הקדמה
דער המשך פון פרק ח' אין עמוס איז א באשרייבונג פון א גאנצן מהלך: פון דער מאראלישער פארדארבנקייט בין אדם לחבירו - סוחרים וואס רודפ'ן דעם דל און דעם אביון ביז זיי אומצוברענגען - און ביז דער פורעניות וואס קומט אין אירע שפורן: דאס ציטערן פון דער ערד, דער פארפלייצונג פונעם יאור, די פינצטערניש אין מיטן העלן טאג, די פארוואנדלונג פון יום טוב אין אבל, און צום סוף דער שרעקליכסטער הונגער פון אלע - א הונגער צו הערן דאס דבר ה'. מיר וועלן גיין לויטן סדר פון די פסוקים, בעיקר לויטן מלבי"ם, צוזאמען מיט די ווערטער פון רש"י, דעם רד"ק, דעם אבן עזרא און דעם תרגום.
"לקנות בכסף דלים" - וואס האבן זיי געוואלט פון זיי?
לִקְנוֹת בַּכֶּסֶף דַּלִּים וְאֶבְיוֹן בַּעֲבוּר נַעֲלָיִם וּמַפַּל בַּר נַשְׁבִּיר׃ - אפצוקויפן מיט געלט די ארימעלייט און אן אביון פאר א פאר שיך, און דעם אפפאל פון תבואה וועלן מיר פארקויפן.
דער תרגום פארטייטשט "לקנות בכסף דלים" - "בדיל די יחסנון", דאס הייסט כדי זיי זאלן ירש'נען זייער לאנד. און לכאורה, וואס איז דער שייכות? דער רד"ק שיקט אונז צו פריער, און דארט האבן מיר שוין געזאגט אז מיר האבן נישט פארשטאנען זיין מיינונג. רש"י ערקלערט די ווערטער פון תרגום יונתן: זיי פלעגן פארדרייען דעם משפט פונעם אביון, און וויבאלד ער איז נתחייב געווארן אין דין און ער האט נישט קיין געלט, איז ער געווען געצוואונגען צו פארקויפן זיין פעלד. און דער אינטערעס פונעם דיין איז געווען קלאר: זיינע אייגענע פעלדער זענען געווען ארום און ארום, און דאס פעלד פונעם אביון איז אים געווען איינגעשטאכן ווי א דארן אינדערמיט. דורך פארדרייען דעם דין האט ער פארדינט א פעלד, און באקומען אלע זיינע פעלדער אלס איין גאנצער שטח (בבחינת דינא דבר מצרא).
און וואס מיינט "ואביון בעבור נעליים"? צוויי ביאורים זענען דא: איינס - "נעליים" מלשון פארשליסן (נעילה), כדי ער זאל קענען פארשליסן און ארומצוימען אלע זיינע פעלדער צוזאמען. און דאס צווייטע - "נעל" מלשון קנין, אזוי ווי מיר געפינען ביים קנין פון רות ביי בועז: "שלף איש נעלו" - א קנין סודר וואס ווערט געמאכט מיט א שיך. דאס הייסט, מען פלעגט מחייב זיין אין דין דעם אומשולדיקן, כדי דער עני זאל געצוואונגען ווערן צו פארקויפן זיין פעלד מיט א קנין גמור, מיטן קנין הנעל וואס איז א קנין חליפין.
און דער מלבי"ם ערקלערט: "לקנות בכסף דלים" - דאס איז דער ענדגילטיגער ציל. זיי פלעגן ווארטן ביז די דלים וועלן אנקומען צו א מצב וואס עס וועט זיי פעלן ברויט, און דעמאלט וועלן זיי זאגן: יעצט וועלן מיר אפקויפן די דלים אליין פאר געלט. דער אביון האט שוין גארנישט וואס צו געבן - זאל ער פארקויפן זיך אליין פאר אן עבד. פונקט ווי יוסף האט געטאן אין מצרים, אז ווען עס איז זיי מער גארנישט געבליבן צו געבן - האט ער זיי אפגעקויפט. "ואביון" - דער אביון איז נאך ערגער פונעם דל, ווייל דער דל איז נאר אראפגעקומען פון זיינע נכסים (מדולדל), בשעת דער אביון איז דערגאנגען צו א מצב אז ער גלוסט צו יעדע זאך; און אים וועלן מיר קויפן "בעבור נעליים", אפילו פאר א קלייניקייט.
"ומפל בר נשביר" - און מיר וועלן אפילו נישט דארפן פארקויפן פאר זיי גוטע תבואה. "בר" איז תבואה, און "מפל בר" איז דאס וואס פאלט ארויס פונעם זיב, די פסולת. און אויך פאר דעם וועלן מיר נעמען א טייערן פרייז. זאלן מיר דען פארשווענדן אויף זיי א געשמאקע תבואה? מיר וועלן פארקויפן פאר זיי דעם מיסט פון דער תבואה, און אויך דאס וועלן זיי קויפן - ווייל אזא אביון, וואס גלוסט נאך אלעס און פארמאגט גארנישט, וועט קויפן אפילו דאס ערגסטע.
"נשבע ה' בגאון יעקב"
נִשְׁבַּע יְהֹוָה בִּגְאוֹן יַעֲקֹב אִם־אֶשְׁכַּח לָנֶצַח כָּל־מַעֲשֵׂיהֶם׃ - דער אויבערשטער האט געשוואורן ביים שטאלץ פון יעקב, איך וועל קיינמאל נישט פארגעסן אלע זייערע מעשים.
