - דאס זענען די כהנים, "וכן הגוי הזה" - די גאנצע אומה, ווי די ווערטער פונעם רד"ק. הרי ווי עס איז קלאר געווארן אין דער ערשטער שאלה, בשר הקודש וואס רירט זיך אן אין א זאך איז איר נישט מקדש סיידן עס איז איינגעזאפט געווארן איר טעם. פונקט אזוי זענט איר ממש: איר גיט זיך אפ מיט קדושה, איר רירט זיך אן אין בשר קודש - און איר טוישט זיך נישט. איר ווערט נישט קדושים. אנשטאט איר זאלט נשפע ווערן צום גוטן, האט די קדושה אויף אייך גארנישט קיין השפעה.
דער צווייטער פן: ווען א מת רירט זיך אן אין א זאך - ווערט די זאך טמא. און פונקט אזוי געשעט צו אייך: ווען איר רירט זיך אן אין טומאה, ווערט איר נטמא. פארשטייט אלזא וואס אייער מצב איז - ביי א נגיעה אין קודש איז נישטא קיין פאזיטיווע השפעה, און ביי א נגיעה אין טומאה איז יא פאראן א שלעכטע השפעה. איר וואלט געדארפט אז די נגיעה אין קודש זאל זיין ווי א זאך וואס ווערט נבלע, וואס דרינגט אדורך אריין און איז מקדש. אבער איר נעמט אלע ענינים פון קדושה בלויז אויף אן אויסערליכן אופן, איר ברענגט זיי נישט אריין אין אייער הארץ און איר קלערט נישט אין זיי ווי עס דארף צו זיין מיט אלע רמ"ח איברים ושס"ה גידים - און דערפאר האט איר נישט קיין שייכות צו קדושה און איר ווערט נישט נשפע פון איר. בעת וואס טומאה האט אן השפעה אויך פון אינדרויסן: א שרץ וואס רירט זיך אן פון אינדרויסן איז מטמא אן דעם וואס עס זאל בכלל איינגעזאפט ווערן. און פארוואס? ווייל די טומאה ווירקט אויפ'ן גוף, זי איז אן ענין פון חיצוניות, און עס איז גענוג אן אויסערליכע נגיעה כדי צו ווערן טמא. און וויבאלד איר זענט פארגראבט, האט אן אויסערליכע נגיעה אין ענינים פון טומאה אן השפעה אויף אייך. פארוואס לאזט איר נישט די קדושה אויך אדורכדרינגען אין דער פנימיות, פונקט ווי די קדושה וואס ווערט איינגעזאפט אין א צווייטער זאך האט אן השפעה אינעווייניג?
דער דריטער פן: "וכן כל מעשה ידיהם ואשר יקריבו שם טמא הוא". זיי זענען נישט מקריב פאר'ן אויבערשטן מיט קדושה, מיט אלע כוונות און מיט דער אינערליכער נפש, נאר "יקריבו שם" - "שם" איז ווייט, אן אפגעזונדערטער פלאץ, א גשמיות'דיגער פלאץ; זיי זענען מקריב אויף שטיינער, א קרבן בהמה, א גשמיות'דיגער קרבן. און דערפאר "טמא הוא" - די טומאה פון זייער עצמות און די טומאה פון זייער ערד איז צוגעקלעבט אין זייער קרבן. און דאס איז וואס ער האט געוואלט זיי זאגן: איר זענט נאך אלץ נישט געהייליגט געווארן כדי זיך אנצוהענגען ווי עס פאסט אין דער קדושה, כדי צו בויען א מקדש און א רוחניות'דיגן מזבח פון "בלבבי משכן אבנה", א בנין וואס וועט נשפע ווערן פון אינעווייניג און אויף וועלכן מיר וועלן קענען זאגן אז די קדושה האט אדורכגעדרונגען און געטוישט די מעשים. קומט אויס צום סך-הכל: ווען איר דערנענטערט זיך צו דער טומאה ווערט איר צוגעקלעבט צו איר, און ווען איר דערנענטערט זיך צו דער קדושה ווערט איר נישט צוגעקלעבט צו איר - און אזוי אויך אלע מעשה ידיכם. און בלויז ווען איר וועט ענדערן אייער וועג וועט איר באמת ראוי זיין צום בנין הבית השלישי, ווייל אלעס ווענדט זיך דאך אין טוישן די מעשים.
