פרק ט' איז דער פרק וואס שליסט דעם ספר עמוס. ער הייבט זיך אן מיט א שווערער נבואה-מראה פון חורבן און פון א זוכן נאך די אנטלאפענע אין יעדן באהעלטעניש, און ענדיגט זיך מיט נחמה-נבואות איבערן אויפשטעלן סוכת דוד הנופלת און איבער דער שיבת ישראל צו זייער ערד קיינמאל מער נישט פארטריבן צו ווערן. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים, און מיר וועלן זען דעם וועג פון רש"י, דעם רד"ק, דעם אבן עזרא און דעם תרגום פון איין זייט, און דעם באזונדערן מהלך פונעם מלבי"ם פון דער צווייטער זייט - ווייל פון פסוק ז' און ווייטער דרייט דער מלבי"ם דעם גאנצן ריכטונג פון א פורענות-נבואה צו ווערטער פון טרייסט.
די מראה ביים מזבח
רָאִיתִי אֶת־אֲדֹנָי נִצָּב עַל־הַמִּזְבֵּחַ וַיֹּאמֶר הַךְ הַכַּפְתּוֹר וְיִרְעֲשׁוּ הַסִּפִּים וּבְצַעַם בְּרֹאשׁ כֻּלָּם וְאַחֲרִיתָם בַּחֶרֶב אֶהֱרֹג לֹא־יָנוּס לָהֶם נָס וְלֹא־יִמָּלֵט לָהֶם פָּלִיט׃ - איך האב געזען דעם אויבערשטן שטייענדיג אויפן מזבח, און ער האט געזאגט: קלאפ דעם אויבערשטן קנאפ פונעם טויער און די שוועלן זאלן ציטערן, און שנײַד זיי אפ ביים קאפ פון זיי אלע, און די איבעריגע פון זיי וועל איך הארגענען מיטן שווערד; עס וועט פון זיי קיין אנטלאפענער נישט אנטלויפן, און עס וועט פון זיי קיין פליט זיך נישט ראטעווען.
עמוס זאגט: איך זע אין א מראה הנבואה דעם אויבערשטן שטיין אויפן מזבח אין בית המקדש. זאגט דער רד"ק: איך זע ווי דער אויבערשטער באפעלט דעם מלאך ער זאל קלאפן דעם כפתור, און דורך דעם וועלן די סיפים ציטערן. וואס איז דער כפתור? אין די אמאליגע טויערן זענען געווען די מזוזות פונעם טויער פון ביידע זייטן, און אויבן איז דער טויער געווען רונדעכיג ווי א בויגן, און אין דער שפיץ איז געווען א צענטראלער שטיין וואס האלט דעם בויגן ער זאל נישט איינפאלן - דאס ווערט אנגערופן כפתור. און טייל זאגן אז דער כפתור איז די צייכענונג, וואס מען פלעגט מאלן קנאפן און בלומען אינעם אויבערשטן טייל פונעם טויער. עכ"פ כביכול דער אויבערשטער שטייט אין בית המקדש און בעט פונעם מלאך ער זאל שלאגן דעם אויבערשטן משקוף פונעם פתח, און דורך דעם וועלן די סיפים ציטערן - די שוועלן פונעם טויער - און דאס דרוקט אויס דעם חורבן הבית. ווייל ס'זענען דא אפגעטאן געווארן מעשים אשר לא יעשו, און אזוי ווי ס'איז אזוי, וועט דער בית המקדש חרוב ווערן.
"וּבְצַעַם בְּרֹאשׁ כֻּלָּם" - דער רד"ק ערקלערט אז דאס איז א לשון ציווי, און דאס ווארט איז מלעיל. "בצע" איז א לשון פון אפשניידן און כריתה, אזוי ווי "ויבצעני", אזוי ווי "פתות אותה פתים", "ובצע אותה בצעים". און וועמען זאל ער אפשניידן? די וואס זענען בראש כולם - די כהנים. זאגט דער הקב"ה: אויך זיי האב איך געזאגט פארן מלאך אפצושניידן. און צי נאר זיי? ניין. "וְאַחֲרִיתָם בַּחֶרֶב אֶהֱרֹג" - אויב די כהנים זענען דער ראש, ווערט דער רעשט פונעם עם וואס שטייען נידעריגער פון זיי אנגערופן אחרית, און אויך זיי וועלן שטארבן מיטן שווערד.
"לֹא יָנוּס לָהֶם נָס וְלֹא יִמָּלֵט לָהֶם פָּלִיט" - לכאורה איז שווער: ווי אזוי קען מען אזוי זאגן, ס'איז דאך דא א הבטחה אז כלל ישראל וועט קיינמאל נישט פארטיליגט ווערן? דערפאר ערקלערט דער רד"ק אז די כוונה איז אויף די וואס זענען נתחייב געווארן הריגה: פון די וואס זענען נתחייב געווארן הריגה וועט זיך קיינער נישט ראטעווען. קיינער וועט זיך נישט קענען באהאלטן פון די שונאים, און די שונאים וועלן נישט איבערלאזן קיין איינציגן פון זיי - יעדער אויף וועמען ס'איז נגזר געווארן מיתה, אלע וועט מען הרג'ענען.
דער מדרש: גזל מקטרג בראש
א מדרש ברענגט דער רד"ק: "ראיתי את ה' ניצב על המזבח" - ער איז געשטאנען איבערן דור אים צו קוילענען, ווייל דער מזבח דרוקט אויס א שחיטה חס ושלום פארן פאלק. "הך הכפתור" - דאס איז יאשיהו, וואס ער איז דער אויבערשטער, צענטראלער און הויפט טייל. "וירעשו הסיפים" - דאס זענען זיינע סנקליטין, זיינע וועכטער און די וואס באגלייטן אים. "ובצעם בראש כולם" - צוליב וועלכן עבירה? האט רבי פינחס געזאגט בשם רבי יוחנן: א משל צו א סאה וואס איז פול מיט עבירות, ווער איז מקטרג בראש? גזל. און דערפאר שטייט אויף דור המבול "כי מלאה הארץ חמס", און צוליב דעם עבירה איז זייער פסק פארחתמ'עט געווארן.
און מיר האבן שוין מסביר געווען פארוואס גזל איז מקטרג בראש: פון יעדער עבירה וואס א מענטש טוט באשאפט ער א מלאך משחית, און דער כאראקטער פונעם מלאך איז לויטן כאראקטער פון דער עבירה. אן עבירה פון חוצפה און עזות באשאפט א חוצפה'דיגן און עזות'דיגן מלאך. גזל איז א חוצפה - צו גיין און נעמען פון יענעם - און דערפאר אפילו ווען אלע מלאכים משחיתים זענען רואיג און שטיל, שפרינגט דער מלאך פון גזל און שרייט דער ערשטער. ס'זענען פאראן גרעסערע פון אים פאר אים, אבער ער איז א קליינער און שרייט דער ערשטער. און ווען ער קומט מקטרג זיין בראש, איז דאס אזוי ווי ביי בעלי חובות: ס'איז גענוג אז איינער זאל קומען און אנהייבן נעמען, און גלייך קומען אלע און ווארפן זיך אויפן רויב כדי ס'זאל גארנישט בלייבן. אזוי אויך, אין דער מינוט וואס דער גזל איז מקטרג בראש, זענען ממילא אלע איבעריגע אויך מקטרג. און דאס איז "ובצעם בראש כולם" - דער בצע וואס זיי שניידן אפ, ווי אין לשון "בוצע ברך ניאץ ה'" וואס מיינט גזל, און דער בצע איז בראש פון אלע עבירות. און רבי יהודה זאגט משמיה דרבי יוחנן: א משל צו מענטשן וואס האבן געהאט אין זיך עבודה זרה, גילוי עריות און שפיכות דמים, דער גרעסטער פון זיי איז שקול כנגד כולם. און דאס איז "בראש כולם" - נישט נאר וואס ער שפרינגט דער ערשטער, נאר ער וועגט איבער אלע צוזאמען.
