מיר הייבן אן ספר חגי. חגי איז איינער פון די דריי לעצטע נביאים - חגי, זכריה און מלאכי - און זיין ספר באשטייט פון בלויז צוויי פרקים. איידער מיר גייען אריין אינעם לערנען דעם פרק, וועלן מיר מקדים זיין עטליכע ווערטער וועגן דעם מעמד פון די דאזיגע נביאים.
די דריי נביאים זענען געווען א וויכטיגער גליד אין דער שלשלת פון מסירת התורה מדור לדור. דער רמב"ם שרייבט: "ועזרא ובית דינו קיבלו מברוך בן נריה ובית דינו", און דעם בית דין פון עזרא זענען די וואס ווערן אנגערופן אנשי כנסת הגדולה - צווישן זיי זענען געווען חגי, זכריה און מלאכי און נאך פיל חכמים. דאס הייסט, זיי זענען געווען ממש א מדרגה אין דער קייט פון איבערגעבן די תורה.
נאך מער פון דעם: מיר געפינען ביי אונז קלארע הלכות אויף זייער נאמען. די גמרא אין ראש השנה (י"ט) זאגט: "העיד רבי סימאי משום חגי זכריה ומלאכי על שני אדרים שאם רצו לעשותן שניהם מלאים עושים". אין יבמות (ט"ז): "מעיד אני עלי שמים וארץ שעל מדוכה זו ישב חגי הנביא ואמר: צרת הבת אסורה, עמון ומואב מעשרים מעשר שני בשביעית, מקבלים גרים מן הקרדויין ומן התרמודיים", און רבי יעקב בר אידי זאגט: מפי שמועה אמרו, מפי חגי זכריה ומלאכי. אין קידושין (מ"ג): "האומר לשלוחו צא והרוג את הנפש - הוא חייב ושולחיו פטור, שמאי הזקן אומר משום חגי הנביא: שולחיו חייב". און אזוי אויך אין נזיר (נ"ג) און אין חולין (קל"ז): "אמר רבי יוחנן מפי שמועה אמרה, מפי חגי זכריה ומלאכי". כמעט ווי מיר געפינען נישט אזעלכע אויסדרוקן ביי פריערדיגע נביאים, אז מיר זאלן האבן מקבל געווען פון זיי הלכות.
נאך האט געזאגט רבה בר בר חנה אמר רבי יוחנן: דריי נביאים זענען ארויפגעקומען מיט זיי פון דער גולה - איינער וואס האט זיי מעיד געווען אויפן מזבח, איינער וואס האט מעיד געווען אויפן מקום המזבח, און איינער וואס האט מעיד געווען אז מען מקריב קרבנות אפילו עס איז נישטא קיין בית המקדש. און עס איז דא ווער עס זאגט: איינער וואס האט זיי מעיד געווען אויף דער תורה אז זי זאל געשריבן ווערן אין כתב אשורית. און ווער זענען זיי געווען? חגי, זכריה און מלאכי, די נביאים וואס זענען ארויפגעקומען אין אנהייב פון בית שני - ווי דער ענין וועט קומען צום אויסדרוק ביים אנהייב פון אונזער ספר.
אויך דער תרגום ווערט מיוחס צו זיי: די גמרא אין מגילה (ג') זאגט אז תרגום של נביאים - יונתן בן עוזיאל האט עס געזאגט מפי חגי זכריה ומלאכי. לויט תרגום השבעים האבן חגי און זכריה פארפאסט עטליכע פון די לעצטע קאפיטלעך אין ספר תהלים. און זיי זענען געווען די לעצטע נביאים, ווי די גמרא זאגט אין סוטה (מ"ח): משמתו חגי זכריה ומלאכי נסתלקה רוח הקודש מישראל, און דאך האבן זיי זיך באנוצט מיט א בת קול - א סארט ווידערקול וואס קומט ארויס פון הימל. גיט אכט אז חגי ערשיינט כמעט נישט אין די ציטאטן אליינס, נאר שטענדיג אלס א טייל פון דער סדרה "חגי זכריה ומלאכי", וואס זענען געווען די לעצטע אויטאריטעט ביים סוף פון דער נבואה.
בִּשְׁנַת שְׁתַּיִם לְדָרְיָוֶשׁ הַמֶּלֶךְ בַּחֹדֶשׁ הַשִּׁשִּׁי בְּיוֹם אֶחָד לַחֹדֶשׁ הָיָה דְבַר־יְהֹוָה בְּיַד־חַגַּי הַנָּבִיא אֶל־זְרֻבָּבֶל בֶּן־שְׁאַלְתִּיאֵל פַּחַת יְהוּדָה וְאֶל־יְהוֹשֻׁעַ בֶּן־יְהוֹצָדָק הַכֹּהֵן הַגָּדוֹל לֵאמֹר׃ - אין צווייטן יאר פון דריוש דעם מלך, אינעם זעקסטן חודש, אויפן ערשטן טאג פונעם חודש, איז געווען דאס ווארט פון ה' דורך חגי הנביא, צו זרובבל בן שאלתיאל דעם הערשער פון יהודה, און צו יהושע בן יהוצדק דעם כהן גדול, צו זאגן.
דער דריוש וואס ווערט דא דערמאנט איז דער זון פון אחשורוש, און חז"ל זאגן אז ער איז געבוירן געווארן פון אחשורוש און אסתר. ער איז דער וואס האט געהייסן בויען דעם בית המקדש צום צווייטן מאל. לכתחילה, ווי מיר האבן געלערנט באריכות אין ספר עזרא און נחמיה, האט כורש באפוילן צו בויען דעם בית המקדש, און דעמאלט האבן צרי יהודה זיי געפלאגט און געשריבן קעגן זיי כתבי שטנה כאילו זיי ווילן מורד זיין אינעם מלך, און צוליב דעם איז בטל געווארן דער בנין הבית. די דאזיגע הפסקה האט אנגעהאלטן אכצן אדער ניינצן יאר, און דערנאך איז געקומען דריוש און האט ווידער געגעבן די רשות, און דאן איז דער בית המקדש געבויט געווארן און אויפגעשטעלט געווארן לתפארת.
דא פאדערט זיך אן הסבר: וואס זענען בעצם געווען די צוויי צייטן? פארוואס איז לכתחילה געווען א מעגליכקייט צו בויען און די זאך איז אפגעשטעלט געווארן, און ערשט דערנאך איז געקומען די צווייטע מעגליכקייט? מיר געפינען דאך עטליכע מאל אז מען האט געמאכט א טעות אינעם חשבון הקץ - עס שטייט אויף אחשורוש אז ער האט ארויסגענומען כלים מכלים שונים ווייל ער האט געהאט א טעות אינעם חשבון הקץ, אזוי שטייט אויך אויף נבוכדנצר, און אזוי שטייט אויף בלשצר אז ער האט געמאכט א טעות אינעם חשבון הקץ און דערפאר האט ער ארויסגענומען די כלי בית המקדש, און עס איז ארויסגעקומען א האנט און געשריבן אויפן היכל "מנא מנא תקל ופרסין", "בליליא אתקטיל בלשצר" - אין יענער נאכט איז ער געטייט געווארן.
די ערשטע עליה אין דער צייט פון כורש - יענע אין וועלכער מען האט אנגעהויבן בויען און מען איז אפגעשטעלט געווארן - איז טאקע געווען ביים ענדע פון די זיבעציג יאר, אבער זיבעציג יאר פון אנהייב מלכות נבוכדנצר, און נישט זיבעציג יאר פון די חורבות ירושלים. און דאס איז וואס עס שטייט: "לפי מלאות לבבל שבעים שנה אפקוד אתכם" - גיט אכט, עס שטייט נישט "אגאל" נאר "אפקוד". "לפי מלאות לבבל" מיינט מלכות נבוכדנצר, און דעמאלט וועט נאר זיין א פקידה. פקידה איז א בחינה פון געדענקען - "והשם פקד את שרה כאשר אמר" - דער אויבערשטער געדענקט זיי כביכול, גיט אן אנדייטונג, עס הויבט זיך אן א מהלך צו אנטוויקלען, אבער דאס איז נאך אלץ נישט קיין גאולה.