וְעַתָּה שִׂימוּ־נָא לְבַבְכֶם מִן־הַיּוֹם הַזֶּה וָמָעְלָה מִטֶּרֶם שׂוּם־אֶבֶן אֶל־אֶבֶן בְּהֵיכַל יְהֹוָה׃ - און איצט, לייגט דאָך אײַער האַרץ פֿון דעם הײַנטיקן טאָג און ווײַטער, איידער מען לייגט אַ שטיין צו אַ שטיין אינעם היכל ה'.
דער מלבי"ם געפֿינט אינעם פּסוק אַ דאָפּלטן טיפֿזין. דער ערשטער פירוש: קוקט זיך פֿון איצט אָן אויף דער הנהגה פֿון השי"ת, און איר וועט זען אַז פֿון איצט און ווײַטער וועט ער זיך פֿירן מיט אײַך צום גוטן. פֿריִער האָט ער זיי באַשריבן אַ גאָר שווערן מצב - נישטאָ קיין דגן, נישטאָ קיין תירוש און נישטאָ קיין יצהר. איצט זאָגט ער: אויב איר וועט לייגן אַכט און מדקדק זײַן אין אײַערע מעשים, וועט איר זען ווי אַזוי השי"ת פֿירט אײַך פֿון הײַנט און ווײַטער מיט אַן הנהגה פֿון ברכה און פֿון שפֿע.
דער צווייטער פירוש: "שימו נא לבבכם... בהיכל ה'" - איר זאָלט נישט מאַכן די בנייה ווי אַ פֿלאַכע, חיצוניות'דיקע אַרבעט, נאָר דאָס האַרץ זאָל זיך געפֿינען אינעם היכל ה'. "שימו לבבכם" איז אַן אויסדרוק פֿאַרן האַרצן, פֿאַר דער פֿנימיות. אַ מענטש קען דאַוונען און זײַן האַרץ איז נישט מיט אים, ווען ער זאָגט בלויז ווערטער ווי אַ געוווינהייט - און דאָס איז אָן אַ האַרץ; בעת תפילה ווערט אָנגערופֿן עבודת הלב, וואָס איר עיקר ווענדט זיך אין וויפֿל כוונה און מחשבה דער מענטש לייגט אַרײַן. אַזוי זאָגט ער זיי: בויט נישט דעם בנין, און טוט נישט דערנאָך די עבודת המקדש, ווי אַ בלויזע חיצוניות'דיקע פּעולה פֿונעם גוף, נאָר ווי אַ מעשה פֿונעם האַרצן און דער נפש. און נאָך איידער איר וועט לייגן אַ שטיין צו אַ שטיין, וואָס דאָס איז דער גשמיות'דיקער טייל פֿון דער בנייה - לייגט אײַער האַרץ אינעם היכל ה'. וואָרום אַ בנין פֿון שטיינער אָן אַ האַרץ האָט נישט קיין קדושה, און אַ ראיה דערצו: בית ראשון איז חרובֿ געוואָרן הגם דער שטיינערנער בנין איז געשטאַנען גאַנץ, ווײַל איר האָט אים אויסגעליידיקט פֿון זײַן רוחניות'דיקן אינהאַלט דורך אײַערע שלעכטע מעשים.