און לויט דעם, וואס איז "הך הכפתור"? ברענגט דער תרגום יונתן: "חזיתי יקרא דה' מסתלק מכרוביא ושרא על מדבחא" - איך האב געזען דעם כבוד פונעם אויבערשטן זיך אראפנעמען פון צווישן די כרובים און רוען אויפן מזבח. די שכינה רוט דאך צווישן די כרובים אין קדשי קדשים, און אהין ווענדן מיר אונזער ציל און פנים אין געבעט. און ער האט געזאגט: "אם לית עמא בית ישראל תייבין לאורייתא" - אויב בית ישראל קערט זיך נישט צוריק צו דער תורה - "טפי מנרתא", וועט פארלאשן ווערן דאס ליכט פון דער מנורה, און די כוונה איז אויף יאשיהו המלך וואס איז די מנורה הטהורה, "יתקטיל מלכא יאשיה"; "ויחרב ביתא ויתפגרון עזרתא" - דער בית המקדש וועט חרוב ווערן און די עזרות וועלן ווערן פוסט; "אומני בית מקדשא בשביא יהכון" - די כלים פון בית המקדש וועלן גיין אין געפענגעניש; "ושאר הון בחרבא אקטול, לא יערוק להון דעריק ולא ישתזב להון דמשתזב" - און די איבעריגע פון זיי וועל איך מיטן שווערד הארגענען, ס'וועט זיך קיינער פון זיי נישט ראטעווען.
דער מהלך פונעם מלבי"ם: דער מזבח אין בית אל
אלע מפרשים ערקלערן אז דער מזבח וואס ווערט דא דערמאנט איז דער מזבח פון בית המקדש. אבער דער מלבי"ם גייט מיט אן אנדער ליניע. לויט זיין שיטה זענען די זאכן פארבינדן מיט דעם וואס מיר האבן געזען אויבן אין פרק ג': "כי ביום פוקדי פשעי ישראל ופקדתי על מזבחות בית אל ונגדעו קרנות המזבח". דער מזבח וואס שטייט דא באציט זיך אויף די מזבחות פונעם בעל, די מזבחות פון בית אל, און מיר האבן א מפורש'ן פסוק דערויף.
און ער דערקלערט דאס אויפ'ן יסוד פון וואס מיר האבן שוין דערמאנט עטליכע מאל: הושע בן אלה האט געוואלט מבטל זיין די עבודה זרה פון די עגלים, און ער האט מתיר געווען די עליה לרגל, מבטל געווען די פרוסדאות און אראפגענומען די וועכטער וואס זענען דארט געשטאנען. צוליב דעם האט אויסגעבראכן א רעוואלט אינ'ם פאלק, און דאס פאלק האט זיך צעטיילט אין צוויי כתות: איין כת איז געווען מיט הושע בן אלה און מסכים געווען מיט זיין שריט, און די צווייטע כת האט זיך קעגנגעשטעלט און בשום אופן נישט מסכים געווען אז ער זאל מבטל זיין די מזבחות פון די עגלים. יענע מתנגדים זענען געגאנגען און האבן געמסר'ט אויף הושע פאר מלך אשור, מיט'ן ציל ער זאל הרג'נען הושע'ן און אזוי וועלן זיי קענען ווייטער דינען די מזבחות ווי זייער הארץ גלוסט. און דער רעזולטאט: "ויעצרהו בבית כלא", און דערנאך "ויצר על שומרון", און צוליב דעם האט ער אלעמען פארטריבן אין גלות. וואס זיי האבן געטראכט צו שאדן בלויז פאר אים, איז צוריקגעקומען אויף זיי ווי א בומעראנג.
און דא שילדערט דער נביא אז דער גאנצער ענין איז געווען מיט השגחת ה'. כביכול שטייט דער אויבערשטער אויף יענעם מזבח פון עבודה זרה אין בית אל, און זאגט "הך הכפתור" - קלאפ דעם אויבערשטן שוועל וואס אויף אים איז געווען ווי א קנאפ - און דורך דעם "וירעשו הסיפים", עס ווערט צעשטערט דער מזבח אליין און זיינע הערנער ווערן אפגעהאקט. "ובצעם בראש כולם" - דורך דעם זענען זיי צעשניטן און צעטיילט געווארן אין צוויי כתות, ווייל "ביצוע" מיינט צעטיילונג. און דאס איז געווען דער אנהויב פון זייער מפלה: די צעטיילונג און שפאלטונג איז געווען דער קאפ פונ'ם פאל. "ואחריתם בחרב אהרוג" - דאס ענדע פון דער מהומה איז געווען אז איך וועל זיי הרג'נען מיט דער שווערד דורך מלך אשור. "ולא ינוס להם נס" - מיט'ן אנטלויפן וועט קיינער זיך נישט ראטעווען, און אפילו דער וואס וועט אנטרינען ווערן פון דער שווערד פונ'ם שונא, וועט אים די שווערד דערגרייכן שפעטער, ווי מיר וועלן זען ווייטער.
נישטא קיין אנטלויף און נישטא קיין באהעלטעניש
אִם־יַחְתְּרוּ בִשְׁאוֹל מִשָּׁם יָדִי תִקָּחֵם וְאִם־יַעֲלוּ הַשָּׁמַיִם מִשָּׁם אוֹרִידֵם׃ - אויב זיי וועלן גראבן אונטער דער ערד טיף ווי אין שאול, פון דארט וועט זיי מיין האנט נעמען, און אויב זיי וועלן ארויפגיין אין הימל, פון דארט וועל איך זיי אראפברענגען.
איצט ערקלערט דער נביא דאס וואס ער האט געזאגט "לא ינוס להם נס": אלע אופנים פון אנטלויפן און פליטים וועלן נישט העלפן. אפילו אויב ער וועט גראבן אונטער דער ערד אין א טיפע גרוב טיף ווי שאול זיך דארט צו באהאלטן - פון דארט וועל איך זיי נעמען און זיי איבערגעבן אין דער האנט פונ'ם שונא. "ואם יעלו השמיים" - צי האבן זיי דען עראפלאנען אדער א הייס-לופט באלאן? זאגט דער מלבי"ם: די כוונה איז אויף די שפיצן פון די הויכע בערג וואס זייערע קעפ רירן אן דעם הימל, און פון דארט וועל איך זיי אראפנידערן זיי איבערצוגעבן אין דער האנט פונ'ם שונא.
וְאִם־יֵחָבְאוּ בְּרֹאשׁ הַכַּרְמֶל מִשָּׁם אֲחַפֵּשׂ וּלְקַחְתִּים וְאִם־יִסָּתְרוּ מִנֶּגֶד עֵינַי בְּקַרְקַע הַיָּם מִשָּׁם אֲצַוֶּה אֶת־הַנָּחָשׁ וּנְשָׁכָם׃ - און אויב זיי וועלן זיך באהאלטן אויפ'ן שפיץ פונ'ם כרמל, פון דארט וועל איך זוכן און זיי נעמען, און אויב זיי וועלן זיך באהאלטן פון מיינע אויגן אויפ'ן גרונט פונ'ם ים, פון דארט וועל איך באפעלן די שלאנג און זי וועט זיי בייסן.
אויפ'ן שפיץ פונ'ם כרמל זענען געווען אסאך היילן און גרויסע מערות, און דארט פלעגן זיי זיך באהאלטן. זאגט דער אויבערשטער: פון דארט וועל איך אליין זוכן און זיי נעמען און איבערגעבן פאר'ן שונא - ווייל דער גאנצער ענין דא איז צו לערנען אז אלעס איז געווען בהשגחה. "ואם יסתרו מנגד עיני בקרקע הים" - צי האבן זיי דען אונטערוואסער-שיפן? נאר די כוונה איז אויף די וויסטע און אפגעזונדערטע אינזלען אינ'ם ים, וואו קיין מענטשן קומען נישט אן. און דארט וועל איך באפעלן די שלאנג; און דער רד"ק טייטשט אז די כוונה איז צום גרויסן תנין אינ'ם ים, דאס איז דער לוויתן, און אין פלעצער וואו עס געפינען זיך שלענג - וועלן זיי זיי בייסן. און רש"י ברענגט דעם תרגום יונתן: "עממיא דתקיפין כחויא" - פעלקער וואס זענען שטארק ווי א שלאנג וועלן זיי דארט ארומרינגלען און זיי פון דארט אוועקנעמען.