וואָרום כּלל ישראל איז פֿאַרגלאָגלט געוואָרן אין דעם נײַנצנטן יאָר פֿון נבוכדנצר, און עס קומט אויס אַז ווען עס האָבן זיך געענדיקט די זיבעציק יאָר פֿון נבוכדנצר, זענען זיי למעשה בלויז פֿופֿציק און צוויי יאָר געווען אין גלות. עס האָבן זיי נאָך געפֿעלט נײַנצן יאָר (און כאַפּט מיך נישט בײַם וואָרט וועגן איין יאָר, ווײַל די יאָרן זענען געווען אָפּגעהאַקטע, דערפֿאַר זאָגט מען אַכצן אָדער נײַנצן). ווי זענען די דאָזיקע נײַנצן יאָר פֿול געוואָרן? כורש האָט געקעניגט דרײַ יאָר, אחשורוש פֿערצן, און דריוש נאָך צוויי יאָר - סך הכל נײַנצן יאָר. לייג זיי צו צו די פֿופֿציק און צוויי, באַקומסטו זיבעציק יאָר פֿאַר די חורבות פֿון ירושלים. און דעמאָלט, ווען עס האָבן זיך אויסגעפֿילט זיבעציק יאָר פֿאַר די חורבות פֿון ירושלים, איז טאַקע געקומען די צײַט פֿונעם בנין בית המקדש ממש.
לויט דעם איז געוואַלדיק וואָס דער רד"ק שרײַבט: פֿאַר וואָס האָט זיי ביז איצט נישט אויפֿגעוועקט קיין רוח הקודש? ווײַל עס זענען נאָך נישט געוואָרן פֿול די זיבעציק יאָר פֿאַר די חורבות פֿון ירושלים. איצט, אַז זיי זענען שוין פֿול געוואָרן, ווענדט זיך דער הקדוש ברוך הוא צו חגי - וואָס איז שוין געווען אין ירושלים - ער זאָל מעורר זײַן זרובבל צו בויען דעם בית המקדש.
"פחת יהודה" - ווי פחה, דאָס הייסט דער הערשער פֿון יהודה, דער מושל פֿון יהודה. און פֿאַר וואָס ווערט ער נישט אָנגערופֿן קיין מלך? זאָגט דער רד"ק: ווײַל זיי זענען דעמאָלט געווען אונטער דער הערשאַפֿט פֿון די אומות העולם. סײַ ווען זיי זענען לכתחילה געקומען איז דאָס געווען מיט דער רשות פֿון כורש, און סײַ איצט אונטער דער רשות פֿון דריוש - מכוח דעם קעניגס דערלויבעניש, איז אויב אַזוי ביסטו דאָך נישט קיין זעלבשטענדיקער מלך, נאָר אונטערגעוואָרפֿן אונטער אַ צווייטן. און צוליב דעם טעם האָבן זיך די מלכים פֿון יעמאָלט אָן נישט אָנגערופֿן מלכים, און כּל שכן מלכי בית חשמונאי, וואָס זענען נישט געווען קיין עכטע מלכים, היות זיי זענען בכלל נישט געווען פֿון שבט יהודה נאָר כוהנים פֿון שבט לוי.
און אויף יהושע בן יהוצדק: יהוצדק איז פֿאַרגלאָגלט געוואָרן צוזאַמען מיט דער גלות, ווי עס שטייט אין דברי הימים: "ויהוצדק הלך בהגלות ה' את יהודה וירושלים ביד נבוכדנצר". דער דאָזיקער יהוצדק איז געווען דער ברודער פֿון עזרא הסופר - ביידע זענען געווען קינדער פֿון שריה. יהושע זײַן זון איז געווען דער כהן גדול, און ער איז דער וואָס איז אַרויפֿגעגאַנגען מיט זרובבל. עזרא איז דעמאָלט נישט אַרויפֿגעגאַנגען; ער איז אַרויפֿגעגאַנגען ערשט שפּעטער, נאָכדעם ווי עס האָבן זיך אויסגעפֿילט די זיבעציק יאָר פֿאַר די חורבות פֿון ירושלים און נאָכדעם ווי מען האָט געבויט דעם בית המקדש. דער וואָס האָט אויסגעלייזט די גשמיות'דיקע גאולה און אָנגעהויבן בויען די מויערן איז געווען נחמיה, ווי מיר האָבן מאריך געווען אין עזרא און נחמיה. און אויף עזרא שטייט געשריבן אַז ער איז געווען אַ ריז אין תורה, אַז ער איז געווען ראוי די תורה זאָל געגעבן ווערן דורך אים - ביז אַזאַ מדרגה איז ער געווען גרויס אין זײַן דור.
דער מלבי"ם שטעלט פֿאָראויס אַ קורצע הקדמה צום ספר, און ברענגט די ווערטער פֿונעם אברבנאל, און אַזוי האָט ער אַליין געשריבן אויף עטלעכע ערטער: שוין פֿון דער ערשטער גלות פֿון סנחריב האָט אָנגעהויבן קומען די פאַסיקע צײַט פֿאַר דער גאולה. דאָס הייסט, כאָטש מיר שטייען הײַנט בײַ אַרום צוויי טויזנט יאָר גלות, זאָלסטו וויסן אַז די מעגלעכקייט פֿון דער גאולה האָט זיך שוין אָנגעהויבן יעמאָלט, און שוין פֿון יעמאָלט אָן זאָגן די נבֿיאים נבֿואה אויף דער גאולה. און די זאַך איז געווען אָנגעהאַנגען אין זייערע זכותים. חז"ל זאָגן אַז ווען זיי וואָלטן געווען ראוי אין די טעג פֿון חזקיה אָדער אין די טעג פֿון יאשיה - וואָלטן זיי אויסגעלייזט געוואָרן; דער הקדוש ברוך הוא האָט געוואָלט מאַכן חזקיהו פֿאַר משיח און סנחריב פֿאַר גוג ומגוג, נאָר זיי זענען נישט געווען ראוי און האָבן זיך נישט צוגעגרייט ווי עס באַדאַרף צו זײַן. און אַזוי האָבן מיר געזען אין צפניה וועגן יאשיהו: "רוח אפינו משיח ה' נלכד בשחיתותם" - ער איז געווען ראוי צו זײַן משיח ה'.
און וויבאַלד זיי האָבן נישט זוכה געווען, זענען זיי פֿאַרגלאָגלט געוואָרן קיין בבֿל כדי אַראָפּצונעמען פֿון זיי די חטאים, "לכלות פשע ולהתם חטאת". און ווען דער אויבערשטער האָט געזען אַז אויב זיי וועלן בלײַבן נאָך אין גלות וועלן זיי פֿאַרפֿלייצט ווערן צווישן די גוים און זיך אינגאַנצן דערווײַטערן פֿון זייער ייִדישקייט - האָט ער זיי פֿאַרקוקט און געדאַכט. און טאַקע קוקט מיט וואָס נחמיה האָט זיך געמוזט באַשעפֿטיקן גלײַך ווען זיי זענען אַרויפֿגעקומען: מיט די פֿרעמדע פֿרויען. עמוניות, אשדודיות, "חציו מדבר אשדודית" - עס זענען דאָ אָנגעקומען מענטשן מיט קינדער פֿון גויישע פֿרויען, אָן קיין שום גיור, און מען האָט געדאַרפֿט זען ווי אַזוי מען באַהאַנדלט דעם דאָזיקן נגע. און וואָס האָבן זיי געטאָן? מען האָט זיי באַפֿוילן זיי צו פֿאַרטרײַבן, און אַזוי האָבן אַלע געטאָן.