דער רד"ק ברענגט צוויי פירושים. דער ערשטער: אזוי ווי "בי נשבעתי נאום ה'" און "נשבע ה' בנפשו" - דער הקב"ה האט געשוואורן ביי זיך אליין, און ער יתברך איז "גאון יעקב", דער שטאלץ און די גרויסקייט פון ישראל. דער צווייטער פירוש: "גאון יעקב" איז דער בית המקדש. און דער אבן עזרא ברענגט נאענט צו דעם בשם יפת, אז די כוונה איז אויפן ארון, וואס ער איז אונזער שטאלץ און אונזער תפארת, אזוי ווי עס שטייט "ויתן לשבי עוזו" - דאס איז אונזער עוז, און ווי "את גאון יעקב אשר אהב סלה". און א ראיה דערצו פון דעם וואס מיר האבן פריער געזען "מתאב אנוכי את גאון יעקב" - זעט מען דאך אז די כוונה איז אויפן בית המקדש. דער בית המקדש איז גאון יעקב, ווייל דארט האט גערוהט דער כבוד, און דער הקב"ה שווערט ביים כבוד וואס ער האט געמאכט רוהן אינעם מקדש, און זאגט: איר האט מיט אייערע עבירות פארטריבן מיין כבוד פונעם ארט פונעם משכן און מקדש.
דער מלבי"ם טייטשט ווי דער ערשטער פירוש אינעם רד"ק - דער אויבערשטער האט געשוואורן ביי זיין הייליגן נאמען. און "אם אשכח לנצח כל מעשיהם" - מיינט צו זאגן אז אפילו אויב איך וועל זיי נישט באשטראפן באלד, וועלן זיי צום סוף באקומען זייער עונש.
דאָס ציטערן פֿון דער ערד און דער שטראָם פֿונעם יאור
הַעַל זֹאת לֹא־תִרְגַּז הָאָרֶץ וְאָבַל כָּל־יוֹשֵׁב בָּהּ וְעָלְתָה כָאֹר כֻּלָּהּ וְנִשְׁקְעָה כִּיאוֹר מִצְרָיִם׃ - צי זאָל צוליב דעם נישט ציטערן די ערד, און עס זאָל קלאָגן יעדער וואָס זיצט אין איר, און זי זאָל זיך הייבן ווי דער יאור אינגאַנצן, און איינזינקען ווי דער יאור פֿון מצרים?
זאָגט דער הקב"ה: צי דען צוליב דעם זאָל די ערד נישט ציטערן? ווי קען איך פֿאַרגעסן זייערע מעשים, הלא אַפֿילו אויב איך וואָלט כביכול געוואָלט פֿאַרגעסן - וועט די ערד אַליין דערמאָנען. די ערד וועט ציטערן פֿון איר אָרט אײַנצושלינגען אירע באַוואוינער, ביז עס וועט טרויערן יעדער וואָס זיצט אין איר. דער טײַטש דערפֿון איז: ווען דאָס פֿאָלק פֿירט זיך אויף מיט אַזאַ קלקול, מיט אַזעלכע שרעקלעכע מעשים אויך אין דער הנהגה פֿון בין אדם לחבירו, ווען עס איז דאָ אַזאַ גרויסע השחתה - פֿאָדערט אויך די ערד דעם דין פֿון זיי, און דער טבֿע אַליין וויל זיי פֿאַרלעשן.
דער נביא באַשרײַבט די פֿורעניות מיט דרײַ מליצה'דיקע בילדער. דאָס ערשטע: "תרגז הארץ" - די ערד ציטערט און שטורעמט ווען זי זעט אַזעלכע שוידערלעכע מעשים. דאָס צווייטע: "ועלתה כאור כולה" - ווי דער יאור וואָס פֿלייצט איבער און דעקט צוגעדעקט די ערד, ווי עס שטייט מפורש אין סוף פֿונעם פּסוק "כיאור מצרים", ווי דער נילוס וואָס דעקט איבער די ערד. און פֿון וואַנען קומט ער? פֿון דעם כּוח פֿון די רעגנס וואָס פֿאַלן אין די בערג פֿון כּוש. די דאַמפֿן גייען אַרויף פֿון מצרים, וואָס איז אַ הייס לאַנד, און קומען אָן ווי וואָלקנס צו די בערג פֿון כּוש, און דאָרט ווערן זיי פֿאַרוואַנדלט אין רעגן און פֿלייצן אין די טײַכן, און דאָס וואַסער גייט אַראָפּ און קומט צוריק דורכן נילוס ביז קיין מצרים.
און דערפֿאַר ווערט עס דאָ אָנגערופֿן "כאור" - אויפֿן נאָמען פֿון די רעגנס וואָס קומען פֿון דער לופֿט. רש"י האָט אַ שוועריקייט צו טײַטשן "אור" ווי "יאור", און פֿאָרציט צו דערקלערן אַז אור איז אַ לשון פֿון רעגן, ווי עס שטייט "יפיץ ענן אורו", "על כפיים כיסה אור". און דער רד"ק פֿאַרבינדט ביידע זאַכן: אור מיינט רעגן, און דאָ "ועלתה כאור כולה" מיינט דער יאור וואָס וואַקסט צוליב דעם רעגן - וואָרום ביים סוף פֿונעם פּסוק שטייט דאָך בפירוש "כיאור מצרים", דעריבער רעדט דער אָנהייב פֿונעם פּסוק אויך פֿונעם יאור, נאָר עס ווערט אָנגערופֿן "אור" נאָכן רעגן פֿון וואַנען ער קומט.