א באמערקונג: "אם ייחבאו בראש הכרמל" און דער לקח פון דער היסטאריע
אגב, "ואם ייחבאו בראש הכרמל" דערמאנט אן אינטערעסאנטע זאך. ווען ראמעל'ס מיליטער איז שוין געווען ביים שוועל פון ארץ ישראל, נאנט צו מצרים, און עס איז געווען א שרעק אז די נאציס גייען דא אנקומען, ווערט געברענגט אז דער אידישער ישוב אין לאנד האט אויסגעארבעט א גרייטן פלאן: ארויפצוגיין אויפ'ן הר הכרמל און טאן א "מעשה מצדה", דאס הייסט אויב מען וועט זיך נישט קענען ראטעווען - א קאלעקטיווע זעלבסטמארד. און דער ענין איז אינגאנצן קעגן דער הלכה, און מיר האבן שוין גערעדט עטליכע מאל אז מצדה ווערט בכלל נישט דערמאנט אין חז"ל, ווייל דער ענין איז נישט קיין אידישער. א איד באגייט נישט קיין זעלבסטמארד. אויב קומט דער גוי דיך נעמען אין גלות - גיי אין גלות, מצוות קען מען מקיים זיין אויך אין גלות. עס איז דא דא א נאציאנאלע שטאלץ וואס איר מקור איז נישט פון קדושה, ווייל דאס לעבן פונ'ם מענטש איז דאך טייערער פון אלעס.
און אין דעם איז אויך פאראן אן ענטפער פאר די וואס פרעגן פארוואס גדולי ישראל האבן נישט געהייסן עולה זיין קיין ארץ ישראל: די וואס זענען געווען דא אין לאנד האבן געפלאנט א קאלעקטיווע זעלבסטמארד אויפ'ן הר הכרמל, און ווער האט דען געוואוסט צי דאס לאנד איז פארזיכערט פון דער סכנה? און אדרבה, א קאנצענטראציע פון אידן אין ארץ ישראל וואלט געשפארט פאר היטלער'ן די שווערע ארבעט זיי צו זוכן אין אלע לענדער פון אייראפע; ער וואלט אנגעקומען אהער און אריינגעלייגט זיין גאנצע ענערגיע אין איין ארט וואו עס זענען קאנצענטרירט מיליאנען אידן, אנשטאט זיי צו זוכן אין אנדערע פלעצער. און מען האט דאך געזען אז ער איז שוין געווען זייער נאנט, און בלויז אינ'ם לעצטן מאמענט האט דער אויבערשטער אונז איבערגעלאזט א שריד ופליט. קומט אויס אז צו פרעגן אזעלכע קשיות הייסט געפרעגט אן צו קענען די היסטאריע.
אפילו אין געפענגעניש וועט זיי די שווערד דערגרייכן
וְאִם־יֵלְכוּ בַשְּׁבִי לִפְנֵי אֹיְבֵיהֶם מִשָּׁם אֲצַוֶּה אֶת־הַחֶרֶב וַהֲרָגָתַם וְשַׂמְתִּי עֵינִי עֲלֵיהֶם לְרָעָה וְלֹא לְטוֹבָה׃ - און אויב זיי וועלן גיין אין געפענגעניש פאר זייערע פיינט, פון דארט וועל איך באפעלן די שווערד און זי וועט זיי הרג'נען, און איך וועל לייגן מיין אויג אויף זיי צום שלעכטן און נישט צום גוטן.
אויך די וואס גייען אין געפענגעניש. זאגט דער רד"ק: אזוי ווי די וואס זענען געגאנגען קיין מצרים מיט יוחנן בן קרח, וואס זענען אהין געגאנגען פון זייער אייגענעם ווילן און זענען געווען זיכער אז דארט וועלן זיי געראטעוועט ווערן. ירמיהו האט זיי אבער געזאגט אז עס וועט זיי נישט זיין קיין שום הצלה מיטן גיין קיין מצרים, און זיי האבן אים נישט אויסגעהערט - און מען זעט דאך אז אויך דארט האט זיי דער שווערד דערגרייכט פונקט ווי ער האט געזאגט.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז דא ווערט מבואר וואס ער האט פריער געזאגט "לא יימלט להם פליט": אפילו די פליטים וואס דער שונא וועט לאזן ביים לעבן און וועט זיי נעמען אין געפענגעניש, וועלן נישט אנטלויפן פון דער שווערד, ווייל אין די ערטער וואו זיי וועלן גלות ליידן וועל איך באפעלן אויף זיי שמדות און הריגות. און כדי דו זאלסט נישט מיינען אז דאס וועט פאסירן בדרך מקרה, ווייל איך האב אראפגענומען מיין השגחה פון זיי און ממילא האט זיי דער שווערד פונעם שונא געטראפן - דעריבער שטייט "ושמתי עיני עליהם לרעה ולא לטובה": אויך דאס וועט זיין בהשגחה, אן השגחה לרעה, זיי צו באשטראפן אויף זייערע שלעכטע מעשים.
הנוגע בארץ ותמוג
וַאדֹנָי יֱהוִה הַצְּבָאוֹת הַנּוֹגֵעַ בָּאָרֶץ וַתָּמוֹג וְאָבְלוּ כָּל־יוֹשְׁבֵי בָהּ וְעָלְתָה כַיְאֹר כֻּלָּהּ וְשָׁקְעָה כִּיאֹר מִצְרָיִם׃ - און מיין האר, ה' צבאות, ער וואס רירט אן אין דער ערד און זי צוגייט זיך, און אלע אירע באוואוינער ווערן פארטרויערט, און זי שטייגט אינגאנצן ווי דער יאור, און זי זינקט ווי דער יאור פון מצרים.
דער תרגום טייטשט "דנזיף בארעא וזיעא" - דער אויבערשטער שילט אויס די ערד און די ערד באוועגט זיך. "ותמוג" איז א לשון פון באוועגונג: דער אויבערשטער רירט אן אין דער ערד און זי שאקלט זיך, און די גזירה קומט פון מיר.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז "הנוגע בארץ ותמוג" איז מכוון קעגן דעם וואס מיר האבן פריער געזען "העל זאת לא תרגז הארץ" - אויף די שלעכטע מעשים וואס זיי האבן געטאן. דא מרמז דער נביא אויפן אויפשטאנד וואס איז געווען צווישן זיי ווען זיי האבן מורד געווען אין הושע בן אלה, וואס כביכול אפילו די ערד מצד זיך אליין האט געציטערט דערפון. און ער קומט און זאגט: זאלסט וויסן אז אויך דאס איז געווען דורכן אויבערשטן. דאס וואס דאס פאלק האט מורד געווען - מאת ה'; דאס וואס די שונאים זענען געקומען און האבן מגלה געווען דאס פאלק - מאת ה'; פונקט ווי דער יאור וואס הייבט זיך און דעקט איבער די ערד, אלעס איז מאת ה'. "ראיתי את ה' ניצב על המזבח", דאס הייסט אויפן מזבח הבעל וואס הושע בן אלה האט געוואלט מבטל זיין - דיר צו לערנען אז דאס איז מאת ה': אז הושע זאל קומען און מבטל זיין דעם מזבח, אז דאס פאלק זאל מורד זיין אין אים, און אז מלך אשור זאל קומען און שלאגן יעדן איינעם.
הבונה בשמים מעלותיו
הַבּוֹנֶה בַשָּׁמַיִם מַעֲלוֹתָו וַאֲגֻדָּתוֹ עַל־אֶרֶץ יְסָדָהּ הַקֹּרֵא לְמֵי־הַיָּם וַיִּשְׁפְּכֵם עַל־פְּנֵי הָאָרֶץ יְהוָה שְׁמוֹ׃ - דער וואס בויט אין הימל זיינע עליות און זיין געבינד אויף דער ערד האט ער געגרינדעט, דער וואס רופט צו די וואסערן פונעם ים און גיסט זיי אויס אויפן אויבערפלאך פון דער ערד, ה' איז זיין נאמען.