"ומעלה" און נישט "והלאה"
דרינגט דער מלבי"ם מדייק צו זײַן: עס זענען דאָ ערטער וווּ עס שטייט "מן היום ההוא והלאה", און דאָ שטייט "מן היום הזה ומעלה". און וואָס איז דער חילוק? "מן היום הזה והלאה" נעמט אויך אַרײַן יענעם טאָג אַליין; בעת "ומעלה" נעמט נישט אַרײַן יענעם טאָג, נאָר ערשט פֿון דאָרט און ווײַטער. דאָס הייסט: ביז איר וועט לייגן דעם שטיין האָט געהערשט די קללה, ווי מיר האָבן געזען פֿריִער; אָבער פֿונעם מאָמענט וואָס איר וועט לייגן דעם שטיין - פֿון דאַן און ווײַטער וועט חל זײַן די ברכה, און אַלץ וועט זיך ענדערן.
מִהְיוֹתָם בָּא אֶל־עֲרֵמַת עֶשְׂרִים וְהָיְתָה עֲשָׂרָה בָּא אֶל־הַיֶּקֶב לַחְשֹׂף חֲמִשִּׁים פּוּרָה וְהָיְתָה עֶשְׂרִים׃ - ווען מען פֿלעגט קומען צו אַ קופּע פֿון צוואַנציק [מאָס], איז נאָר געווען צען; מען איז געקומען צום יקב אָנצושעפּן פֿופֿציק פּורה, איז נאָר געווען צוואַנציק.
אָט זעט איר אַז ביז איצט איז די מארה געווען אָנגעשיקט אין אײַערע מעשים. "ערימת עשרים" - דער כרי, די קופּע ווייץ וואָס מען האָט אַרויסגענומען פֿונעם פֿעלד; מען פֿלעגט זי אָנשטעלן כדי צו מעסטן פֿון איר צוואַנציק סאה, און מען האָט נישט געפֿונען נאָר צען. עס זעט אויס גרויס, און מען קומט ציילן - און מען געפֿינט צען. אַ סימן אַז די מארה הערשט דערין, אַז עס זעט אויס פֿיל און צום סוף גיט עס ווייניק.
"בא אל היקב" - דער יקב איז די גרוב פֿאַר דער גת. די גת איז דער אָרט וווּ מען טרעט די טרויבן, און דער ווײַן וואָס רינט אַרויס פֿון זיי גייט אַראָפּ אינעם יקב. "לחשוף חמישים פורה" - אָנצושעפּן פֿון אים פֿופֿציק מאָסן ווײַן, און די מאָס הייסט "פורה", ווי דער לשון "פורה דרכתי לבדי". און "לחשוף" הייסט אָנפֿילן, ווי דער לשון "לחשוף מים מגבא". ער איז געקומען אָנפֿילן פֿופֿציק - און האָט געפֿונען צוואַנציק.
זאָגט רש"י: נישט אַז אינעם ווײַן איז אַרײַנגעשיקט געוואָרן מער מארה ווי אינעם תבואה. וואָרום אויב מען רעכנט אויס, ביים תבואה האָט מען פֿאַרלוירן אַ העלפֿט (פֿון צוואַנציק ביז צען), און ביים ווײַן האָט מען פֿאַרלוירן מער ווי אַ העלפֿט (פֿון פֿופֿציק ביז צוואַנציק). נאָר אַ מענטש מאַכט אַ טעות אינעם אָפּשאַצן די מאָס פֿונעם יקב, ווײַל ער איז טיף, בעת דער כרי שטייט פֿאַר אים. דער כרי ליגט פֿאַר אים און ס'איז שווער זיך צו טועה זײַן דערין, אָבער ווען אַ מענטש שאַצט אָפּ אַ טיפֿע גרוב - מיינט ער אַז עס איז פֿאַראַן דאָרט אַזוי און אַזוי, און עס שטעלט זיך אַרויס אַנדערש. די מארה אין ביידע איז געווען גלײַך, אַ העלפֿט, נאָר ביים יקב איז אַ מענטש גענויגט צו מאַכן אַ טעות, דערפֿאַר האָט ער אָנגעכאַפּט צוואַנציק.