און וואָס פּאַסירט אינעם נעקסטן שלב? די וואַסערן פֿונעם יאור זענען בלאָטיקע און טריבע וואַסערן, וואָרום דער יאור שווענקט און שלעפּט מיט זיך דעם זאַמד, און ברענגט אַרויף בלאָטע און טיט. און ווען דאָס וואַסער זינקט אײַן - בלײַבט אויף די פֿעלדער די בלאָטע און דער קויל. דאָס איז דער משל.
און דער נמשל, זאָגט דער מלבי"ם: לכתחילה איז געווען אַן אינערלעכער אויפֿשטאַנד קעגן הושע בן אלה. מיר האָבן שוין דערמאָנט עטלעכע מאָל אין די פֿריִערדיקע פּרקים אַז הושע בן אלה האָט געוואָלט מבטל זײַן די עגלים, ער האָט געעפֿנט די פּרוזדאות און ערמעגלעכט צו גיין קיין ירושלים. די מעדיע-לײַט פֿונעם דור האָבן דאָס נישט ליב געהאַט - מען האָט דאָך צוגענומען פֿון זיי די אַלע עגלים - און זיי זענען געגאַנגען און אָנגערעדט אַ מרד קעגן אים. און ווי זייער שטייגער הײַנט אַזוי אויך דעמאָלט, זענען זיי געגאַנגען מיט מסירה: זיי זענען געגאַנגען קיין בבל און געזאָגט, קוק, הושע בן אלה האָט רעבעלירט קעגן דיר, ער האָט געשיקט שלוחים צו סוא מלך מצרים, ער נעמט דאָך נישט אָן דײַן מלוכה. דער דאָזיקער אינערלעכער מרד איז דער נמשל פֿון "ותרגז הארץ" - דער שטורעם הייבט זיך אָן פֿון אינעווייניק, פֿון לאַנד אַליין, מען שפּינט אַ קשר און מען שיקט צו מלך אשור. און די שליחות קיין מצרים איז דער נמשל פֿונעם אור און דעם רעגן וואָס גייט אַרויף פֿון דער ערד קיין כּוש - פּונקט ווי די דאַמפֿן גייען אַרויף פֿון דער ערד און קומען אָן קיין כּוש און פֿון דאָרט קומען זיי צוריק ווי רעגן קיין מצרים, אַזוי האָט ער געשיקט שליחים קיין מצרים זי זאָל אים באַשיצן פֿאַר מלך אשור.
און דורך דעם איז מלך אשור געקומען ווי אַ פֿלייצנדיקער טײַך, ווי דער לשון פֿון ישעיהו: "הנני מעלה עליהם את מי הנהר העצומים והרבים... את מלך אשור". און ער איז געקומען און האָט פֿאַרטריבן רפש וטיט און פֿאַרפֿלייצט דאָס לאַנד. און נאָכן פֿאַרפֿלייצן - זינקט דער טיט אַראָפּ: ער האָט מגלה געווען אַלע אירע אײַנוואוינער, און ווי עס שטייט אין יחזקאל "אז אשקיע מימיהם", עס געפֿינט זיך דאָרט נישט קיין פֿוס פֿון אַ מענטש אָדער אַ בהמה, און דאָס לאַנד איז וויסט און חרובֿ. אַלץ וועט זינקען און גאָרנישט וועט נישט בלײַבן. און פֿון וואַנען האָט זיך אַלץ אָנגעהויבן? פֿון "ותרגז הארץ" - און דאָס וואָס איר האָט געשיקט אַ מסירה צו מלך אשור, לסוף זענט איר אַליין אויך געשעדיקט געוואָרן דערפֿון, ווײַל ער איז געקומען און האָט פֿאַרשוועמט יעדן איינעם.
"והבאתי השמש בצהריים"
וְהָיָה בַּיּוֹם הַהוּא נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה וְהֵבֵאתִי הַשֶּׁמֶשׁ בַּצָּהֳרָיִם וְהַחֲשַׁכְתִּי לָאָרֶץ בְּיוֹם אוֹר׃ - און עס וועט זײַן אין יענעם טאָג, זאָגט גאָט דער הער, און איך וועל מאַכן די זון אונטערגיין אין מיטן העלן טאָג, און איך וועל פֿאַרטונקלען די ערד אין אַ ליכטיקן טאָג.
"ביום ההוא" - אין דעם טאָג פֿונעם חורבן פֿונעם לאַנד. "והבאתי השמש" - אַ לשון פֿון שקיעה, ווי "כי בא השמש". זאָגט דער הקב"ה: די צרה וועט זײַן אַזוי גרויס, אַז אין מיטן העלן טאָג וועט די זון אונטערגיין. מיטן טאָג איז די צײַט ווען אַ מענטש ריכט זיך דאָס קנעפּסטע דערויף, און דווקא דעמאָלט וועט קומען די שקיעה. אין דער שעה ווען איר זענט געווען אין סאַמע שפּיץ פֿון דער זון און דער הצלחה - אין איין רגע וועט אַלץ פֿאַרלאָשן ווערן. זאָגט רש"י: זיי וועלן האָבן אַ גרויסן שלום, און פּלוצעם וועט זײַן אַ מפלה.