דער אבן עזרא ערקלערט: פארוואס דערמאנט ער דא דעם בנין העולם? כדי דו זאלסט וויסן אז דער אויבערשטער האט באשאפן די גאנצע בריאה, און אויב אזוי, וואוהין מיינסטו צו אנטלויפן פון אים? אויב דער אויבערשטער האט אלעס באשאפן - קען ער דאך אלעס. און אט זעסטו אז ער רירט נאר אן אין דער ערד און זי צוגייט; און וואס איז שוין דער מענטש, וואס איז נישט מער ווי א פיצל קליין חלק פונעם גאנצן כדור הארץ, א בלויזע נקודה דערין - מיינסטו דען אז דו וועסט קענען אנטלויפן פון אים?
און דער מלבי"ם ערקלערט לויטן פסוק אין תהלים ק"ד: "נוטה שמים כיריעה, המקרה במים עליותיו", און "יסד ארץ על מכוניה" - ווי מיר זאגן אין "ברכי נפשי" ראש חודש. און דאס איז דער ביאור וואס מיר האבן שוין געלערנט אין איוב און אין נאך ערטער, ביי מעשה בראשית: צום ערשט איז די גאנצע וועלט געווען בלויז וואסער, און וואס האט דער אויבערשטער געטאן ווען ער האט געוואלט עס זאל ווערן יבשה? "נטה שמים כיריעה". אמאל האט מען נישט פארשטאנען וואס עס מיינט "נטה שמים כיריעה", דער הימל איז דאך ליידיג, אבער היינט ווייסן מיר אז עס איז פאראן אן אטמאספערע, וואס דער מלבי"ם רופט אן "עיגול הנשימה": יענע הילע ארום דעם כדור הארץ וואס אינעווייניג אין איר איז פאראן זויערשטאף, און אינדרויסן פון איר איז נישטא קיין זויערשטאף - אויף דער לבנה און אין די אנדערע ערטער. כביכול דער אויבערשטער האט אויסגעשפרייט דעם הימל ווי א צודעק פארן כדור הארץ.
אלס תוצאה פון דעם האט דער הקב"ה פארדאמפט די וואסערן, און די וואסערן וואס זענען געווען אויסגעמישט מיטן לופט זענען פארבליבן אינעווייניג אינעם עיגול הנשימה, און דאס איז "המקרה במים עליותיו" - אז אויפן הויכן ארט האט ער געלייגט וואסער, און דאס איז דער געזעץ וואס דער אויבערשטער האט איינגעפירט אין דער בריאה אז די וואסערן גייען ארויף און בלייבן איינגעהילט אין די וואלקנס. און חוץ פון דעם זענען פאראן העכערע וואסערן; חז"ל רעדן פון מים עליונים און מים תחתונים, און מען האט שוין אמאל ערקלערט אז עס זענען דא שטערנס וואס זענען אינגאנצן אייז, און אמאל קומען אהער מעטעאריטן פון אייז, און ווען זיי פאלן אראפ צום כדור הארץ איז דא א שטארקע רייבונג און דאס אייז צוגייט און ווערט וואסער, און דאס איז רעגן. ווער עס וויל קען לייענען דערוועגן ביים הרב זמיר כהן אין "המהפך". אבער דא רעדט מען נישט פון די דאזיגע וואסערן, נאר פון די וואסערן וואס געפינען זיך אינעם עיגול הנשימה, די וואסערן וואס זענען ארויפגעגאנגען אויבן און זענען פאראן אין די וואלקנס.
און דורך דעם איז געווארן "ותראה היבשה", און די בערג האבן זיך ווי אויפגעהויבן פון תהום, "יסד ארץ על מכוניה" - ווי אזוי? דורך דעם וואס ער האט געבויט אין הימל זיינע מעלות, וואס די דאמפן זענען ארויפגעגאנגען צום הימל. און דורך דעם "ואגודתו על ארץ יסדה" - אז די ערד איז פארבונדן געווארן אין איין בונד. און וואס איז אן אגודה? זאגט דער מלבי"ם, חז"ל זאגן אז עס איז נישטא קיין אגודה פון ווייניגער ווי דריי: דא אויף דער ערד איז געבליבן דער יסוד העפר פארבונדן מיטן יסוד המים און יסוד הרוח, און דאס איז דער יסוד פונעם בנין. לעצטנס איז דאך געווען א שרעקליכער שטורעם אין די פאראייניגטע שטאטן, "אירמ"ה": א' ר' מ' א' - אש, רוח, מים, אדמה, אלע פיר יסודות. און אויב דו ווילסט צוגעבן דעם אות י' - ווער האט דאס אלעס געמאכט? י', הקב"ה. אלעס איז פון אים.
און דורך דעם וואס דער אויבערשטער האט ארויפגעברענגט דאס וואסער צום הימל, איז די ערד צונויפגעבונדן געווארן מיט'ן שטויב, און מיט דעם האט ער געשטעלט פאר'ן ים א גבול אז ער זאל נישט ארויסגיין פונעם בונד וואס ער האט אים צונויפגעבונדן מיט דער ערד, און ער האט צוריקגעהאלטן דאס וואסער אז עס זאל נישט צודעקן די יבשה. און דאס איז דער טייטש "הקורא למי הים וישפכם על פני הארץ": דער וואס האט ארויפגעברענגט דאס וואסער למעלה און אריינגעפירט דעם ים אין זיין ארט - ווען ער וויל, רופט ער דעם הימל און זיי לאזן אראפ וואסער, און ער רופט דעם ים און דער ים דעקט איבער די ערד, א קליינער צונאמי און פלוצלונג ווערן גאנצע לענדער אפגעמעקט. דער אויבערשטער מיט זיין רצון וועט אראפברענגען דאס וואסער פון אויבן און וועט פארשפרייטן דעם ים איבער דער יבשה. "ה' שמו" - ער קען דאס אלעס טון. און אויב אזוי, ווי קענט איר ווידערשפעניגן קעגן זיין ווארט, ווען דאס אלעס איז דאך בכוחו צו טון פאר דעם וואס איז מורה זיין פה?
"הלוא כבני כושיים אתם לי"
הֲלוֹא כִבְנֵי כֻשִׁיִּים אַתֶּם לִי בְּנֵי יִשְׂרָאֵל נְאֻם־יְהוָה הֲלוֹא אֶת־יִשְׂרָאֵל הֶעֱלֵיתִי מֵאֶרֶץ מִצְרַיִם וּפְלִשְׁתִּיִּים מִכַּפְתּוֹר וַאֲרָם מִקִּיר׃ - צי זענט איר דען נישט פאר מיר ווי די קינדער פון כושיים, איר קינדער פון ישראל, זאגט דער אויבערשטער, צי האב איך דען נישט ארויפגעברענגט ישראל פון לאנד מצרים, און די פלשתים פון כפתור, און ארם פון קיר?