און בדרך אגב, האָב איך לעצטנס געליינט וועגן דעם שר הביטחון וואָס האָט געזאָגט אַז מען דאַרף זײַן מער בייגזאַם בנוגע גיור, ווײַל עס זענען דאָך געווען שווערע פּראָבלעמען אויך אין דער צײַט פֿון עזרא און נחמיה ווען מען איז געקומען מיט גויישע פֿרויען "און מען האָט געפֿונען אַ לייזונג פֿאַר יעדן איינעם". ברודער לעבן, עפֿן אויף אַ ספר און לייען וואָס מען האָט געטאָן און וואָס מען האָט פֿעסטגעשטעלט! זיי האָבן זיי באַפֿוילן זיי אַרויסצוטרײַבן, און זיי האָבן געוויינט און פֿאַרטריבן זייערע פֿרויען. קומט דאָך אויס אַז דו ברענגסט אַ ראיה לסתור - שתיקה יפה לך, בעסער וואָלט געווען צו שווײַגן. קוקט נאָר וויפֿל עם הארצות עס איז פֿאַראַן, און קיין איין רעפּאָרטער וועט אים אויך נישט אויפֿמערקזאַם מאַכן אויף זײַן טעות, ווײַל דער רעפּאָרטער ווייסט אויך נישט. אַ דור פֿון רייטינג - מען רעדט אָן צו לערנען, און קיינער פֿאַרריכט נישט דעם טעות, ווײַל מען ווייסט סײַ ווי סײַ גאָרנישט.
זאָגט דער מלבי"ם: קוק זיך אײַן, יענע צײַט איז געווען זייער אַראָפּגעפֿאַלן, און עס איז געווען אַ מורא אַז זיי וועלן פֿאַרפֿלייצט ווערן און זיך פֿאַרבינדן מיט די גוים - אַ צווייטער און דריטער דור און פֿאַרטיק, נישטאָ מער קיין ייִדן. דערפֿאַר האָט זיי דער אויבערשטער פּוֹקד געווען מיט אַ קליינער פקידה דורך כורש, און צוזאַמען מיט זיי זענען אַרויפֿגעגאַנגען די אנשי כנסת הגדולה און האָבן צוריקגעשטעלט די עטרה ליושנה און צוריקגעברענגט די תורה. און הגם עס איז נאָך נישט געווען די צײַט פֿון דער גאולה, איז דאָס פֿאָרט געווען אַן אָנהייב.
און דער מלבי"ם פֿירט אויס: אָט האָט דניאל געזען פֿיר מלכיות וואָס וועלן הערשן איבער כּלל ישראל, און עטלעכע נבֿיאים לאָזן וויסן וועגן דעם "קץ הפלאות", און עס זעט אויס פֿון דעם ווי אַ זאַך וואָס איז זייער ווײַט. און פֿונדעסטוועגן - ווען זיי וואָלטן געטאָן אַ תשובה שלמה און וואָלטן אַלע אַרויפֿגעגאַנגען ווי אַ פֿעסטע מויער אויף איין מאָל, וואָלט דעמאָלט געקומען די גאולה. און דאָס איז נישט סתּם אַ טעאָריע, וואָרום די גמרא אין סוטה (און אויך אין ברכות) דרש'נט: "עד יעבור עמך ה'" - דאָס איז די ביאה ראשונה, פֿון יהושע; "עד יעבור עם זו קנית" - דאָס איז די ביאה שנייה, אין די טעג פֿון עזרא. זאָג פֿון דעם: ראוי זענען געווען כּלל ישראל מען זאָל פֿאַר זיי מאַכן אַ נס בײַ דער ביאה שנייה פּונקט ווי בײַ דער ביאה ראשונה, נאָר דער חטא האָט גורם געווען. און רש"י טײַטשט: מאַכן פֿאַר זיי אַ נס - זיי זאָלן אַרויפֿגיין מיט כּוח און נישט זײַן משועבד צו דער מלכות. עס האָט דאָ געדאַרפֿט זײַן אַ גאולה שלמה, נאָר די חטאים פֿון די טעג פֿון בית ראשון האָבן גורם געווען, און עס איז נגזר געוואָרן אויף זיי אַז זיי זאָלן נישט אַרויפֿגיין נאָר מיט רשות, ווי עס שטייט: "מי בכם מכל עמו".
און דער מלבי"ם זאָגט: אויך ווען דער בית המקדש איז געבויט געוואָרן, איז נאָך אַלץ די מעגלעכקייט פֿון דער גאולה געווען תלויה ועומדת. ווען זיי וואָלטן געטאָן תשובה - וואָלט זרובבל געווען דער משיח, און דער מקדש וואָלט געווען אַ מכון לשבתו עולמים. און אויף אַן אַנדער אָרט שרײַבט דער מלבי"ם אַז ווען זיי וואָלטן דורכגעמאַכט מיט הצלחה די פּראָבע־צײַט פֿון בית שני, וואָלט נאָך פֿיר הונדערט יאָר אַראָפּגענידערט דער אייביקער דריטער בית המקדש, אויפֿגעבויט פֿון פֿײַער. אָבער זיי האָבן נישט זוכה געווען דערצו, און אַדרבה - אין בית שני האָבן זיי נאָך מער קאַליע געמאַכט, מיט שנאת חנם און מיט לשון הרע, און דאָס האָט גורם געווען אַז זיי זענען פֿאַרגלאָגלט געוואָרן ביז צו אונדזער הײַנטיקער מציאות.
און דערפֿאַר, זאָגט דער מלבי"ם, האָט ווידער פֿאַר זיי אויפֿגעשײַנט דער ליכט פֿון נבֿואה דורך די לעצטע נבֿיאים: חגי, זכריה און מלאכי האָבן זיי מעורר געווען צו בויען דעם בית המקדש און צו טאָן תשובה. און וויבאַלד זיי האָבן נישט זוכה געווען, איז זרובבל צוריקגעפֿאָרן קיין בבֿל און דאָרט נפֿטר געוואָרן, און באמת געפֿינען מיר נישט קיין שום דערמאָנונג פֿון אים נאָך דעם. און ער איז עתיד צו שפּראָצן אַ צמח פֿון זײַנע קינדער אין אחרית הימים - און דאָס איז וואָס די תימנ'ע ייִדן זאָגן נאָך תקיעת שופֿר: "יתא זרובבל בר שאלתיאל ויתקע בשופרא רבא דיליה", ער זאָל קומען און בלאָזן מיט זײַן גרויסן שופֿר און אויסלייזן מיט אַן אייביקער גאולה.
דער מלבי"ם אין דברי הימים א' (ג', י"ט) ברענגט א מחלוקת איבער דעם ענין. דער רד"ק האלט אז זרובבל איז געווען דער זון פון פדיה, דער אייניקל פון שאלתיאל, און דער אור-אייניקל פון יהויכין. אויב אזוי, פארוואס ווערט ער אנגערופן "זרובבל בן שאלתיאל", ער איז דאך געווען זרובבל בן פדיה בן שאלתיאל, און שאלתיאל איז דאך געווען דער זיידע? נאר, זאגט דער רד"ק, בני בנים הרי הם כבנים - קינדס-קינדער זענען ווי קינדער, און אסאך מאל ווערט א קינד אנגערופן נאכן זיידן - בפרט ווען דער זיידע איז געווען מער אנגעזען. און מעגלעך אז שאלתיאל איז געווען מער חשוב ווי פדיה. און אזוי געפינט מען ביי זכריה, וואס ווערט אנגערופן "זכריה בן עידו", הגם ער איז געווען זכריה בן ברכיה בן עידו - ווייל דער זיידע איז געווען באקאנט, מפורסם און חשוב, רופט מען דעם אייניקל אויף זיין נאמען.