און חז"ל האָבן געזאָגט אַז דאָס איז דער טאָג פֿון יאשיהו, וואָס איז געשטאָרבן מיט אַ חרב של שלום. יאשיהו איז געווען זיכער אַז זײַן דור זענען צדיקים אַזוי ווי ער. ווען פּרעה נכֿה מלך מצרים איז געקומען און געוואָלט דורכגיין זײַן לאַנד, און האָט אים געזאָגט: "לא עליך בית מלחמתי", איך קום נישט מלחמה האַלטן מיט דיר, נאָר בלויז דורכצוגיין - האָט ער בשום אופֿן נישט מסכּים געווען, און האָט אים געזאָגט: פֿאָרט וועל איך מיט אַ שווערד אַרויסקומען אַקעגן דיר. און באַלד איז דער מלך פֿון מצרים אַרויס אין מלחמה - אַ זאַך וואָס איז גאָר נישט געווען אין זײַן פּלאַן. און אין וואָס האָט יאשיהו געהאַט אַ טעות? ער איז געווען זיכער אַז פּונקט ווי ער איז אַ צדיק, אַזוי זענען זײַנע דור צדיקים, און אין דער תורה איז דאָ אַן הבטחה "וחרב לא תעבור בארצכם", און חז"ל האָבן געזאָגט אַפֿילו אַ חרב של שלום. האָט ער געזאָגט: וואָס הייסט ער זאָל דורכגיין, איך קען אים בײַקומען. אָבער ער האָט זיך טועה געווען, און צוליב דעם האָט מען אים געמאַכט ווי אַ זיפּ (עשאוהו ככברה), און דער נביא האָט געקלאָגט אויף אים "רוח אפינו משיח ה'" - ער איז געפֿאַנגען געוואָרן אין דער השחתה פֿונעם פֿאָלק, בעת ער אַליין איז געווען אַ צדיק. און דאָס איז די חרב של שלום, און דאָס איז "והבאתי השמש בצהריים": די זון איז מלכות בית דוד וואָס איז געגליכן צו דער זון, "וכיסאו כשמש נגדי", וואָס שײַנט פֿאַר דער גאַנצער וועלט - די זון וועט קומען און אונטערגיין אין מיטן העלן טאָג, עס וועט בטל ווערן דער כּוח פֿון יאשיהו און עס וועט זײַן אַ שקיעה.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז דאס איז דאס דריטע בילד און משל: א בחינה פון חושך אין זייער לאנד. פון אויבן - די שיינענדיגע זון וועט אונטערגיין, כביכול דער הקב"ה ציט זיך צוריק פון זיי, און דער השפעה העליונה הערט אויף, זייער מזל און הצלחה וועלן פארפינצטערט ווערן. און פון אונטן - "והחשכתי לארץ", חושך מצד דער ערד, א וואלקן און א נעפל, וואס דאס איז דער אונטערשטער חושך. און דער משל דערין איז, אז דער הקב"ה וועט צושטערן זייער עצה און פאלן לאזן זייער גבורה שלא כדרך הטבע: כפי דרך הטבע ביסטו א גיבור, אבער עס וועט זיין א וואלקן און א נעפל, און ביי חצות היום, אינמיטן דעם ליכטיגן טאג, וועט פלוצלונג קומען די שקיעה.
"והפכתי חגיכם לאבל"
וְהָפַכְתִּי חַגֵּיכֶם לְאֵבֶל וְכָל־שִׁירֵיכֶם לְקִינָה וְהַעֲלֵיתִי עַל־כָּל־מָתְנַיִם שָׂק וְעַל־כָּל־רֹאשׁ קָרְחָה וְשַׂמְתִּיהָ כְּאֵבֶל יָחִיד וְאַחֲרִיתָהּ כְּיוֹם מָר׃ - און איך וועל איבערקערן אייערע ימים טובים צו טרויער און אלע אייערע געזאנגען צו א קינה, און איך וועל ארויפברענגען אויף אלע לענדן א זאק און אויף יעדן קאפ א קארכקייט, און איך וועל עס מאכן ווי דער טרויער אויף אן איינציגן קינד, און איר סוף ווי א ביטערער טאג.
לויט רש"י גייט דער פסוק ווייטער איבער דער מיתה פון יאשיהו. "והפכתי חגיכם לאבל" - ווי עס ווערט געברענגט אין דברי הימים, אז גאנץ יהודה און ירושלים האבן געטרויערט אויף יאשיהו. "וכל שיריכם לקינה" - אזוי ווי עס שטייט דארט "ויאמרו כל השרים והשרות בקינותיהם", אז מען האט אסאך געקלאגט אויף זיין טויט.
און דער מלבי"ם דייק'עט אינעם סדר פון די אויסדרוקן: אין א יום טוב טרויערט מען נישט אויפן עבר, ווייל אפילו ווען עס איז פאראן א סיבה צו טרויערן, טרויערט מען נישט אין יום טוב אויף דעם וואס איז געווען; דער יום טוב ווערט פארוואנדלט אין אן אבל נאר צוליב א צרה אינעם הווה אדער אין דער צוקונפט. און דאס איז וואס ער זאגט - דער יום טוב וועט ווערן אן אבל, דאס הייסט עס וועט זיין א שטענדיגע אבלות. "ושיריכם לקינה" - און א קינה איז דוקא אויפן עבר. "והעליתי על כל מותניים שק" - דעם זאק פלעגט מען אנטון צו תפילה און צו א תענית איבער א צרה אינעם הווה אדער אויף דער צוקונפט. "ועל כל ראש קרחה" - א קרחה מאכט מען אויפן עבר, אויף א מת וואס איז שוין געשטארבן, וואס מען פלעגט שערן און פליקן די האר פונעם קאפ אלס א צייכן פון אבלות. קומט אויס אז ער האט זיי געזאגט אלעס: זיי וועלן קלאגן און מאכן א קרחה אויפן עבר, און זיי וועלן טרויערן און אנטון א זאק אויפן הווה און אויפן עתיד.