דער דאזיגער פסוק איז סתום, און ביי סתומ'דיגע פסוקים מערן זיך די פירושים. רש"י זאגט: פארוואס זאל איך זיך צוריקהאלטן פון זיך רעכענען מיט אייך? איר טוט דאך נישט קיין תשובה, און איר שטאמט דאך פון בני נח אזוי ווי די איבעריגע גוים, און איר זענט ענליך צו כושיים אין אייערע מעשים - "היהפוך כושי עורו", אזוי ווי דער כושי קען נישט ענדערן זיין הויט, אזוי ענדערט איר נישט אייערע מעשים און אייער אויפפירונג. און ער זאגט זיי: "הלוא את ישראל העליתי מארץ מצרים" - איך האב אייך ארויסגענומען פון מצרים, צי האב איך דען געדארפט דערצו צוקומען? איך האב דאך אויך ארויסגענומען די פלשתים פון כפתור, און כפתור איז קפודקיא ווי דער תרגום יונתן טייטשט, א שטאט אין טערקיי. און ווען די כפתורים זענען געקומען אויף די עווים - "והעווים היושבים בחצרים עד עזה" - האבן זיי איינגענומען אויך די בני עזה און די איבעריגע סרני פלשתים אונטער זיך. און ס'איז כדאי צו וויסן: די כפתורים זענען געווען א קליין פאלק, א פאלק פון קארליקעס גרויס ווי א כפתור (קנעפל), און זיי האבן זיי איינגענומען. און אט האב איך זיי ארויסגעראטעוועט פון זייער האנט, די פלשתים זענען שפעטער געראטעוועט געווארן פון זייער האנט, און איך האב זיי נישט געמאכט פאר מיין פאלק. אבער אייך, וואס זענט איבערגעגעבן געווארן אין דער האנט פון מצרים, האב איך ארויסגענומען פון זייער האנט און געמאכט פאר מיין פאלק. און אזוי אויך "ארם מקיר": איך בין עתיד זיי ארויפצוברענגען פונעם ארט וואס הייסט קיר, "ויגלם קירה", אהין וועלן זיי פארטריבן ווערן דורך סנחריב, און איך וועל זיי אויך ארויסנעמען פון דארט - אבער צי איז דאס כדי זיי צו מאכן פאר מיין פאלק? אייך האב איך ארויפגעברענגט פון מצרים כדי אייך צו מאכן פאר מיין פאלק, און פארוואס גייט איר נישט אין מיינע וועגן?
דער רד"ק ברענגט די ווערטער פונעם אבן עזרא בשם יפת: די פרויען פון די כושיים זענען הפקר, און די כושיים זענען באקאנט מיט זייער זימה, און אזוי אויך די עבדים, און קיין מענטש ווייסט נישט ווער זיין פאטער איז; ווער זיין מוטער איז - איז א גרויסער ספק, און ווער זיין פאטער איז - ווייסט מען גארנישט. און ער זאגט זיי: איר זענט געווען קינדער פון איין פאטער, איר זענט נישט ווי די פלשתים וואס זענען געקומען פון כפתור און ווי ארם וואס זענען געקומען פון קיר, וואס אלע האבן זיך אויסגעמישט מיט די אומות צווישן וועלכע זיי זענען געווען, און ס'איז היינט אוממעגליך צו וויסן ווער ס'איז אן ארגינעלער פלשתי און ווער ס'איז אן ארגינעלער ארמי. אבער ביי אייך איז נישט אזוי, ווייל עס איז דאך באקאנט אז עם ישראל האט זיך נישט אויסגעמישט מיט די גוים אין מצרים. און דאס איז דער טייטש "הלוא את ישראל העליתי" - דאס איז א באווייז אז איך בין אייער פאטער, ווי משה רבינו זאגט "הלוא הוא אביך קנך". און דער אבן עזרא לייגט צו אז די מ' פון "מארץ מצרים" דינט אויך פאר'ן המשך, דאס הייסט "ומפלשתים ומכפתור", אז איך האב געראטעוועט און ארויסגענומען ישראל פון אלע די דאזיגע ערטער.
און נאך א ביאור איז דער פירוש פון דעם רד"ק'ס פאטער: "הלוא כבני כושיים אתם" - דער כושי ענדערט נישט זיין הויט זיין גאנץ לעבן, ער איז געבוירן א כושי און ער בלייבט א כושי, און אזוי אויך איר ענדערט נישט אייערע מעשים און בלייבט דער זעלבער זאך.
דער מלבי"ם: פון דא און ווייטער דברי תנחומים
ביז אהער זענען די ביאורים פון די מפרשים, וואס לויט זיי ציט זיך די תוכחה פון פסוק ז' ביז צום סוף ספר אין פסוק ט"ו. אבער דער מלבי"ם זאגט אז פון דא און ווייטער איז דאס שוין מער נישט קיין תוכחה: עמוס וויל ענדיגן מיט דברי תנחומים, און פון דא און ווייטער זענען די רייד פאזיטיווע זאכן. און ממילא וועלן מיר זען אז די מפרשים וועלן טייטשן דעם המשך אויף א שלעכטן אופן, און דער מלבי"ם וועט עס מסביר זיין אויף א גוטן אופן, ווייל לויט זיין מהלך זענען ביז אהער געווען נבואות פורענות און פון דא הייבן זיך אן די נחמות.
"הלוא כבני כושיים אתם לי" - איר זענט מיוחד פאר מיר אזוי ווי בני כושיים. אזוי ווי א כושי איז שטענדיג אויסגעצייכנט און דערקענט און מיוחד צו זיין פאטער, און ער גייט קיינמאל נישט פארלוירן ווייל ער איז אנדערש אין דער סביבה, אזוי זענט איר דערקענט און מיוחד פאר מיר. דאס הייסט, כאטש איר האט זיך געדרייט צווישן די גוים - זענט איר נישט בטל געווארן צווישן זיי, איר האט נישט חתונה געהאט מיט זיי און זיך נישט פארבונדן מיט זיי, און שטענדיג זענט איר דערקענט פאר מיר: "כל רואיהם יכירום כי הם זרע ברך ה'", בני אל חי זענען זיי.
און א ראיה דערצו: "הלוא את ישראל העליתי מארץ מצרים". כאטש זיי זענען דארט געווען א לאנגע צייט, זיי זענען געווען אונטערגעדריקט אין מצרים 210 יאר, דאך מיט דעם אלעם האבן זיי זיך נישט אויסגעמישט מיט די מצרים. איך האב ארויפגעברענגט ישראל ווען זיי זענען אפגעזונדערט פון די גוים, דערקענט אין זייער נאמען און אין זייער יחוס. איינע איז געווען און דער כתוב האט איר מפרסם געווען - שלומית בת דברי - און זי איז געווען די איינציגע וואס איז נפגם געווארן דורך א מצרי. אבער ביי יעדן שטייט "החנוכי", "הפלואי", און חז"ל זאגן אז דער אויבערשטער האט געלייגט די אות ה' ביים אנהייב און די אות י' ביים סוף מעיד צו זיין אויף זיי אז זיי זענען הייליג און ריין, אייניקלעך פון יעקב אבינו אן קיין שום תערובות פון די אויף וועמען עס שטייט "זרמת סוסים זרמתם", אן קיין שום תערובת מצרים.
און לעומת זה זאגט ער זיי: צי האב איך דען ארויפגעברענגט די פלשתים פון כפתור און ארם פון קיר? פלשתים זענען אין די פריערדיגע צייטן איינגענומען געווארן דורך די כפתורים און שפעטער זענען זיי צוריקגעקומען קיין ארץ פלשתים, און פונדעסטוועגן - צי איז דאס נאך "פלשתים"? די וואס זענען גולה געווען קיין כפתור זענען דאך שוין געווארן האלב פלשתי און האלב כפתורי, און ווען זיי זענען ארויפגעקומען זענען זיי שוין נישט געווען די ארגינעלע פלשתים. און אזוי אויך ארם, וואס דער מלך אשור וועט זיי מגלה זיין קיין קיר: צי ווען איך וועל ארויפברענגען ארם פון קיר וועט דאס זיין ארם? דאס וועט זיין ארם אויסגעמישט מיט די מענטשן פון קיר, נישט דער ארגינעלער ארם. ווייל אין גלות זענען זיי בטל געווארן צווישן די עמים, און זיי וועלן מער נישט זיין פלשתים און ארמים נאר כפתורים און קיריים, און זיי האבן אויפגעהערט צו זיין א באזונדער פאלק. אבער נישט אזוי ביי אייך: ווען איך האב אייך ארויפגעברענגט פון מצרים זענט איר געווען דער ארגינעלער אידישער עם, די קינדער פון אברהם, יצחק און יעקב אן קיין שום שינוי. בלויז עם ישראל האבן נישט חתונה געהאט און זיך נישט אויסגעמישט מיט זיי, ונודע בגוים זרעם.