דער אבן עזרא שרייבט אז זרובבל איז געווען דער זון פון פדיה און דער אייניקל פון יהויכין, און שאלתיאל איז געווען זיין פאטערס ברודער, דאס הייסט זיין פעטער. און פארוואס זאל דער זון אנגערופן ווערן נאכן פעטער? ווייל שאלתיאל איז געשטארבן אן קינדער, און פדיה זיין ברודער האט מייבם געווען זיין ווייב און האט געבוירן מיט איר זרובבל, און לויט דער תורה "יקום על שם אחיו המת ולא ימחה שמו מישראל" - דעריבער הייסט ער "זרובבל בן שאלתיאל", נאכן נפטר. נאר ביי אונז גיט דער אבן עזרא אן אנדערן טעם: שאלתיאל איז געווען זיין פעטער, און ער ווערט אנגערופן אויף זיין נאמען ווייל ער האט אים אויפגעצויגן - וואס דער וואס ציט אויף א קינד ווערט עס פאררעכנט כאילו ער האט אים געבוירן. קומט אויס אז דער אבן עזרא גיט צוויי מעגלעכקייטן פארוואס ער ווערט אנגערופן נאכן פעטער: אדער צוליב ייבום, אדער צוליב דעם וואס דער פעטער האט אויפגעצויגן זיין ברודערס זון.
כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת לֵאמֹר הָעָם הַזֶּה אָמְרוּ לֹא עֶת־בֹּא עֶת־בֵּית יְהֹוָה לְהִבָּנוֹת׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות צו זאגן: דאס דאזיגע פאלק האט געזאגט, עס איז נאך נישט געקומען די צייט, די צייט פאר דעם בית ה' צו געבויט ווערן.
דער אויבערשטער חזר'ט איבער כביכול די טענה פונעם פאלק: עס איז נאך נישט געקומען די צייט פארן בנין בית המקדש. און פארוואס? ערקלערט רש"י: וויבאלד די שונאים האבן מבטל געווען זייער ערשטע כוונה אין די טעג פון כורש, האבן זיי געזאגט: קוקט נאר, דער אויבערשטער האט נישט מקיים געווען זיין ווארט; ער האט דאך געזאגט אז ווען עס וועלן זיך אנפילן זיבעציג יאר וועט מען בויען דעם בית המקדש, און מיר זענען געקומען, אנגעהויבן און געבויט - און מען האט אונז אפגעשטעלט. אויב אזוי, איז דאך נישטא קיין זין אנצוהייבן נאכאמאל. און וואס זיי האבן נישט געוואוסט, זאגט רש"י, איז אז יענע מאל איז עס בלויז געווען א פקידה: זיבעציג יאר פון נבוכדנצר איז נאר א פקידה, און ווי די ווערטער פונעם מלבי"ם - כדי זיי זאלן זיך נישט פארמישן צווישן די אומות. אבער די צייט פון דער גאולה איז יעצט, ווייל דער בנין הבית איז נישט תלוי אין מלכות בבל נאר אין די חורבות פון ירושלים, וואס זענען שפעטער מיט אכצן יאר, אזוי ווי די גמרא אין מגילה זאגט אז זיי זענען גולה געווארן אין אכצן, גולה געווארן אין ניינצן וכו'. דערפאר שיקט דער אויבערשטער חגי זיי צו מעלדן: יעצט איז געקומען די צייט, און דאס וואס עס איז דעמאלט אפגעשטעלט געווארן - איז ווייל עס איז נישט געווען מער ווי א פקידה, און אז מען איז נפקד געווארן איז די זאך פאריבער; אבער יעצט איז די צייט פון גאולה, און הייבט אן עוסק זיין אינעם בנין הבית.
דער מלבי"ם ערקלערט אז די סיבה פארן רפיון ידים איז געווען צוליב אן אנדער טעם: עס איז געווען אנגענומען ביי דער אומה פון די נביאים אז פאר דער אמת'ער גאולה דארפן זיין מופתים אין הימל און אויף דער ערד, און עס דארף זיין מלחמת גוג ומגוג, אזוי ווי די נביאים האבן פאראויסגעזאגט אויף אחרית הימים. און זיי האבן געקוקט און געזאגט: עס זענען נישטא קיין מופתים נישט אין הימל און נישט אויף דער ערד, עס איז נישטא דא קיין גוג און אויך נישט קיין מגוג - און בקיצור, עס זעט אויס אז די צייט איז נאכנישט געקומען.
און אויף דעם ענין האט מען אמאל געפרעגט דעם בריסקער רב: רבי, עס שטייט אז מען דארף יעדן טאג ווארטן אויף ביאת המשיח, און עס שטייט דאך אז דרייסיג אדער פערציג טעג פאר ביאת המשיח וועט אליהו הנביא קומען מבשר זיין די גאולה, און אויב אליהו איז נישט געקומען - האבן מיר דאך נישט אויף וואס צו ווארטן היינט? און נאך מער: צי איז דען דא א מצוה צו ווארטן אויף משיח אום שבת אדער ערב שבת? מען האט דאך געזאגט אז משיח קומט נישט נישט אום שבת און נישט ערב שבת - ערב שבת וועגן דער טרחא פון די הכנות צו שבת, און שבת וועגן תחומין? האט ער זיי געזאגט: אויסגעצייכנטע קשיות האט איר געפרעגט; ווען משיח וועט קומען וועלן מיר אים פרעגן אויך דאס. תשבי יתרץ קושיות ואיבעיות - אריינגערעכנט די דאזיגע שאלות. און מיר דארפן גלייבן בתמימות: שבת אדער ערב שבת, צי אליהו איז געקומען צי ער איז נישט געקומען, דארף מען גלייבן מיט א פשוט'ער תמימות. אבער דאס פאלק דארט האט געהאלטן אז דאס איז א קשיא: עס דארף דאך זיין מלחמת גוג ומגוג, עס דארפן זיין אותות ומופתים אין הימל און אויף דער ערד, און מיר האבן דאס אלעס נישט געזען - א סימן אז עס איז נאכנישט געקומען די צייט פון דער גאולה.
און דאס איז "לֹא עֶת־בֹּא עֶת" - לכאורה איז דאס א כפילות, נאר עס איז דא איין עת וואס איז די הכנה צו דער אמת'ער עת וואס איז די צייט אליין. און זיי זאגן: עס איז נאכנישט געקומען אפילו די ערשטע עת, וואס זי איז די הכנה צו דער עת ווען דער בית המקדש וועט געבויט ווערן. די ערשטע עת איז די צייט פון הכנה, און די צווייטע איז די צייט פון בויען. וויאזוי ווילט איר מיר זאלן צוטרעטן צום בנין הבית אויב עס זענען נאך נישט געקומען די סימנים וואס גייען דעם פאראויס? און נאך האבן זיי פארשטאנען אז עס דארף זיין ביי זיי מנוחה פון די שונאים פארן בנין הבית, אזוי ווי עס איז געווען ביים בנין שלמה: צו דוד האט דער אויבערשטער געזאגט אז ער זאל נישט בויען זיין הויז וויבאלד ער האט פארגאסן אסאך בלוט, און שלמה וועט זיין אן "איש מנוחה" און ער וועט בויען. פון דעם האבן זיי אפגעמאכט אז מען דארף זיין אן איש מנוחה, אן דעם וואס שונאים זאלן נאכיאגן, בעת זיי זענען נאך אונטערטעניג צו די מלכים פון מדי ופרס. זעסטו דא צוויי טעמים צו זייער רפיון ידים: איינס, אז עס איז נאכנישט געקומען די צייט פון דער גאולה ווייל עס זענען נישט געקומען די אותות ומופתים און מלחמת גוג ומגוג; און צווייטנס, אז זיי זענען נישט קיין אנשי מנוחה.