"ושמתיה כאבל יחיד" - ווי א מענטש וואס טרויערט אויף זיין איינציגן זון, וואס ער האט נישט נאך א זון זיך צו טרייסטן מיט אים. "ואחריתה כיום מר" - א מענטש וועמענס זון איז געשטארבן טרייסט זיך נאך מיט דעם וואס ער אליין לעבט, אבער דא זאגט ער זיי אז דער סוף וועט זיין ווי דער טאג פונעם טויט, וואס דעמאלט איז פארלוירן געגאנגען יעדע האפענונג.
"והשלחתי רעב בארץ" - דער הונגער צו דבר ה'
הִנֵּה יָמִים בָּאִים נְאֻם אֲדֹנָי יֱהֹוִה וְהִשְׁלַחְתִּי רָעָב בָּאָרֶץ לֹא־רָעָב לַלֶּחֶם וְלֹא־צָמָא לַמַּיִם כִּי אִם־לִשְׁמֹעַ אֵת דִּבְרֵי יְהֹוָה׃ - אט קומען טעג, זאגט גאט דער האר, און איך וועל שיקן א הונגער אינעם לאנד, נישט א הונגער נאך ברויט און נישט קיין דארשט נאך וואסער, נאר צו הערן די רייד פון גאט.
קודם כל זאל מען באמערקן דעם לשון: "וְהִשְׁלַחְתִּי" מיט א חי"ת, מלשון שילוח (שיקן), און נישט "והשלכתי" אזוי ווי אסאך גרייזן צו לייענען. און צווייטנס, אסאך מענטשן ברענגען דעם פסוק אלס א פאזיטיווע און גוטע זאך - "לא רעב ללחם ולא צמא למים כי אם לשמוע את דברי ה'" - אבער די מפרשים דא ערקלערן אז אדרבה, א נעגאטיווע זאך ווערט דא געזאגט. זאגט זיי דער הקב"ה: איר האט פאראכטעט די נבואה. מען האט דאך געזען וואס אמציה האט געזאגט צו עמוס: "לא תנבא" - זאלסט דא נישט נבוא'זשען קיין נבואות. אויב אזוי, וועלן נאך קומען טעג וואס איר וועט גלוסטן צו דער נבואה פונעם אויבערשטן און איר וועט נישט געפינען; איר וועט זוכן א נבואה, איר וועט זוכן א מסר מאת ה' - און מען וועט נישט געפינען.
דער מלבי"ם שטעלט דאס אוועק קעגנאיבער דעם וואס עס וועט געזאגט ווערן אין פסוק י"ג, "ביום ההוא תתעלפנה הבתולות היפות והבחורים בצמא", וואס דאס איז א ממשות'דיגער דארשט נאך וואסער אין די טעג פונעם גלות. זאגט דער הקב"ה: עס וועלן נאך קומען טעג וואס דער הונגער וואס איך וועל שיקן וועט נישט זיין א הונגער נאך ברויט, און דער דארשט וועט נישט זיין קיין דארשט נאך וואסער אזוי ווי אין דער צייט פונעם גלות, נאר א הונגער און א דארשט פון אן אנדער סארט - צו הערן דעם דבר ה'. און ווען וועט דאס זיין? אין בית שני. ווייל אין בית שני האט אויפגעהערט דער חזון, ודבר ה' היה יקר בימים ההם; נאך די לעצטע נביאים, חגי זכריה ומלאכי, איז יעדער חזון פארשלאסן געווארן. און פונדעסטוועגן איז נאך אלץ געווען צווישן זיי רוח הקודש און מען האט זיך באנוצט מיט א בת קול, און מען האט נאך אלץ געפארשט דעם דבר ה' און געווען דארשטיג צו הערן זיינע רייד.
וְנָעוּ מִיָּם עַד־יָם וּמִצָּפוֹן וְעַד־מִזְרָח יְשׁוֹטְטוּ לְבַקֵּשׁ אֶת־דְּבַר־יְהֹוָה וְלֹא יִמְצָאוּ׃ - און זיי וועלן וואנדערן פון ים ביז ים, און פון צפון ביז מזרח וועלן זיי ארומגיין זוכן דאס ווארט פון גאט, און זיי וועלן נישט געפינען.
דער אבן עזרא טייטשט "מים עד ים" - פונעם דרומ'דיגן ים וואס דאס איז ים סוף, ביזן ים הגדול וואס איז אין מערב פון ארץ ישראל, דאס איז דער הים התיכון. און דער רד"ק זאגט אז ער האט דא אויסגערעכנט די פיר זייטן וואס גרענעצן זיך מיט ארץ ישראל, דיר צו לאזן וויסן אז זיי האבן נישט געפונען קיין נבואה אין גאנץ ארץ ישראל. און אין חוץ לארץ איז דאך זיכער נישטא וואס צו רעדן, ווייל אין חוץ לארץ איז נישט געווען קיין נבואה, נאר פאר דעם וואס האט אנגעהויבן נבוא'זשען דא און האט ווייטער נבוא'ט דארט, אדער פאר א נבואה וואס איז געווען לצורך הארץ. און ער זאגט אז אפילו אין לאנד וועט שוין מער נישט זיין קיין נבואה. און זיי וועלן וואנדערן און זיך צעשפרייטן צו די פיר ווינטן פון הימל, און אין אלע ערטער וועלן זיי ארומגיין זוכן דעם דבר ה' און נישט געפינען - ווייל נאכן חורבן, זאגט דער מלבי"ם, וועט אויך אויפהערן די בת קול און רוח הקודש.