און רש"י ברענגט פֿון דער משנת אבות דרבי נתן: פֿאַרוואָס האָט ער נישט געזאָגט ביים ווײַן אַ קליינע מאָס אַזוי ווי ער האָט געזאָגט ביים תבואה? ביים תבואה האָט ער גערעדט פֿון צוואַנציק קעגן צען, און ביים ווײַן איז ער גלײַך אַריבערגעשפּרונגען צו פֿופֿציק קעגן צוואַנציק - און לויטן חשבון וואָלט ער דאָך געקענט זאָגן הונדערט קעגן פֿערציק, אָדער טויזנט קעגן פֿיר הונדערט. נאָר דאָס לערנט אונדז אַז דער ווײַן איז אַ מידה יתרה פֿאַר דער וועלט, און ווען דער ווײַן שלאָגט זיך אָפּ - איז עס אַ סימן רע פֿאַר דער וועלט. און וויבאַלד ווײַן דאַרף זײַן פֿיל, האָט ער גערעכנט דערין מיט אַ גרעסערער צאָל. וואָרום אין יענע צײַטן האָבן זיי נישט געהאַט קיין אַנדערע געטראַנקען - נישט קיין קאָלאַ, נישט קיין מאַראַנצן זאַפֿט, און נישט קיין טיי אין פֿאַרשידענע טעמים; וואָס ס'איז געווען - איז געווען ווײַן. און אויב שוין יאָ, שכר, וואָס מען פֿלעגט מאַכן פֿון פֿײַגן און פֿון אַנדערע זאַכן און אַפֿילו פֿון ווייץ. אָבער וואָס מען האָט פֿאַרקויפֿט און געטרונקען שטענדיק בײַ יעדער סעודה איז געווען ווײַן, און מען האָט פֿאַרברויכט פֿון אים פֿיל מער ווי פֿון ברויט - דערפֿאַר האָט ער אָנגעכאַפּט בײַ אים אַ גרויסע מאָס.
הִכֵּיתִי אֶתְכֶם בַּשִּׁדָּפוֹן וּבַיֵּרָקוֹן וּבַבָּרָד אֵת כׇּל־מַעֲשֵׂה יְדֵיכֶם וְאֵין־אֶתְכֶם אֵלַי נְאֻם־יְהֹוָה׃ - איך האָב אײַך געשלאָגן מיט שדפֿון און מיט ירקון און מיט ברד, אײַער גאַנצע האַנט־אַרבעט, און איר זענט נישט צוריקגעקומען צו מיר, זאָגט ה'.
און פארוואס האב איך געשלאגן? "את כל מעשה ידיכם ואין אתכם אליי" - דאס וואס איז געווען צו מיר איז בלויז געווען די מעשה ידיכם, אבער אייך אליין האט מען צו מיר נישט געזען. דאס הייסט: אייער גאנצע עבודה איז בלויז געווען בחיצוניות. "מעשה ידיכם אליי" - דו טוסט מיט די הענט מעשים וואס דרוקן אויס עבודת ה'; "ואין אתכם אליי" - די פנימיות, דער אינעווייניגסטער תוך, די כוונה, זענען נישט צו מיר. א מעשה אן א כוונה, א גוף אן א נשמה, א מקדש פון שטיינער אן קיין הערצער. און דערפאר, מדה כנגד מדה: וויבאלד אלע אייערע מעשים זענען נישט מער ווי א מעשה ידים גרידא - האב איך געשלאגן און געשיקט א קללה אין אייערע מעשי ידים, אינעם דגן און אינעם יקב.
שִׂימוּ־נָא לְבַבְכֶם מִן־הַיּוֹם הַזֶּה וָמָעְלָה מִיּוֹם עֶשְׂרִים וְאַרְבָּעָה לַתְּשִׁיעִי לְמִן־הַיּוֹם אֲשֶׁר־יֻסַּד הֵיכַל־יְהֹוָה שִׂימוּ לְבַבְכֶם׃ - לייגט דאך אכט פון דעם היינטיגן טאג און ווייטער, פונעם פיר און צוואנציגסטן טאג אינעם ניינטן חודש, פון דעם טאג וואס דער היכל ה' איז געגרינדעט געווארן, לייגט אכט.