וַיְהִי דְּבַר־יְהֹוָה בְּיַד־חַגַּי הַנָּבִיא לֵאמֹר׃ - און עס איז געווען דאס ווארט פון ה' דורך חגי דער נביא, צו זאגן.
דער טייטש דערפון איז: עס האט זיך אויפגעוועקט דאס ליכט פון נבואה צו שיינען - א סימן אז אויב זיי וועלן תשובה טון וועט זיך צוריקקערן צו זיי די נבואה אזוי ווי אמאל און עס וועט קומען די צייט פונעם תיקון. עס איז געווען אן הפסקה אין דער נבואה, און יעצט קערט זי זיך צוריק פון דאס ניי, און דאס איז וואס דער פסוק דרוקט אונטער: אט הייבט זיך דא אן עפעס וואס איז פריער נישט געווען. און טאקע האט מען שוין באמערקט אז אין ספר חגי חזר'ן זיך איבער אסאך אויסדרוקן פון "היה דבר ה' אל חגי" - דער פסוק זעט פאר וויכטיג צו באטאנען נאכאמאל און נאכאמאל אז דא איז געווען א נבואה מאת ה'. און פארוואס? ווייל זיי האבן נישט געגלייבט: די נבואה האט דאך שוין אויפגעהערט, פון וואנעט קומט דאס פלוצים יעצט? דעריבער חזר'ט ער און באטאנט: זאלט איר וויסן, דאס איז באמת א נבואה מאת ה'.
דער רד"ק לעומת זאת זעט דא א נייע נבואה: די ערשטע נבואה איז איבערגעגעבן געווארן צו זרובבל און יהושע, און די צווייטע נבואה איז איבערגעגעבן געווארן צום פאלק. עס איז דא דא א נבואה פאר זרובבל - ריר זאכן, אין דיינע הענט איז איבערגעגעבן געווארן דער כח; און עס איז דא א נבואה צום פאלק - דערוועקט אייך אויך און קומט און הייבט אן צו בויען.
הַעֵת לָכֶם אַתֶּם לָשֶׁבֶת בְּבָתֵּיכֶם סְפוּנִים וְהַבַּיִת הַזֶּה חָרֵב׃ - צי איז דאס פאר אייך די צייט צו זיצן אין אייערע באדעקטע הייזער, בשעת דער דאזיקער בית [המקדש] איז חרוב?
"הַעֵת" מיט א פתח - מיט א סימן שאלה. צי איז דאס א פאסיגע צייט אז איר זאלט זאגן אז עס איז נאך נישט געקומען די צייט צו בויען דעם בית המקדש, און צי פאסט דען אז איר זאלט זיצן פארפאקט אין אייערע הייזער בשעת דער בית איז חרוב? צי איז דאס גוט אין אייערע אויגן צו טון אזא זאך? אזוי ווי דוד המלך האט געזאגט: ווי קען איך זיצן אין א הויז פון צעדערן-האלץ בשעת דער ארון ה' געפינט זיך אין א געצעלט?
און מען דארף וויסן אז "ספונים" איז איינע פון די ביישפילן פון א פארדרייטן באנוץ אין אונזער שפראך. מען פלעגט זאגן "פלוני איז ספון אין שטוב", און עס הערט זיך כאילו ער באהאלט זיך אדער ער איז פארשפארט אין זיין שטוב. אבער אלע מפרשים דא ערקלערן אז "ספונים" איז ווי דער לשון הכתוב אויפן בית וואס איז געווען "ספון בארזים" - די הייזער זענען געווען באדעקט און געדעקט מיט צעדער-האלץ. "ספונים" גייט נישט ארויף אויף אייך, נאר אויף די הייזער: אין אייערע הייזער וואס זענען געדעקט מיט צעדערן זיצט איר, אין א פראכטפול הויז מיט טייערן האלץ, און דער בית המקדש איז חרוב? דאס איז די טענה קעגן זיי.
דער מלבי"ם זעט דא נאך א טיפקייט אין דער שאלה פון "העת". דאס פאלק האט געטענהט "לא עת בוא עת בית ה'", און קעגן דעם ענטפערט זיי דער קדוש ברוך הוא: "הַעֵת לָכֶם אַתֶּם לָשֶׁבֶת בְּבָתֵּיכֶם?" איר זאגט אז עס איז נישט די צייט אויף בנין הבית - זאג מיר, צי איז יא די צייט אז דיין הויז זאל זיין געבויט? דען אויך פאר דעם דארף דאך קומען די צייט, ווייל די נביאים האבן צוגעזאגט אז מען וועט זיין מיט רואיגקייט און זיצן אין די הייזער, איש תחת גפנו ותחת תאנתו. ביסטו געגאנגען און האסט דיר געבויט א הויז און זיך באזעצט גאר שיין אן פרעגן צי דאס איז די צייט, און נאר אויף בנין בית המקדש פרעגסטו צי עס איז שוין געקומען די צייט?
וְעַתָּה כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת שִׂימוּ לְבַבְכֶם עַל־דַּרְכֵיכֶם׃ - און יעצט, אזוי האט געזאגט ה' צבאות: לייגט אייער הארץ אויף אייערע וועגן.
זאגט זיי דער נביא: יעצט דארפט איר זען און באטראכטן אז עס ליגט אויף אייך צו בויען דעם בית המקדש, אויב איר וועט לייגן אייער הארץ אויף אייערע וועגן. קוקט זיך צו און זעט אז אייערע מעשים זענען נישט געפעלן פארן אויבערשטן, וואס עס איז דאך נישטא קיין ברכה אין מעשה ידיכם - און פארוואס איז נישטא קיין ברכה? מחמת דעם חורבן הבית. און תיכף שילדערט ער:
זְרַעְתֶּם הַרְבֵּה וְהָבֵא מְעָט אָכוֹל וְאֵין־לְשָׂבְעָה שָׁתוֹ וְאֵין־לְשָׁכְרָה לָבוֹשׁ וְאֵין־לְחֹם לוֹ וְהַמִּשְׂתַּכֵּר מִשְׂתַּכֵּר אֶל־צְרוֹר נָקוּב׃ - איר האט געזייט אסאך און אריינגעברענגט ווייניג, עסן און מען ווערט נישט זאט, טרינקען און מען ווערט נישט אנגעטרונקען, אנטאן קליידער און מען האט נישט קיין ווארעמקייט, און דער וואס פארדינט שכר, פארדינט עס אין א לעכעריגן בייטל.
"זרעתם הרבה והבא מעט" - פארקערט פונעם סדר הטבע. א מענטש זייעט ווייניג כדי צו שניידן אסאך; עס איז נישטא קיין מציאות אז א מענטש זאל זייען אסאך כדי צו שניידן ווייניג. דאס איז א מארה, דאס איז א קללה. צי קוקט איר דען נישט אריין צו זען אז עס איז נישטא קיין ברכה אין אייער האנט-ארבעט? פארשט איר נישט נאך אויף וואס און פארוואס?
און נישט נאר דאס, נאר אפילו אין דעם ביסל וואס איר ברענגט אריין איז אויך נישטא קיין ברכה: "אכול ואין לשבעה". "שתו ואין לשכרה" - לכאורה וואס איז שלעכט דערמיט, צי איז דען גוט זיי זאלן זיין שיכורים? נאר דער רד"ק און דער אבן עזרא ערקלערן שוין אז שכרות היין מיינט די זעטיגונג פונעם וויין, צו ווערן זאט פון וויין. פארשטייט זיך אז עס איז אויך דא ווער עס גייט אריבער די גרעניץ און שיכור'ט זיך אן ביז זיין דעת ווערט פארדרייט, אבער דא מיינט מען זאט פון וויין - איר טרינקט וויין און עס האט נישט קיין טעם און מען דערגרייכט נישט קיין זעטיגונג דערפון. "לבוש ואין לחום לו" - אויך די קליידער ווארעמען נישט. "והמשתכר משתכר אל צרור נקוב" - אויך אינעם שכר, אינעם געלט, איז דא א קללה: דו האסט פארדינט, עס קומט אריין געלט, אבער ווי כאילו דער בייטל איז לעכעריג. וואס מען לייגט אריין אין קעשענע פאלט ארויס און פאלט ארויס. מען פלעגט איינבינדן דאס געלט אין א טיכל און צובינדן, דעריבער הייסט עס א "צרור"; און מען זעט אז עס איז דא דארט א לאך וואס נעמט אוועק אלעס וואס קומט אריין. און דאס איז די מציאות ביי אסאך מענטשן וואס ארבעטן אום שבת, און ביי אסאך וואס טוען זאכן קעגן דער הלכה - אויפן סך-הכל זעט מען אז עס קומט אריין געלט, אבער וואו איז עס? מען קען עס נישט דערגרייכן, דאס געלט גייט ארויס פונקט ווי עס איז אריינגעקומען.