פארוואס דער הונגער צו דבר ה' איז א נעגאטיווער הונגער
חז"ל רעכענען אויס צען מיני הונגער וואס זענען געקומען אויף דער וועלט, און דער צענטער הונגער וואס דער מדרש רעכנט אויס איז דער דאזיגער הונגער - "והשלחתי רעב בארץ, לא רעב ללחם ולא צמא למים כי אם לשמוע את דברי ה'". פרעגט הרב כהנמן: דאס איז דאך נישט ענליך צו די איבעריגע מיני הונגער וואס ווערן דארט אויסגערעכנט - דער הונגער אין די טעג פון אברהם, אין די טעג פון פרעה, און אלע הונגערס וואס זענען געווען אין דער היסטאריע, אלע זענען געווען א שלעכטער הונגער, בעת דא רעדט מען לכאורה פון א פאזיטיוון הונגער, ווי הערליך איז דאס, מענטשן זענען הונגעריג און דארשטיג צו דבר ה'.
און הרב כהנמן ענטפערט, אז אויך אין דעם הונגער איז פאראן א נעגאטיווע זייט. ווייל מיר אלע ווייסן: ווען א מענטש איז זאט און צופרידן און מען ברענגט אים צו עסן, זאגט ער - ניין, איך וואלט ענדערש געוואלט עפעס אנדערש, האסטו אפשר עפעס געבראטנס? ער זוכט א געוויסן סארט. אבער ווען א מענטש איז באמת הונגעריג, זאגט ער: ברענג וואס עס איז דא. קארטאפל שאלעכץ? ברענג, און ער עסט אלעס. מען דערציילט אויף איינעם פון די ניצולי אושוויץ וואס איז ארומגעגאנגען אויף א באזוך מיט תלמידים דארטן, און ער האט זיי געזאגט: היינט זעט איר אושוויץ ווי א בליענדער גארטן, אלעס איז פול מיט גראז; ווען מיר זענען דארט געווען איז נישט געווען קיין איין גראזעלע, ווייל אויב עס וואלט געוואקסן בלויז איין גראז - האט מען עס תיכף אויפגעגעסן. זעט נאר וואס פארא הונגער עס איז דארט געווען, גראז וואס איז בכלל נישט ראוי לאכילה, "כבהמות יאכלו עשב".
קומט אויס אז דער הונגער איז נעגאטיוו אין א געוויסן זין. ווייל ווען דער מענטש וואלט נישט געווען אין אזא מדרגה פון הונגער, וואלט ער געוואוסט צו זוכן דבר ה' ביי ערליכע מענטשן, ראויה'דיגע לייט, בעלי תורה. אבער וויבאלד עס וועט זיין א שרעקליכער הונגער צו רוחניות, וועט מען עסן און נעמען פון אלעס וואס קומט אונטער דער האנט: יעדער "באבא", יעדער פסעוודא-מקובל, יעדער פארשטעלטער שווינדלער. היינט זענען פאראן מיידלעך וואס לערנען זוהר - ביי וועמען? עס איז דא איינער וואס איז "דער רב דער דאקטאר", און נאך אזעלכע ערליי, מענטשן וואס האבן נישט קיין שום ריח של תורה. אבער וויבאלד עס איז דא א הונגער - כאפט מען אלעס, מען עסט אלעס, און דער מענטש ווייסט נישט צו פאראויסזען און מבחין זיין צווישן אן אמת'ן מקובל און א מקבל שלמונים. קומט אויס אז אויך אין דעם הונגער איז פאראן א חסרון.
עתידה תורה שתשתכח - די גמרא אין מסכת שבת
זאגט די גמרא אין שבת קל"ח ע"ב: תנו רבנן, ווען אונזערע רבותינו זענען אריין אינעם כרם ביבנה האבן זיי געזאגט, עתידה תורה שתשתכח מישראל, שנאמר "הנה ימים באים נאום ה' אלוקים והשלחתי רעב בארץ... ונעו מים עד ים... לבקש את דבר ה' ולא ימצאו". דבר ה' - זו הלכה; דבר ה' - זה הקץ; דבר ה' - זו נבואה. און וואס וועלן זיי זוכן און ארומוואנדערן? האבן זיי געזאגט: עתידה אשה שתיטול כיכר של תרומה ותחזור בבתי כנסיות ובבתי מדרשות לדעת אם טמאה היא אם טהורה היא, ואין מבין. ביז אזא מאס וועט נישט זיין קיין הלכה ברורה. און די גמרא פרעגט דאך אז דאס זענען מפורש'דיגע דינים, און שטעלט ארויף אז עס רעדט זיך פון א ספק אין די דקדות'דיגע פרטים פון דעם דין.
תניא, רבי שמעון בן יוחאי זאגט: חס ושלום אז די תורה זאל פארגעסן ווערן פון כלל ישראל, מיר האבן דאך א הבטחה - "כי לא תשכח מפי זרעו". נאר ווי אזוי שטעל איך צונויף "ישוטטו לבקש את דבר ה' ולא ימצאו"? שלא ימצאו הלכה ברורה ומשנה ברורה במקום אחד - מען וועט נישט געפינען קיין קלארע הלכה און קיין קלארע משנה אויף איין ארט. און רש"י טייטשט: הלכה ברורה מיט אירע טעמים, אז עס זאל נישט זיין דערין קיין מחלוקת.