איצט זאלט איר אכטונג געבן און פארטראכטן זיך אין דער זאך: פונעם טאג וואס דער היכל איז געגרינדעט געווארן וועלן מער נישט זיין קיין חיצוניות'דיגע מעשים פון בלויז א פועל, נאר "שימו לבבכם" - דער הארץ זאל זיין אינעווייניג, דער בנין זאל געמאכט ווערן מיט כוונת הלב.
הַעוֹד הַזֶּרַע בַּמְּגוּרָה וְעַד־הַגֶּפֶן וְהַתְּאֵנָה וְהָרִמּוֹן וְעֵץ הַזַּיִת לֹא נָשָׂא מִן־הַיּוֹם הַזֶּה אֲבָרֵךְ׃ - צי איז נאך דאס תבואה-קערל אינעם שפייכלער, און ביזן וויינשטאק, די פייג, דער גראנאט-אפעל און דער איילבערט-בוים וואס האט נישט געגעבן קיין פירות, פון דעם היינטיגן טאג אן וועל איך בענטשן.
"מגורה" איז מלשון לאגור (אנזאמלען), דאס איז דער שפייכלער פון תבואה, ווי דער לשון הפסוק "נהרסו ממגורות". זאגט ער זיי: קוקט זיך צו און זעט צי עס וועט נאך זיין אזא זאך ווי עס איז געווען ביז איצט. די קערלעך וואס ליגן אינעם שפייכלער און זענען גרייט צום זייען - ביז היינט, ווען אייערע מעשים זענען געווען פארדארבן, האבן זיי נישט געברענגט קיין פירות; עס האט נישט גערוהט אין זיי קיין ברכה, און אדרבה, עס זענען געקומען שידפון און ירקון און האגל, וואס דאס זענען ערליי פלאגן וואס שעדיגן די פעלדער פון תבואה. און נישט בלויז די תבואה פון דער ערד, נאר אויך דער גפן, די תאנה, דער רימון און דער עץ הזית האבן נישט געגעבן זייערע פירות. און פון איצט אן? "מן היום הזה אברך" - וויבאלד איר האט מייחד געווען אייער הארץ צו עבודת ה' און איר פארנעמט זיך מיטן אויפבויען דעם בית המקדש, מכאן ואילך וועט רוהן די ברכה אין אייערע מעשי ידים.
וַיְהִי דְבַר־יְהֹוָה שֵׁנִית אֶל־חַגַּי בְּעֶשְׂרִים וְאַרְבָּעָה לַחֹדֶשׁ לֵאמֹר׃ אֱמֹר אֶל־זְרֻבָּבֶל פַּחַת־יְהוּדָה לֵאמֹר אֲנִי מַרְעִישׁ אֶת־הַשָּׁמַיִם וְאֶת־הָאָרֶץ׃ - און דאס ווארט פון ה' איז געווען דאס צווייטע מאל צו חגי אינעם פיר און צוואנציגסטן פונעם חודש, צו זאגן: זאג צו זרובבל דעם פחת יהודה, זאגנדיג: איך טרייסל אויף דעם הימל און די ערד.
אינעם זעלבן טאג, כ"ד לחודש, האט חגי מקבל געווען א צווייטע נבואה - צוויי נבואות אין איין טאג. און דאס מאל צו זרובבל אליין. דער הקדוש ברוך הוא וויל ברענגען די גאולה השלמה, און מיר האבן שוין געזען אז פאר דער גאולה השלמה קומט פריער מלחמת גוג ומגוג, וואס טרייסלט אויף הימל און ערד.
און פארוואס ווערט זרובבל אנגערופן "פחת יהודה"? ווייל אין דער צייט פון בית שני איז נישט געווען קיין מלך פון בית יהודה, ווי מיר האבן פריער געזען. און "פחת" איז נישט פונעם לשון "מהפח אל הפחת", נאר אזוי ווי "פחה" - א שר און א חשוב'ער פירער.