און רש"י ברענגט דא א מדרש חז"ל: "זרעתם הרבה והבא מעט" - צוליב דעם עוון פון ביכורים וואס זענען בטל געווארן, ווייל ביכורים ברענגט מען דאך פון דעם וואס מען זייעט און מען וואקסט אין פעלד. "אכול ואין לשבעה" - צוליב דעם עוון פון די מנחות וואס זענען בטל געווארן, ווייל עס איז נישטא קיין בית המקדש און מען איז נישט מקריב קיין מנחות, און די מנחות זענען מערסטנס פון חיטים. "שתו ואין לשכרה" - מען האט צוגענומען דעם טעם פון וויין, צוליב דעם עוון פון די נסכים וואס זענען בטל געווארן, וואס מען פלעגט מנסך זיין וויין אויפן מזבח. "לבוש ואין לחום לו" - צוליב דעם עוון פון בגדי כהונה וואס זענען בטל געווארן; דיינע קליידער ווארעמען דיך נישט אן, ווייל עס טוט דיר נישט וויי דאס וואס עס זענען נישטא קיין בגדי כהונה און עס איז נישטא קיין בית המקדש. "והמשתכר משתכר אל צרור נקוב" - יעדער פארדינסט גייט אויס און פארשווינדט, ווי א מענטש וואס לייגט אריין זיינע געלטער אין א לעכעריגן בייטל.
כֹּה אָמַר יְהֹוָה צְבָאוֹת שִׂימוּ לְבַבְכֶם עַל־דַּרְכֵיכֶם׃ - אזוי האט געזאגט ה' צבאות: לייגט אייער הארץ אויף אייערע וועגן.
פון דעם אלעם זאלט איר באמערקן און זען אז דער הקדוש ברוך הוא וויל דעם בנין הבית. און איר זאלט פארשטיין אז דאס אלעס וואס איר האט געטראכט - אז די צייט איז נאך נישט געקומען, און אז עס מוזן זיין אותות ומופתים, און עס דארף פארקומען מלחמת גוג ומגוג - דאס אלעס איז אפהענגיק אין דעם תנאי אז איר וועט לייגן אייער הארץ אויף אייערע וועגן, אויף די דרכים פון דער נפש, און איר וועט זיך משתדל זיין תשובה צו טון. און דעמאלט וועט זיין די גאולה, אפילו אויב איר זעט נישט אלע אותות ומופתים און סימנים.
עֲלוּ הָהָר וַהֲבֵאתֶם עֵץ וּבְנוּ הַבָּיִת וְאֶרְצֶה־בּוֹ וְאֶכָּבְדָה אָמַר יְהֹוָה׃ - גייט ארויף אויפן בארג און ברענגט האלץ און בויט דאס הויז, און איך וועל עס באוויליגן און איך וועל ווערן געערט, האט ה' געזאגט.
גייט ארויף אויפן בארג און ברענגט האלץ צום בנין הבית, "וארצה בו" - דאס הויז וועט זיין לרצון פאר מיר, "ואכבדה" - עס וועט דארט רוען כבוד ה' אינעם בית המקדש. נאר גיט אכטונג: דער כתיב איז "ואכבד" אן אן ה"א, און דער קרי איז "ואכבדה". און פארוואס פעלט די ה"א אינעם כתיב? זאגן חז"ל: קעגן פינף זאכן וואס זענען געווען אינעם בית ראשון און זענען נישט געווען אינעם בית שני. אינעם בית ראשון זענען געווען צען זאכן און אינעם צווייטן נאר פינף, און די וואס האבן געפעלט זענען: ארון, אורים ותומים, אש היורדת מן השמים, שכינה, און רוח הקודש. און דערפאר שטייט אז די וואס האבן נאך געקענט דעם בית ראשון און זענען געקומען און געזען דעם צווייטן - האבן געוויינט, ווייל זיי האבן געקענט דעם בית ראשון אין זיין גאנצער שיינקייט און פראכט, און יעצט האבן זיי געזען אן ארימען בית המקדש, און האבן געזען די קדושה וואס האט דערין געפעלט קעגן דעם ערשטן, און אויף דעם האט זיי דאס הארץ וויי געטאן.
פָּנֹה אֶל־הַרְבֵּה וְהִנֵּה לִמְעָט וַהֲבֵאתֶם הַבַּיִת וְנָפַחְתִּי בוֹ יַעַן מֶה נְאֻם יְהֹוָה צְבָאוֹת יַעַן בֵּיתִי אֲשֶׁר־הוּא חָרֵב וְאַתֶּם רָצִים אִישׁ לְבֵיתוֹ׃ - מען האט געהאפט אויף א סך און אט איז עס ווייניג, און איר ברענגט עס אהיים און איך בלאז עס אוועק; צוליב וואס? זאגט ה' צבאות: צוליב מיין הויז וואס איז חרוב, און איר לויפט יעדער צו זיין הויז.
נאכדעם וואס ער האט זיי מודיע געווען אז די קללה וואס איז געפאלן אויף זיי ביז יעצט איז צוליב דעם וואס עס פעלט זיי בית ה', פון וואו די ברכה און דער שפע קומט, זאגט ער זיי יעצט: פון יעצט אן, ווען איר הערט שוין פונעם נביא אז עס איז דא א ציווי צו בויען און איר זענט מסרב - וועט די מארה זיין בהשגחה. ביז יעצט איז די מארה געווען אויף א נאטירלעכן אופן, דאס הייסט אז ווען מען טוט נישט דעם רצון השם פארהאלטן די הימלען ממילא זייער טוי. אבער יעצט, ווען איר הערט דעם ציווי און איר זענט מסרב, זאגט דער אויבערשטער: "ופניתי אני עליכם", רחמנא ליצלן, אזוי ווי עס שטייט אין די קללות - אז די מארה וועט נישט זיין בלויז מצד הסתר פנים, נאר דער אויבערשטער וועט זיך ווענדן צו זיי צו ברענגען אויף זיי די מארה.
און דאס איז פיל מער חמור. ווען די מארה קומט מצד הסתר פנים - און ווי מיר האבן גערעדט מער ווי איין מאל, און דער מלבי"ם האט דאס פריער דערמאנט - אויב לויט דער מערכה און דעם טבע איז דאס א צייט פון שפע, וועט זיין שפע; הסתר פנים מיינט כביכול "איך געב זיך נישט אפ מיט דיר", און דעמאלט קען זיין אז ער וועט מצליח זיין און קען זיין אז נישט, און אויב ער וועט נישט מצליח זיין וועט דאס זיין זייער שלעכט, ווייל דער אויבערשטער האט דאך אוועקגענומען זיין השגחה פון אים. אבער ווען "ונתתי פני באיש ההוא" - נעמט מען אים כביכול אין הימל ווי א פראיעקט און מען איז משגיח אויף אים אים צו שעדיגן, און דעמאלט איז דאס בכלל נישט אפהענגיק אינעם טבע: עס קען זיין אז לויטן טבע איז דאס א צייט פון ברכה, און פאר דעם מענטש אליין וועט זיין א מארה, ווייל דער אויבערשטער לייגט זיין פנים אויף אים. און דאס איז וואס הקדוש ברוך הוא זאגט זיי: אזוי וועט זיין יעצט.