און דאס איז וואס מיר זעען היינט: אויף יעדער זאך וואס דו וועסט פרעגן וואס איז דער דין - וועט מען דיר זאגן דאס איז א מחלוקת ראשונים, די שיטה פון דעם איז אזוי און יענעמ'ס שיטה איז אזוי, לויט דעם איז עס דאורייתא און לויט יענעם דרבנן, און לויט ווי יענער האט פארשטאנען אינעם רמב"ם קומט אויס אז אפילו דער רמב"ם האלט אז עס איז דאורייתא. עס איז כמעט נישטא קיין דין וואס מען קען זאגן דערויף: דאס איז עס, דא איז עס איינשטימיג, דא זענען אלע מודה, דא איז נישטא קיין מחלוקת. אוודאי זענען פאראן אזעלכע פרטים, ווי צום ביישפיל אז די תפילין מוזן זיין שווארץ, הלכה למשה מסיני. אבער צי איז אין הלכות תפילין די הלכה קלאר? וואו ליגן די פרשיות, "הוויות" אינמיטן אדער ביים סוף - רש"י און רבנו תם; ווי אזוי מאכט מען די תפילין, פון וואו גייען ארויס די שערות, און אזוי ווייטער. מען האט געפרעגט דעם גר"א פארוואס ער לייגט נישט קיין תפילין דרבנו תם, האט ער געענטפערט: אויב איך וויל יוצא זיין לויט אלע פוסקים, וואלט איך געדארפט לייגן יעדן טאג פיר און זעכציג פאר תפילין. און מיין כוונה איז חלילה נישט אפצושוואכן די הענט פון די וואס לייגן רבנו תם - אדרבה, לויטן זוהר איז דא אן ענין צו לייגן סיי רש"י און סיי רבנו תם און מען איז מחויב צו לייגן ביידע, און דעריבער פלעגט הרב עובדיה יוסף שטענדיג מעורר זיין און מחזק זיין דערויף; נאר כדי איר זאלט פארשטיין פארוואס די ליטווישע לייגן נישט קיין תפילין דרבנו תם. און עכ"פ, זעט נאר: אפילו אין א פשוט'ער זאך וואס איז אנגענומען און איינגעפירט געווארן דורות לאנג, ווי הנחת תפילין, זענען אנטשטאנען מחלוקות. דאס איז דער טייטש פון "לא תהיה הלכה ברורה ומשנה ברורה במקום אחד".
און אגב, איז אינטערעסאנט צו באמערקן אז אויף די צוויי אויסדרוקן זענען געווארן פארפאסט ספרים: "משנה ברורה" - איז דער ספר פונעם חפץ חיים, וואס איז געשריבן געווארן פאר בני אשכנז; און הרב דוד יוסף האט פארפאסט דעם ספר "הלכה ברורה", א שטייגער ווי א משנה ברורה לויט די מנהגים פון די ספרדים און לויטן פסק פון זיין פאטער הרב עובדיה יוסף. זעט מען דאך, אז כדי מען זאל יא געפינען אן הלכה ברורה און א משנה ברורה אויף איין ארט, האט מען מחבר געווען ספרים אפילו אין אונזערע צייטן.
"ביום ההוא תתעלפנה הבתולות היפות"
בַּיּוֹם הַהוּא תִּתְעַלַּפְנָה הַבְּתוּלֹת הַיָּפוֹת וְהַבַּחוּרִים בַּצָּמָא׃ - אין יענעם טאג וועלן די שיינע מיידלעך און די בחורים חלש'ן פונעם דארשט.
זאגט דער אבן עזרא: "ביום ההוא" - ווען זיי וועלן נישט געפינען דבר ה'. און התעלפות מיינט, ווי דער רד"ק ערקלערט, א מידקייט און יגיעה פונעם נפש, אז דער מענטש קען זיך נישט האלטן אויף די פיס און עס גייט כמעט אויס זיין חיות - דאס וואס מיר רופן היינט חלש'ן, און אזוי ווי עס שטייט "ותך השמש על ראש יונה ויתעלף".
און פארוואס דוקא די שיינע בתולות, צי וועלן דען די מיאוסע נישט וויינען? נאר זאגט דער אבן עזרא: אפילו די שיינע בתולות. ווארום דער צער שעדיגט דעם מענטשנס שיינקייט - ווען א מענטש ליידט צער זענען זיינע פנים שלעכט, "מדוע פניכם רעים", און ער זעט אויס נישט גוט. ווער עס איז מלכתחילה נישט שיין, מאכט אים די צרה זיכער מיאוס; אבער ווער עס איז שיין, וואלט מען געקענט זאגן אז די צרה וועט נישט אזוי משנה זיין אין אים. אויף דעם זאגט דער פסוק: די צרה וועט זיין אזוי שווער, אז אפילו די שיינע בתולות וועלן וויינען און זייער שיינקייט וועט פארמיאוסט ווערן מחמת דעם צער - אז אויך אין זיי וועט זיך דערקענען די גרויסע צרה. און אזוי אויך די בחורים, וואס זענען תמיד שטארק - זאגט דער קדוש ברוך הוא, ער איז אפגעטראטן פון זיי. פונקט ווי עס איז געווען ביי שאול המלך, "ולא ענהו ה' גם בחלומות גם באורים גם בנביאים"; דער אויבערשטער איז אפגעטראטן פון זיי, און אזוי ווי מיר האבן געזען אז דבר ה' וועט נישט זיין צו געפינען, ממילא וועלן זיי נישט האבן קיין הצלחה.