און דער נביא זעט אז ס'איז נאך אלץ נישט געקומען די צייט פונעם תיקון, ווייל דאס פאלק האט דאך נישט משלים געווען זייערע מעשים און זיי שטייען נישט אין די פאדערונגען אויף וואס ער האט זיי מוסר געזאגט. דערפאר זאגט ער צו זרובבל: וויסן זאלסטו אז דאס ווארט פון ה' וועט נישט צוריקקומען ליידיג, און אין איינע פון די צייטן וועט עס קומען וואס זאל נאר נישט זיין. זכו - אחישנה; לא זכו - בעתה. און ווען יענער טאג וועט קומען, "אני מרעיש את השמים ואת הארץ", פונקט ווי מיר האבן פריער געזען אין פסוק ו': "עוד אחת מעט היא ואני מרעיש".
וְהָפַכְתִּי כִּסֵּא מַמְלָכוֹת וְהִשְׁמַדְתִּי חֹזֶק מַמְלְכוֹת הַגּוֹיִם וְהָפַכְתִּי מֶרְכָּבָה וְרֹכְבֶיהָ וְיָרְדוּ סוּסִים וְרֹכְבֵיהֶם אִישׁ בְּחֶרֶב אָחִיו׃ - און איך וועל איבערקערן דעם שטול פון קעניגרייכן און איך וועל פארטיליקן די שטארקייט פון די קעניגרייכן פון די פעלקער, און איך וועל איבערקערן רייט-וועגנער און זייערע רייטער, און די פערד און זייערע רייטער וועלן פאלן, אינאיינעם יעדער דורך דער שווערד פון זיין ברודער.
רש"י טייטשט די זאכן אויף יענער תקופה: עס רעדט זיך וועגן מלכות פרס וואס האט געהערשט איבער דער גאנצער וועלט, און דער אויבערשטער האט אים געזאגט אז זיי וועלן פאלן אין דער האנט פון מלכות יוון - און אזוי איז טאקע געשען צום סוף פון פיר און דרייסיג יאר נאכ'ן בנין הבית, ווי עס ווערט געברענגט אין מסכת עבודה זרה.
אבער דער מלבי"ם גייט ווייטער אין זיין מהלך און ערקלערט אלעס אויף דער גאולה השלמה, אויף בעתה און אחישנה, און אויף מלחמת גוג ומגוג. "והשמדתי חוזק ממלכות הגויים" - זייערע פעסטונג-שטעט. "והפכתי מרכבה ורוכביה" - די מיליטערישע קראפט וועט איבערגעקערט ווערן. "וירדו סוסים ורוכביהם איש בחרב אחיו" - דאס איז מלחמת גוג ומגוג, ווי באקאנט און מפורסם, און ווי מיר וועלן זען אין ספר זכריה וואס איז דער קומענדיגער ספר, און ווי עס שטייט אין יחזקאל ל"ח "חרב איש באחיו תהיה". קומט אויס צוויי זאכן: איינס - והפכתי מרכבה ורוכביה; און דאס צווייטע - וירדו סוסים ורוכביהם, אז זיי וועלן איינער דעם צווייטן הרג'ענען.