און דרך אגב, האב איך געליינט וועגן א מענטש וואס האט געעפנט א ביזנעס אין א פלאץ וואס ער האט געדונגען אין א בנין. אינעם זעלבן בנין האט איינער געמאכט אן הרחבה, און די הרחבה האט ער אים פארדונגען, און יענער האט אריבערגעפירט אהין די ביזנעס וואס ביז דעמאלט האט ער געפירט פון זיין שטוב. ער דערציילט אז פון זיין שטוב האט די ביזנעס געארבעט זייער שיין, אבער דארט איז דער מצב געווען גאר שלעכט: עס זענען דא הכנסות און עס גייען אדורך מזומנים, אבער גארנישט בלייבט נישט - געלט וואס קומט און גייט. נאך א יאר האט ער אנגעהויבן אריינטראכטן וואס איז דא געשען, און ער האט גערעדט מיט איינעם פון די שכנים און אים געזאגט: אפשר איז דא איינער אינעם בנין וואס די גאנצע זאך געפעלט אים נישט? איז אים קלאר געווארן אז עס זענען טאקע דא עטלעכע וואס האבן זייער מקפיד געווען - מען האט געבויט די תוספת אן א רשות, און נאך דערצו האט מען אהערגעברענגט א ביזנעס וואס פארמערט דריסת הרגל, כלשון הגמרא, אז מענטשן גייען אריין און ארויס. דערציילט יענער: נאך אינעם זעלבן חודש האב איך געענדיגט דארט די שכירות און זיך אריבערגעצויגן צו א צווייטן פלאץ. נאך עטלעכע חדשים רופט אים אן דער רואה חשבון און פרעגט אים: האסט געטאן עפעס אין דער ביזנעס? דו ביסט אין א גאר אנדערן מאזן, דו האסט זייער גרויסע פארדינסטן - האסט געמאכט רעקלאמע? האט ער אים געזאגט: ניין, צוליב אנדערע סיבות. זעט ווי נישט פשוט עס איז צו זיין אין א מצב פון א קפידא, ווען איינער איז אויף דיר מקפיד - די זאכן קריכן און עס גייט פשוט נישט.
און דאס איז "פנה אל הרבה והנה למעט". גיט אכטונג אויפן דיוק: פריער איז געזאגט געווארן "זרעתם הרבה והבא מעט" - איר האט אסאך געזייט און אריינגעברענגט אין שטוב ווייניג, און עס איז פארשטענדליך אז ווער עס ברענגט אריין ווייניג האט ווייניג. אבער דא רעדט מען נישט פון זייען נאר פון אריינברענגען: דו האסט אריינגעברענגט אין שטוב אסאך, און פונדעסטוועגן וועט עס ווערן ווייניג, עס וועט פארשאָלטן ווערן און פארמינערט ווערן. אז די ערד זאל וואקסן ווייניגער - דאס פאסירט, עס איז דא שידפון וירקון און עס זענען דא אומשטענדן וואס די ערד גיט נישט קיין תבואה ווי געהעריג. אבער א מצב וואס דו האסט שוין געשניטן און אריינגעברענגט אסאך, און פלוצלונג ווערט עס ווייניג - דאס איז זיכער השגחה, זיכער א געשיקטע מארה. און אפילו נאכדעם וואס דו וועסט ברענגען די תבואה אין שטוב אריין - "ונפחתי בו", איך וועל עס פארברענען מיטן ווינט פון מיין מויל.
"יען מה" - וואס איז די סיבה? "יען ביתי אשר הוא חרב ואתם רצים איש לביתו" [צוליב מיין הויז וואס איז חרוב, און איר לויפט יעדער איינער צו זיין הויז]. ביז יעצט, אזוי לאנג ווי איך האב אייך נאך נישט מעורר געווען צום בנין, האט ממילא נישט גערוהט די ברכה מחמת הסתר פנים. אבער יעצט נאכדעם וואס איך האב אייך שוין מעורר געווען און איר טוט נישט, מיין הויז איז חרוב און איר לויפט יעדער צו זיין הויז - טוט איר דאך דאס בכוונה, און דערפאר וועל איך אויך טון צו אייך בכוונה. איר פארזעט במוצהר, וועל איך אויך פארזען פון אייך במוצהר.
עַל־כֵּן עֲלֵיכֶם כָּלְאוּ שָׁמַיִם מִטָּל וְהָאָרֶץ כָּלְאָה יְבוּלָהּ׃ - דעריבער האבן איבער אייך די הימלען פארהאלטן דעם טוי, און די ערד האט פארהאלטן איר געוואוקס.
זאגט זיי דער אויבערשטער: דעריבער איז אייער עונש אז "כלאו שמים מטל" - אין די לענדער פון די גוים גיסן רעגן און טוי, אבער אין אייער לאנד האבן די הימלען פארהאלטן, כאילו זיי האלטן צוריק דעם טוי און לאזן אים נישט אראפ. און אזוי שטייט אין די קללות "ונתתי שמיכם כברזל". "עליכם" - דוקא איבער אייך, און נישט איבער די איבריגע אומות.
און דער מלבי"ם איז מדייק: ביז יעצט איז די קללה נאך נישט געווען מיט א באזונדערער השגחה מאת השם, נאר "עליכם כלאו שמים מטל" - דורך די הימלען און דער מערכת הטבע האבן זיי נישט געגעבן זייער טוי. דאס הייסט, אן עונש וואס איז נישט געווען בהשגחה, נאר לויט די סדרי הטבע: עס זענען דא יארן פון בצורת און עס זענען דא יארן פון פילע רעגנס, און די ערד האט אויף א נאטירלעכן אופן פארהאלטן איר תבואה. אבער פון יעצט אן וועט דער עונש זיין בהשגחה:
וָאֶקְרָא חֹרֶב עַל־הָאָרֶץ וְעַל־הֶהָרִים וְעַל־הַדָּגָן וְעַל־הַתִּירוֹשׁ וְעַל־הַיִּצְהָר וְעַל אֲשֶׁר תּוֹצִיא הָאֲדָמָה וְעַל־הָאָדָם וְעַל־הַבְּהֵמָה וְעַל כָּל־יְגִיעַ כַּפָּיִם׃ - און איך האב אויסגערופן א טרוקעניש אויפן לאנד, און אויף די בערג, און אויפן קארן, און אויפן וויין, און אויפן בוימל, און אויף אלץ וואס די ערד ברענגט ארויס, און אויפן מענטש, און אויף דער בהמה, און אויף דער גאנצער מי פון די הענט.
"חורב" באדייט טרוקעניש, ווי דער רד"ק ערקלערט: די לופט וועט זיין טרוקן און עס וועט נישט זיין קיין פייכטקייט פון די וואסערן פון תהום. און דער דיוק ליגט אין ווארט "ואקרא" - דאס איז שוין השגחה. ביז יעצט איז דער עונש געווען פון דער זייט פון דער מערכה און די גרמי השמים, אבער יעצט רוף איך צום חורב, דורך מיין רופן און מיין באפעל און נישט דורך די הימלען. דער חורב וועט זיין אויפן לאנד, אויף די בערג, אויפן דגן און אויפן תירוש - כאטש עס וועט זיין דגן און תירוש, וועלן זיי אויסגעטריקנט ווערן און פארדארבן ווערן; "ועל אשר תוציא האדמה" - די ערד וועט יא ארויסגעבן איר געוואוקס, אבער אלעס וואס וועט וואקסן וועט וואקסן פארטרוקנט, דאס הייסט נישט ווי געהעריג.