"לא השמיד אשמיד את בית יעקב"
הִנֵּה עֵינֵי אֲדֹנָי יֱהוִה בַּמַּמְלָכָה הַחַטָּאָה וְהִשְׁמַדְתִּי אֹתָהּ מֵעַל פְּנֵי הָאֲדָמָה אֶפֶס כִּי לֹא הַשְׁמֵיד אַשְׁמִיד אֶת־בֵּית יַעֲקֹב נְאֻם־יְהוָה׃ - אָט זענען די אויגן פֿונעם אייבערשטן גאָט אויפֿן זינדיקן קעניגרײַך, און איך וועל עס פֿאַרטיליקן פֿון אויפֿן געזיכט פֿון דער ערד, נאָר פֿאַרטיליקן וועל איך נישט אינגאַנצן פֿאַרטיליקן דאָס הויז פֿון יעקבֿ, זאָגט דער אייבערשטער.
לויטן מלבי"ם וועט דער אייבערשטער ווענדן זײַן פּנים צו באַשטראָפֿן - גיט אַכטונג - אַ קעניגרײַך פֿון די אומות העולם פֿאַר אירע זינד, און דערפֿאַר איז דאָס אַ גוטע נבואה: איך וועל באַשטראָפֿן דאָס זינדיקע קעניגרײַך און איך וועל עס פֿאַרטיליקן פֿון אויפֿן געזיכט פֿון דער ערד, און זי וועט מער נישט זײַן קיין פֿאָלק. אָבער בית יעקבֿ וועל איך נישט פֿאַרטיליקן. דאָס הייסט, כאָטש זיי וועלן באַשטראָפֿט ווערן פֿאַר זייערע שלעכטע מעשים, וועט קיין שמד נישט זײַן, און כּלל ישׂראל וועט שטענדיק זײַן דערקענטלעך אין זייערע משפּחות, זייערע מינהגים און זייערע הנהגות.
אָבער לויט די איבעריקע מפרשים, וואָס ערקלערן דאָס אַלס אַ נבואת פּורענות, רעדט מען דאָ פֿון מלכות אַפֿרים, און רש"י זאָגט: בית יהוא. ווײַל די דאָזיקע מלכים זענען געווען שלעכט און זינדיק, פֿון ירבעם בן נבט ביז הושע בן אלה זענען אַלע געווען רשעים. זאָגט דער אייבערשטער: אָט איז מײַן פּנים אויף זיי, אויף מלכות ישׂראל, און איך וועל זי פֿאַרטיליקן. און אויב אַזוי, וועט דען עם ישׂראל פֿאַרלאָרן גיין חס ושלום? דעריבער זאָגט ער: די מלוכה וועל איך פֿאַרטיליקן, אָבער בית יעקבֿ וועל איך נישט פֿאַרטיליקן. דאָס הייסט, די מלכים וועלן פֿאַרטיליקט ווערן - און דאָס איז ווידער אַ שלעכטע נבואה אויף ישׂראל, אָבער בלויז אויף זייערע מלכים - און בית יעקבֿ, דער המון עם, וועט נישט פֿאַרטיליקט ווערן, נאָר עס וועט בײַ זיי מער נישט זײַן קיין מלך פֿון די דאָזיקע רשעות'דיקע מלכים.
צדקת פזרונו בישראל
כִּי־הִנֵּה אָנֹכִי מְצַוֶּה וַהֲנִעוֹתִי בְכָל־הַגּוֹיִם אֶת־בֵּית יִשְׂרָאֵל כַּאֲשֶׁר יִנּוֹעַ בַּכְּבָרָה וְלֹא־יִפּוֹל צְרוֹר אָרֶץ׃ - װײַל אָט באַפֿעל איך און איך וועל שאָקלען דאָס הויז פֿון ישׂראל צווישן אַלע פֿעלקער, אַזוי ווי מע שאָקלט אין אַ זיפּ, און קיין גוט קערנדל וועט נישט פֿאַלן אויף דער ערד.
אויך דאָ ערקלערט דער מלבי"ם אַז די ווערטער זענען געזאָגט געוואָרן לטובה. קום און זע די גרויסע השגחה: דער הקב"ה וועט זיי שאָקלען צווישן אַלע פֿעלקער, זיי וועלן זײַן נעים ונדים און צעשפּרייט צווישן די אומות העולם. לויט די וואָס ערקלערן אַז דאָס איז אַ קללה - איז דאָס די שפּרייטונג צווישן די אומות. אָבער דער מלבי"ם באַטײַט דאָס אויף אַ פּאָזיטיוון אופֿן: "צדקת פזרונו בישראל", אַז די צעשפּרייטונג אַליין איז אַ צדקה וחסד. וואָרעם ווען מיר וואָלטן געווען צוזאַמענגענומען אויף איין אָרט, און ווען היטלער ימ"ש וואָלט געוואָלט אונדז פֿאַרטיליקן - וואָס וואָלט געבליבן פֿון עם ישׂראל? אָבער אַפֿילו ווען ער וואָלט פֿאַרטיליקט גאַנץ אייראָפּע, וואָס מיט חסדי ה' איז אים נישט געלונגען, וואָלטן נאָך אַלץ אַלע מזרח־ייִדן געבליבן; און ווען ער וואָלט געגאַנגען צו די מזרח־לענדער, זענען נאָך פֿאַראַן ייִדן אין ארץ ישׂראל; און ווען ער וואָלט געקומען אַהער, זענען פֿאַראַן ייִדן אינעם ווײַטן מזרח. בקיצור, ייִדן זענען צעשפּרייט איבער דער גאַנצער וועלט, און ס'איז קיינמאָל נישט מעגלעך צו פֿאַרטיליקן יעדן איינעם אינגאַנצן. אויב אַזוי, די דאָזיקע באַוועגונג, וואָס בית ישׂראל וועט וואַנדערן צווישן אַלע גוים, זי איז וואָס פֿאַרזיכערט זייער קיום: זיי וועלן נישט בטל ווערן פֿון זײַן אַ פֿאָלק, און קיין שום אומה וועט נישט האָבן די שליטה זיי צו פֿאַרלענדן, ווײַל זיי וועלן גיין פֿון איין פֿאָלק צום צווייטן און דורך דעם וועלן זיי האָבן אַ קיום.
און נאָך מער: "כאשר ינוע בכברה". די כּברה איז אַ זיפּ. אין אַ זיפּ פֿלעגט מען זיפּן ווייץ און גערשטן און מע שאָקלט זי אום אויסצורייניקן פֿון דעם אָפּפֿאַל. דער אָפּפֿאַל איז דין און פֿאַלט אַרויס דורך די לעכער פֿון דער כּברה, בעת דער צרור - די פֿולע קערנער וואָס האָבן אין זיך מעל - פֿאַלט נישט אויף דער ערד נאָר בלײַבט אינעווייניק אין דער זיפּ. און נאָך אַ מעלה איז געווען צו די דאָזיקע גליות: דורך דער צעשפּרייטונג און די גליות וועלן פֿון זיי אַראָפּפֿאַלן די רשעים, און די רשעים וועלן פֿאַרשלונגען ווערן און אַסימילירט ווערן צווישן די אומות, אָבער די צדיקים זענען צרורים אינעם צרור פֿון תּורה ומצוות, זיי בלײַבן אין דער נפה און כּברה און פֿאַלן נישט אויף דער ערד, און בלײַבן בײַ זייער אמונה. אויב אַזוי איז דאָס אויך אַ גוטע הבטחה: יענע בחינות פֿון ערבֿ רבֿ, יענע פֿאַרדאָרבענע בחינות, וועלן זיך דערווײַטערן פֿון אונדז און וועלן בלײַבן דאָרטן בײַ די אומות. און אַדרבה, פֿון די אומות וועלן נאָך קומען און זיך מגייר זײַן; און דער אור החיים הקדוש שרײַבט אַז דאָס איז אַ טייל פֿונעם ענין פֿון גלות, כּדי יענע ניצוצי קדושה וואָס זענען אַראָפּגעפֿאַלן צווישן די אומות זאָלן צוריקקומען און זיך פֿאַרבינדן מיט עם ישׂראל.