און למעשה הייבן מיר שוין אן צו זען א טייל דערפון, וואס עס ווערט דאך געברענגט אז א טייל פון דער זאך וועט זיין אז די גוים וועלן הרג'ענען איינער דעם צווייטן, "קצתם את קצתם". מיר זעען לענדער וואס פארגיסן איינער דעם צווייטנ'ס בלוט, און אזוי ווי זיי זענען פארנומען מיט מלחמות און שלאגן זיך איינער דעם צווייטן - איז פון אונזער זייט דא שטילקייט און מיר זענען מער רואיג. נאר אז זיי זאלן דאס נישט אויסנוצן זיך צו באוואפענען קעגן אונז. און אויך "וכיתתו חרבותם לאיתים וחניתותיהם למזמרות" הייבט מען שוין אן צו זען אינ'ם צענעמען פון באמבעס און נוקלעארע וואפן. און דאס איז וואס מיר ווארטן אויף פאר דער גאולה השלמה: ערשטנס, אז יענע מאסן-פארניכטונגס וואפן וואס איז דאס ערגסטע פון אלעם זאל פארשווינדן; און צווייטנס, אז די גוים זאלן זיין פארנומען איינער מיט'ן צווייטן און אונז לאזן געמיטליך. מען זעט דאס אויך אין אייראפע, וואס די פראבלעם פון די אימיגראנטן און די התמודדות מיט די טעראריסטן פון אינעווייניג נעמט אביסל אראפ די פייער פון אונז - נישט אז זיי זענען געווארן אוהבי ישראל, זיי זענען זייער ווייט דערפון, נאר אלע מהלכים ארום פירן צו דעם וואס די נביאים זאגן פאראויס אלס מלחמת גוג ומגוג.
בַּיּוֹם הַהוּא נְאֻם־יְהֹוָה צְבָאוֹת אֶקָּחֲךָ זְרֻבָּבֶל בֶּן־שְׁאַלְתִּיאֵל עַבְדִּי נְאֻם־יְהֹוָה וְשַׂמְתִּיךָ כַּחוֹתָם כִּי־בְךָ בָחַרְתִּי נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת׃ - יענעם טאג, זאגט דער אויבערשטער צבאות, וועל איך דיך נעמען, זרובבל בן שאלתיאל מיין קנעכט, זאגט דער אויבערשטער, און איך וועל דיך מאכן ווי א חותם, ווייל אין דיר האב איך אויסגעוועלט, זאגט דער אויבערשטער צבאות.
אויב עס רעדט זיך פון יענער תקופה - איז פארשטענדליך "אקחך זרובבל". אבער אויב רעדט מען פון דער צוקונפטיגער תקופה פון גוג ומגוג, וואו איז זרובבל? אויף דעם זאגט דער מלבי"ם איינע פון צוויי זאכן: אדער איז די כוונה אויף די קינדער פון זרובבל, אזוי ווי מען זאגט "משיח בן דוד" און מען מיינט פון דוד'ס זרע; אדער אז זרובבל אליין וועט אויפשטיין ביי תחיית המתים, ווייל עס רעדט זיך דאך שוין אין דער תקופה פון תחיית המתים און די גאולה, און דעמאלט וועט ער זיין פון די וואס שטייען אויף לתחייה.
פון "חותם על יד ימיני" ביז "ושמתיך כחותם"
עס שטייט אויף זיין פאטער יכניה: "חי אני נאום ה' כי אם יהיה כניהו בן יהויקים חותם על יד ימיני כי משם אתקנך" - און מיר האבן שוין מסביר געווען אין ספר ירמיהו אז די כוונה איז "אנתקך" (איך וועל דיך אפריסן). און דארט שטייט אפילו "כתבו את האיש הזה ערירי" - גאר שארפע און שווערע ווערטער. האבן חז"ל געזאגט: קום און זע ווי גרויס איז תשובה וואס צערייסט א פסק דין, ווייל וויבאלד ער האט תשובה געטאן איז זיין גזר דין איבערגעדרייט געווארן צום גוטן. און עס ווערט געברענגט אז עס איז אים געבוירן געווארן א קינד אין תפיסה, שלא כדרך הטבע, און פון יענעם זון איז ארויסגעקומען דער גואל. דארט שטייט "אם יהיה כניהו חותם על יד ימיני", און דא ווערט געזאגט צו זרובבל זיין אייניקל "ושמתיך כחותם". פון דא לערנט מען ווי גרויס איז דער כח פון תשובה, אז יענער מענטש האט זוכה געווען זיך מקרב צו זיין און זוכה געווען אז פון זיינע חלצים זאל ארויסקומען זרובבל.
וואס איז דער חותם?