"ועל האדם ועל הבהמה ועל כל יגיע כפיים" - נישט בלויז דער מענטש און די בהמה, נאר אויך די מי פון די הענט. און אויף יגיע כפיים קענען לכאורה די הימלען נישט ברענגען קיין קללה, ווייל דאס איז דאך וואס איך מאך מיט מיינע אייגענע הענט - איך האב געבויט א טיש, דאס איז דאך יגיע כפיים. זאגט ער דיר: אינעם חורב וואס איך רוף, וועט די קללה וואס איך וועל אראפברענגען פונעם הימל אויך חל זיין אויף דעם. און דער רד"ק ערקלערט פארוואס ער האט דערמאנט דגן, תירוש און יצהר - ווייל זיי זענען די דריי זאכן וואס זענען דער עיקר פון מענטשנ'ס לעבן, און דערנאך האט ער איינגעשלאסן אלץ וואס די ערד ברענגט ארויס. און פארוואס האט ער דערמאנט אדם און בהמה - ווייל די טרוקעניש פון דער לופט ברענגט שלעכטע קראנקייטן אויפן מענטש און אויף דער בהמה.
וַיִּשְׁמַע זְרֻבָּבֶל בֶּן־שַׁלְתִּיאֵל וִיהוֹשֻׁעַ בֶּן־יְהוֹצָדָק הַכֹּהֵן הַגָּדוֹל וְכֹל שְׁאֵרִית הָעָם בְּקוֹל יְהֹוָה אֱלֹהֵיהֶם וְעַל־דִּבְרֵי חַגַּי הַנָּבִיא כַּאֲשֶׁר שְׁלָחוֹ יְהֹוָה אֱלֹהֵיהֶם וַיִּירְאוּ הָעָם מִפְּנֵי יְהֹוָה׃ - און זרובבל בן שאלתיאל און יהושע בן יהוצדק דער כהן גדול און דאס גאנצע איבערגעבליבענע פאלק האבן צוגעהערט צום קול פון ה' זייער גאט, און צו די רייד פון חגי דער נביא, אזוי ווי ה' זייער גאט האט אים געשיקט, און דאס פאלק האט מורא געהאט פאר ה'.
זרובבל און יהושע הערן צום קול פון זייער גאט, כאטש חגי האט נישט נבואה געזאגט צו זיי נאר צום פאלק (ווי די ווערטער פונעם רד"ק אויבנדערמאנט) - ווייל זיי זענען דאך די מנהיגים, און ווער עס איז דער ראש איז דער פאראנטווארטלעכער און ער איז דער וואס ווערט געפאדערט צו בויען דעם בית המקדש. און זיי זעען אז זיי האבן נישט קיין הצלחה אין אלע זייערע מעשים, אז עס איז פאראן א חורב און אז די הימלען האבן פארהאלטן דעם טוי, און זיי פארשטייען אז עס איז נישטא קיין הצלחה אין זייערע מעשים צוליב דעם וואס זיי זארגן נישט פארן בנין בית ה'. און אין דער תורה שטייט "אם תלכו עמי בקרי והלכתי עמכם בחמת קרי", און ווי די ווערטער פונעם רמב"ם - מען זאל נישט זאגן אז דאס איז פשוט מקרה: עס זענען דאך נאטירלעך פאראן צייטן פון בצורת, און וואס קען מען טון. פון דעם האבן זיי זיך אויפגעוועקט צו פארשטיין אז אלעס איז בהשגחה, און אז זיי מוזן מקיים זיין דעם רצון השם און בויען דעם בית המקדש.
דער מלבי"ם איז מדייק: "זרובבל ויהושע וכל שארית העם" - דאס זענען די גדולי העם, און זיי זענען די וואס הערן צו די ווערטער פון חגי הנביא; בעת וואס "וייראו העם" רעדט פונעם המון עם. און דער מלבי"ם זאגט: "וייראו העם מפני ה'" - זיי האבן מורא געהאט פון פחד פונעם עונש, און פונדעסטוועגן האבן זיי נאך נישט אנגעהויבן מיטן בנין. און פארוואס? ווייל זיי האבן נאך מער מורא געהאט פונעם מלך, זיי האבן מורא געהאט פון דריווש, און האבן נישט געוואלט טון קיין שום פעולה וואס וועט אויפוועקן בערן פון זייער רוה, טאמער וועט ער קומען אויף זיי מיט זיינע מיליטערן.
וַיֹּאמֶר חַגַּי מַלְאַךְ יְהֹוָה בְּמַלְאֲכוּת יְהֹוָה לָעָם לֵאמֹר אֲנִי אִתְּכֶם נְאֻם־יְהֹוָה׃ - און חגי דער שליח פונעם אויבערשטן האט געזאגט אין דער שליחות פונעם אויבערשטן צום פאלק, אזוי צו זאגן: איך בין מיט אייך, זאגט דער אויבערשטער.
"מלאכות ה'" מיינט די שליחות פונעם אויבערשטן, און דערפאר ווערט ער אנגערופן מלאך - ווייל א מלאך איז א שליח. אין דער שליחות פונעם אויבערשטן איז ער געשיקט געווארן צו זאגן פאר זיי: אני אתכם (איך בין מיט אייך). און דער מלבי"ם ערקלערט: האט קיין מורא נישט, גייט און בויט, און ווארט נישט אויף דער ערלויבעניש פונעם מלך - נישט אז איר דארפט ארויסנעמען א היתר און גיין אין ראטהויז. גיי און בוי דעם בית המקדש, ווייל דער אויבערשטער איז מיט אייך אייך צו העלפן, און דורך דעם וועט קיין שלעכטס נישט קומען אויף אייך פונעם מלך.
וַיָּעַר יְהֹוָה אֶת־רוּחַ זְרֻבָּבֶל בֶּן־שַׁלְתִּיאֵל פַּחַת יְהוּדָה וְאֶת־רוּחַ יְהוֹשֻׁעַ בֶּן־יְהוֹצָדָק הַכֹּהֵן הַגָּדוֹל וְאֶת־רוּחַ כֹּל שְׁאֵרִית הָעָם וַיָּבֹאוּ וַיַּעֲשׂוּ מְלָאכָה בְּבֵית־יְהֹוָה צְבָאוֹת אֱלֹהֵיהֶם׃ - און דער אויבערשטער האט אויפגעוועקט דעם גייסט פון זרובבל בן שאלתיאל דעם הערשער פון יהודה, און דעם גייסט פון יהושע בן יהוצדק דער כהן גדול, און דעם גייסט פון דעם גאנצן איבערגעבליבענעם פאלק, און זיי זענען געקומען און האבן געטאן די ארבעט אינעם הויז פונעם אויבערשטן צבאות, זייער גאט.
"פחת יהודה" - דער שר פון יהודה, ווי פחה, א לשון פון א שר און א חשוב'ער מענטש, און ווי עס שטייט "הקריבהו נא לפחתך". און דער אויבערשטער ערוועקט זיין גייסט, דאס הייסט מיט א רוח גבורה: ביז יעצט איז אין זיי געווען א פחד פאר דער מלכות, און יעצט דארפן זיי אן הארת רוח צו שטארקן זייער הארץ און מעורר זיין אין זיי א רוח גבורה און יראת השם. און דעמאלט זענען זיי געקומען און געטאן אין דער מלאכה, און האבן אנגעהויבן צוצוגרייטן די ארבעט פונעם בנין.
בְּיוֹם עֶשְׂרִים וְאַרְבָּעָה לַחֹדֶשׁ בַּשִּׁשִּׁי בִּשְׁנַת שְׁתַּיִם לְדָרְיָוֶשׁ הַמֶּלֶךְ׃ - אינעם פיר און צוואנציגסטן טאג פונעם זעקסטן חודש, אינעם צווייטן יאר פון דריוש דעם מלך.