און דער רד"ק דערקלערט אז מען האט דערמאנט דוקא שיינע בתולות און בחורים, ווייל זייער שטייגער איז זיך צו באשעפטיקן מיט די תענוגים פון דער וועלט: די שיינע בתולות געבן זיך אפ מיט זייער שיינקייט, און די בחורים מיט זייערע הנאות און תענוגי עולם הזה. און דער פסוק זאגט אז אפילו זיי וועלן דארשטיק זיין צו הערן דאס ווארט פונעם אויבערשטן און וועלן עס נישט געפינען. דאס הייסט, אפילו די וואס זייער עיקר באשעפטיקונג איז מיט עולם-הזה'דיגע תענוגים און זיי אינטערעסירן זיך ווייניגער אין דבר ה' - וועלן אויך חלש'ן פון דארשט, פון דעם זעלבן דארשט וואס מיר האבן גערעדט, צו הערן דבר ה'. קומט אויס אז לויטן רד"ק רעדט זיך דא פון א רוחניות'דיגן דארשט: מען זוכט נבואה, מען זוכט צו הערן דאס ווארט פון הקב"ה.
אבער דער מלבי"ם גייט דא אויף אן אנדערן וועג. "ביום ההוא" - אלץ וואס איז פריער געזאגט געווארן וועגן דעם הונגער צו דבר ה' וועט זיין אין די קומענדיגע טעג אויף שפעטער; אבער "דער יענער טאג" וואס מיר האבן גערעדט פון אים פריער, "והילילו שירות היכל ביום ההוא", "והיה ביום ההוא... והבאתי השמש בצהריים" - דאס איז דער באשטימטער טאג פאר דער גלות פון עשרת השבטים איבער פינף און זעכציג יאר. און אין יענעם טאג וועלן נישט די זקנים און דורשי ה' דארשטיק זיין, און עס וועט דארט נישט זיין קיין דארשט נאך דבר ה', נאר די שיינע בתולות און די בחורים וועלן חלש'ן פון אן עכטן דארשט נאך וואסער. דאס הייסט עס איז דא דא א חילוק: ביז יעצט האט מען גערעדט פון א רוחניות'דיגן דארשט, און דאס איז דער ענין פון די זקנים, די מענטשן וואס ווייסן באמת וואס נבואה באדייט, און זיי וועלן חלש'ן און זוכן נבואה און רוח הקודש; אבער אין יענעם טאג פון גלות, ווען דורך די צרות וועלן זיך די געזאנגען און שבחים צו עבודה זרה איבערקערן אויף יאָמערן און געוויין, וועלן די בחורים און בתולות - וואס דבר ה' אינטערעסירט זיי בכלל נישט - ליידן פון אן עכטן הונגער און דארשט. זיי זענען בכלל נישט דארשטיק נאך דבר ה', נאר זיי זענען די "הנשבעים באשמת שומרון".
הַנִּשְׁבָּעִים בְּאַשְׁמַת שֹׁמְרוֹן וְאָמְרוּ חֵי אֱלֹהֶיךָ דָּן וְחֵי דֶּרֶךְ בְּאֵר־שָׁבַע וְנָפְלוּ וְלֹא־יָקוּמוּ עוֹד׃ - די וואס שווערן ביים זינד פון שומרון (ביי דער עבודה זרה) און זאגן, "ווי עס לעבט דיין גאט, דן!", און "ווי דער וועג קיין באר שבע לעבט!", וועלן פאלן און מער נישט אויפשטיין.
צום סך-הכל:
דער קאפיטל פירט אונדז פונעם פארדארבונג אין בין אדם לחבירו - סוחרים וועמענס גאנצער ציל איז אפצוקויפן דעם ארימאן פאר געלט און דעם אביון פאר א פאר שיך, און צו פארקויפן פאר זיי אפילו דעם אפפאל פונעם תבואה - ביז דער שבועה פונעם אויבערשטן אז ער וועט נישט פארגעסן זייערע מעשים. און פון דארט צו דער פורענות אין דריי בילדער: דאס ציטערן פון דער ערד (דער אינערליכער בונט), דאס פארפלייצן פונעם יאור (דער קעניג פון אשור וואס פארפלייצט מיט בלאטע און טיט און פארטרייבט אירע איינוואוינער אין גלות), און אן אויבערשטער און אונטערשטער חושך (דאס אונטערגיין פון דער זון אין מיטן העלן טאג, ווי דער טאג פון יאשיהו וואס איז געשטארבן דורך א חרב של שלום). דער יום טוב ווערט פארוואנדלט אין א טרויער און דאס געזאנג אין א קינה, אן אבלות אויף דער פארגאנגענהייט, געגנווארט און צוקונפט אינאיינעם, ווי דער טרויער אויף אן איינציג קינד וועמענס סוף איז ווי א ביטערער טאג. און צום סוף, דער שווערסטער הונגער פון אלע - נישט נאך ברויט און נישט נאך וואסער, נאר צו הערן דבר ה': עס האט אויפגעהערט די נבואה, עס האט אויפגעהערט די בת קול, און מען טרעפט נישט קיין הלכה ברורה און קיין משנה ברורה אויף איין פלאץ. און ווי הרב כהנעמאן האט אונדז געלערנט, אויך אין דעם רוחניות'דיגן הונגער איז פאראן א שלעכטער פונקט, ווייל א הונגעריגער קלויבט נישט אויס - און ווער עס איז הונגעריג כאפט פון אלץ וואס קומט אונטער דער האנט. דער לימוד דערפון: מען דארף זיך היטן פון פאראכטן דבר ה' בשעת עס איז מצוי, און עס זוכן ביי עכטע בעלי תורה, כדי מיר זאלן נישט אנקומען צו די טעג ווען מען וועט ארומלאפן זוכן דבר ה' און מען וועט נישט געפינען.