דער רד"ק ערקלערט אז די כוונה איז אויפ'ן זיגל-רינגל מיט וואס מען פארזיגלט די בריוו. אין יענע צייטן פלעגט דער קעניג גיין מיט א ברייטן פלאכן רינגל פון אויבן, און דערויף א סימבאל; און ווען ער האט געוואלט אונטערשרייבן, פלעגט ער דאס טונקען אמאל אין טינט און אמאל אין רויטער פעך, און פלעגט איינדריקן דערמיט זיין חותם - "ונחתום בטבעת המלך". און דער באטייט פון "ושמתיך כחותם": דער חותם איז דער נאנטסטער צום קעניג, ממש צוגעקלעבט צו אים, ווי דער לשון "שימני כחותם על לבך כחותם על זרועך". דער רינגל גייט נישט אראפ פון דער האנט פונ'ם מענטש נישט בייטאג און נישט ביינאכט. און דער נמשל איז: דו וועסט האבן א נאנטע השגחה פון השי"ת - "עבדי נאום ה', ושמתיך כחותם", אז די השגחה וועט זיין שטענדיג און באגלייט.
און דער מלבי"ם לייגט צו נאך א באדייט: אז ער וועט זיין די תכלית הבריאה און איר חותם. וואס איז דער חותם פונ'ם אויבערשטן? אמת - און דער אמת עקזיסטירט אויף אייביג. אזוי אויך דער דאזיגער צמח דוד וואס וועט שפראצן וועט בלייבן אויף אייביג: עס וועלן מער נישט זיין קיין גליות און נישט קיין צרות, ווייל דער מלבי"ם טייטשט דאך אלעס אויף דער גאולה העתידה. "ושמתיך כחותם" - פונקט ווי דער חותם פונ'ם אויבערשטן איז אמת, וואס איז אייביג און שטייט לעד, אזוי וועל איך דיך מאכן אויף אייביג. און פארוואס? "כי בך בחרתי" - ווייל איך האב אויסגעוועלט דוד'ן און זיין זרע, און ממילא האב איך אויסגעוועלט דיך מכח דער בחירה אין דוד. און דורך דעם וועט קומען די גאולה השלמה במהרה בימינו אמן.
צום סך-הכל: די נבואה פון כ"ד כסלו הייבט זיך אן מיט א הלכה'דיגע שאלה און ענדיגט זיך מיט'ן חזון הגאולה. חגי פרעגט די כהנים צוויי שאלות אין טומאה וטהרה - און לויט דער גמרא האבן רב און שמואל א מחלוקת צי מען האט זיי געפרעגט וועגן א רביעי בקודש און זיי האבן גרייזיג געענטפערט, צי אויף א חמישי און זיי האבן געענטפערט ריכטיג, בעת וואס דער מלבי"ם טייטשט "בשר קודש" כפשוטו און שטעלט אוועק ביידע ענטפערס אלס ריכטיג. און פון דא קומט דער משל: אן אויסערליכע ריר אין קודש מאכט נישט הייליג, אבער אן אויסערליכע ריר אין טומאה פארומריניגט יא - און דאס איז זיין תוכחה צום דור: איר קלעבט זיך צו טומאה און איר קלעבט זיך נישט צו קדושה, ווייל דאס הייליגקייט נעמט איר נאר אויסערליך. דערפאר "אין אתכם אלי", און דערפאר זענען זייערע מעשים געשלאגן געווארן מיט א קללה. און פונ'ם מאמענט וואס זיי האבן געלייגט א שטיין צו א שטיין און געלייגט זייער הארץ צום היכל ה' - "מן היום הזה אברך". און די נבואה שליסט זיך מיט א הבטחה צו זרובבל, פון וועמען עס וועט ארויסשפראצן די גאולה, און אין איר ליגט א גרויסע לערע איבער'ן כח פון תשובה: ווער עס איז אויף אים נגזר געווארן "ערירי" און "לא יהיה חותם על יד ימיני", האט זוכה געווען אז פון זיין זרע זאל געזאגט ווערן "ושמתיך כחותם כי בך בחרתי". תם ונשלם ספר חגי.