די וואָס לייקענען אין השגחה
בַּחֶרֶב יָמוּתוּ כֹּל חַטָּאֵי עַמִּי הָאֹמְרִים לֹא־תַגִּישׁ וְתַקְדִּים בַּעֲדֵינוּ הָרָעָה׃ - דורך דעם שווערד וועלן שטאַרבן אַלע זינדיקע פֿון מײַן פֿאָלק, וואָס זאָגן: דאָס שלעכטס וועט נישט דערנענטערן און נישט פֿאָראויסקומען פֿאַר אונדזערטוועגן.
און וואָס וועט פּאַסירן צו די וואָס זענען בבחינת דער אָפּפֿאַל וואָס פֿאַלט צו דער ערד פֿון דער כּברה? "בחרב ימותו כל חטאי עמי". דאָס זענען די וואָס זאָגן "לא תגיש" - אַז דאָס שלעכטס וואָס קומט איז אַ מקרה, נישט דורך השגחה און נישט צוליב זייערע שלעכטע מעשים, און כּביכול טרעט נישט צו דאָס שלעכטס צו זיי כּדי צו שטראָפֿן. און וואָס איז דער חילוק צווישן "ניגשת" (עס טרעט צו) און צווישן אַ שלעכטס וואָס איז פּלוצים געשען? "ניגש" מיינט בכּוונה תּחילה - "איך בין צוגעגאַנגען צו אים און גערעדט מיט אים"; דאָס צוברענגען איז אַ פעולה וואָס ווערט געטאָן מיט אַ מחשבה תּחילה, בעת אַ מקרה פּאַסירט פֿון זיך אַליין. זאָגן זיי: עס איז דאָ שלעכטס, אָבער עס איז נישטאָ קיין הגשה, דאָס הייסט דאָס שלעכטס קומט נישט מאת ה', עס איז נישט פּלאַנירט און נישט בהשגחה. וואָס קען מען טאָן, עס איז געווען אַ שטורעם און אינעם שטורעם האָבן מיר אויך געכאַפּט אַ קלאַפּ. און זיי פֿאַרשטייען נישט אַז דאָ איז פֿאַראַן עפּעס וואָס איז געפּלאַנט.
און זיי לייגן צו "ותקדים בעדינו" - זיי גלייבן נישט אַז דורך זייערע מעשים פֿאַראײַלן זיי דאָס קומען פֿון דעם שלעכטן. וואָרעם ווען מע פֿילט אָן מיט שלעכטע מעשים, קומט דאָס שלעכטס פֿאַר דער צײַט, ווײַל די שלעכטע מעשים ברענגען עס. און זיי זאָגן אַז דער ענין פֿון שלעכטס איז בכלל נישט אָפּהענגיק אין דער צײַט, און אַלץ איז אַ מקרה, און עס אײַלט זיך נישט פֿאָראויס צו קומען אויף די רשעים איידער עס קומט אויף די צדיקים. קומט אויס אַז מיט דעם לייקענען זיי אין שׂכר ועונש.
אקים את סוכת דוד הנופלת
בַּיּוֹם הַהוּא אָקִים אֶת־סֻכַּת דָּוִיד הַנֹּפֶלֶת וְגָדַרְתִּי אֶת־פִּרְצֵיהֶן וַהֲרִסֹתָיו אָקִים וּבְנִיתִיהָ כִּימֵי עוֹלָם׃ - אין יענעם טאג וועל איך אויפשטעלן די געפאלענע סוכה פון דוד, און איך וועל פארצאמען זייערע ברעכן, און זיינע חורבונות וועל איך אויפשטעלן, און איך וועל זי אויפבויען ווי אין די טעג פון אמאל.
לכתחילה, זאגט דער מלבי"ם, איז בית דוד געווען געבויט און פארפולקאמט - א פעסטער הויז, א מלוכה-דינאסטיע וואס גייט כסדר פון דור צו דור. אינעם צווייטן שלב איז דאס שוין נישט קיין הויז נאר א סוכה, און דאס איז געווען אין בית שני: מלכות בית דוד איז שוין בטל געווארן, און מיר האבן מער נישט געהאט קיין מלכים פון זיין זרע. די וואס האבן געקעניגט זענען געווען די חשמונאים, און דערנאך הורדוס, אן עבד וואס איז אויפגעשטאנען צו קעניגן - אבער נישט קיין מלכות בית דוד. און דאך קען מען נישט זאגן אז דאס הויז איז געווארן אינגאנצן חרוב, נאר עס איז געווען ווי א סוכה. און פארוואס א סוכה? ווייל עס זענען נאך אלץ געווען נשיאים פון זרע בית דוד: הלל איז געווען פון זרע בית דוד, רבי איז געווען פון זרע בית דוד, רבן גמליאל - ס'זענען נאך אלץ געווען נשיאים פון זרע בית דוד. א הויז איז נישט געווען, אבער א סוכה איז יא געווען. א נשיא איז נישט קיין מלך, אבער עס איז דא דערין אן המשכיות. און אין דעם ביטערן גלות זענען די נשיאים אויך בטל געווארן, און מיר האבן היינט נישט קיין נשיא פון זרע בית דוד.
קומט דער הקדוש ברוך הוא און זאגט צו: אָקִים אֶת סֻכַּת דָּוִיד. קודם כל וועל איך אויפשטעלן א מענטש פון זרע בית דוד וואס וועט פירן דאס פאלק ווי די הנהגה פון די נשיאים; נישט גלייך וועט צוריקקומען די מלוכה, נאר קודם כל ווי די הנהגה פון נשיאים. און דער מלבי"ם זאגט אז עס איז שוין מבואר געווארן אין ספר יחזקאל אז די זון וואס וועט אויפשיינען פאר בית דוד, ווען בית דוד וועט צוריק אנהייבן צו שיינען - "את צמח דוד עבדך מהרה תצמיח" - וועט דאס זיין אין דריי דרגות. און ווער עס וויל קען דאס הערן אין די שיעורים אויף יחזקאל קאפיטל ל"ד, וואו עס שטייט: "הוא ירעה אותם והוא יהיה להם לרועה", "ואני ה' אהיה להם לאלוקים", "ועבדי דוד נשיא בתוכם" - דריי דרגות ביים צוריקקומען פון מלכות בית דוד.
דער ערשטער ענין: דער מאן פון בית דוד "ירעה אותם" - ער וועט זיי פירן און זיי צווינגען צו טון משפט וצדקה. מיט דעם וועט אנהייבן אויפצושטיין א סוכה; דאס איז נאך נישט קיין בנין, אבער סוכת דוד, דאס הייסט די נשיאות פון דוד'ס זרע, וועט צוריקקומען. אבער די סוכה איז נאך אלץ צעבראכן. אינעם צווייטן דרגה נעמען די יידן אויף זיך עול מלכות שמים און נעמען אן זיין פירערשאפט ברצון, און דאס איז "והוא יהיה להם לרועה". און באמת איז דא א כפילות אינעם פסוק - "הוא ירעה אותם והוא יהיה להם לרועה" - איז דאס דען נישט דער זעלבער ענין? ניין: לכתחילה "ירעה אותם" מיט געוואלד, און דערנאך וועלן זיי מקבל זיין זיין מלכות ברצון, "איך נעם מיר אים פאר א פאסטעך".
און נאך אלץ איז דאס נישט דער לעצטער שלב. און אויף דעם שטייט ביי אונז "וגדרתי את פרציהן": דורך דעם וואס מען וועט פארצאמען די פרצות פונעם דור, "והריסותיו אקים". און דערפאר שטייט "הריסותיו" בלשון זכר און נישט "הריסותיה", כאטש מען רעדט פון א סוכה - ווייל מען מיינט דוד'ן. און דעמאלט וועט די סוכה זיין גאנץ און נישט חרוב. און ווען איז זי גאנץ? ווען מען איז מקבל דעם רועה ברצון. כל זמן דו ביסט נישט מקבל דעם רועה און ער הערשט איבער דיר בכוח - איז דאס א חרוב'ע סוכה, ווייל א נשיא האט נישט קיין כוח ווען מען איז נישט מקבל זיין מלכות ברצון. און ווען דאס פאלק איז מקבל דעם נשיא ברצון - "הריסותיו אקים", א סוכה וואס שטייט כראוי. און דערנאך וועט זיך אנטפלעקן מלכות שמים, "ואני ה' אהיה להם לאלוקים", און דורך דעם "ועבדי דוד נשיא בתוכם" - ער וועט זיין מלך המשיח. און דעמאלט איז דאס שוין נישט קיין סוכת עראי נאר א פעסטער בנין, און דאס איז "ובניתיה כימי עולם": א געבויטע און קייעמדיקע מלכות, נישט קיין סוכה נאר אן אייביקער בנין, אן אמיתי'דיגע מלכות בית דוד ממש.
"למען יירשו את שארית אדום"
לְמַעַן יִירְשׁוּ אֶת־שְׁאֵרִית אֱדוֹם וְכָל־הַגּוֹיִם אֲשֶׁר־נִקְרָא שְׁמִי עֲלֵיהֶם נְאֻם־יְהוָה עֹשֶׂה זֹּאת׃ - כדי זיי זאלן ירשננען דעם איבערבלייב פון אדום און אלע פעלקער וואס מיין נאמען ווערט אנגערופן אויף זיי, זאגט דער אויבערשטער וואס טוט דאס.
די מציאות וועט זיין אז רוב פון בני אדום וועלן פאלן אין מלחמת גוג ומגוג, און די וואס וועלן איבערבלייבן פון זיי, אלע גוים וואס וועלן דעמאלט פארבלייבן, ווערן אנגערופן שארית אדום. און אויף זיי שטייט "אשר נקרא שמי עליהם": די וואס וועלן זיין גרייט מקבל צו זיין מלכות ה' און די אמונה פון אמת וואס משיח וועט זיי לערנען, ביז דער שם ה' וועט אויסגערופן ווערן אויף זיי. ווייל ווער עס וועט נישט מקבל זיין מלכות ה' וועט פארטיליקט ווערן אין מלחמת גוג, און ווער עס וועט יא מקבל זיין - דער שם ה' וועט זיין אויף אים, און דאס אלעס וועט זיין א ירושה פאר משיח'ן.
און דא איז דער ביאור פונעם מלבי"ם גאר א חידוש. די מפרשים, דער אבן עזרא און דער רד"ק, זאגן אז מען דארף לערנען דעם פסוק ווי פארקערט: "למען יירשו אשר נקרא שמי עליהם את שארית אדום" - דאס הייסט כלל ישראל, וואס דער אויבערשטנ'ס נאמען ווערט אנגערופן אויף זיי, זיי וועלן ירשננען די שארית אדום. וואס כפשוטו שטייט דאך אז די שארית אדום וועט ירשננען, דערפאר האבן זיי געזאגט אז דאס שטימט נישט אין דער רייע. זאגט דער מלבי"ם: לויטן פירוש וואס מיר האבן מבאר געווען פעלט דאס נישט אויס. נאר "למען יירשו" - שארית אדום זענען די וואס מיין נאמען וועט אנגערופן ווערן אויף זיי, נישט ישראל; אויף דער שארית אדום וועט אויך אנגערופן ווערן מיין נאמען, און זיי אלע וועט משיח ירשננען.
די טעג פון שפע
הִנֵּה יָמִים בָּאִים נְאֻם־יְהוָה וְנִגַּשׁ חוֹרֵשׁ בַּקֹּצֵר וְדֹרֵךְ עֲנָבִים בְּמֹשֵׁךְ הַזָּרַע וְהִטִּיפוּ הֶהָרִים עָסִיס וְכָל־הַגְּבָעוֹת תִּתְמוֹגַגְנָה׃ - זע, עס קומען טעג, זאגט דער אויבערשטער, און דער אקערער וועט אנרירן אינעם שניידער, און דער טרעטער פון טרויבן אינעם וואס ציט די זוימען, און די בערג וועלן טריפן מיט זיסן וויין, און אלע בערגלעך וועלן צעגיין.
קוק ווי שטארק יענע טעג וועלן זיין טעג פון טובה: די תבואות און פירות וועלן זיך אזוי פארמערן, ביז די שניט וועט געדויערן א לאנגע צייט און מען וועט נישט באווייזן זי צו פארענדיקן ביז די צייט פון אקערן וועט אנקומען. ווען מען האט ווייניג צו שניידן - שניידט מען אין צוויי וואכן און ס'איז פארטיג, און מען האט נאך צייט ביזן אקערן. אבער ווען די כמות איז גרויס, שניידט מען און שניידט מען חדשים לאנג, און מען זאגט שוין: אדוני, ס'איז שוין געקומען די צייט צו אקערן די ערד פאר די תבואות פונעם קומענדיגן סעזאן. און אזוי אויך וועט דאס טרעטן די טרויבן געדויערן ביז די צייט פון זיין וועט אנקומען, און אלעס צוליב דעם ריבוי פון תבואה און טרויבן. און דאס איז וואס שטייט אין דער תורה "והשיג לכם דיש את בציר ובציר ישיג את זרע" - איר וועט נאך דרעשן און אט איז שוין די צייט פונעם וויינלייענען, איר וועט לייענען די טרויבן און אט איז שוין די צייט פון זיין.
און די זאך וועט זיין אזוי וואונדערלעך, אז פון דעם גרויסן ריבוי פון תבואה און איר שבח וועלן די בערג טריפן עסיס, פונעם האניג פון די פירות וואס וועט פליסן פון די בערג; און רש"י טייטשט עסיס - א גוטער און זיסער וויין. "וכל הגבעות תתמוגגנה" - די בערגלעך וואו מען פאשעט רינדער און שאף וועלן צוגיין פון גרויס מילך, אזוי ווי עס שטייט "והגבעות תלכנה חלב". און כאטש עס שטייט דא נישט קיין "חלב" בפירוש, האבן שוין די מפרשים מבאר געווען - דער אבן עזרא און נאך אים דער רד"ק - אז דער פסוק פארלאזט זיך אויפן מבין, און דאס איז דער דרך המקראות אין אסאך ערטער, און דער רד"ק ברענגט דערצו עטליכע ראיות. און פארוואס מוז מען אזוי טייטשן? ווייל די זאך שטייט מפורש אין אן אנדער ארט, "תתמוגגנה חלב", און דערפאר מיינט עס אויך דא א ריבוי פון מילך, אז עס וועלן זיין אסאך רינדער און שאף און ממילא וועט זיך מערן די מילך.
ושבתי את שבות עמי ישראל
וְשַׁבְתִּי אֶת־שְׁבוּת עַמִּי יִשְׂרָאֵל וּבָנוּ עָרִים נְשַׁמּוֹת וְיָשָׁבוּ וְנָטְעוּ כְרָמִים וְשָׁתוּ אֶת־יֵינָם וְעָשׂוּ גַנּוֹת וְאָכְלוּ אֶת־פְּרִיהֶם׃ - און איך וועל צוריקקערן די געפענגעניש פון מיין פאלק ישראל, און זיי וועלן אויפבויען די פארוויסטע שטעט און דערין וואוינען, און פלאנצן וויינגערטנער און טרינקען זייער וויין, און מאכן גערטנער און עסן זייערע פירות.
"ושבתי את שבות עמי ישראל" - דער אויבערשטער וועט זיי צוריקברענגען צו זייער מעלה און צו זייער מדרגה. און דא איז דא א קשיא: מען האט דאך געזאגט "ונגש חורש בקוצר ודורך ענבים במושך הזרע" - און וואו איז דאס אלעס? דא, אין ארץ הקדושה. און אויב אזוי, וואס מיינט "ושבתי את שבות עמי ישראל", דאס פאלק איז דאך שוין דא? לויט דער היינטיגער מציאות קען מען דאס פארענטפערן פשוט: דאס איז פונקט אונזער מציאות. די פירות דא אין לאנד זענען פון די מערסטע געבענדיגע אין דער וועלט און האבן שוין געווינען עטליכע פרייזן, און אט איז דא א מציאות אז אלע בערגלעך גייען צו פון מילך, און דאך איז נאך נישט צוריקגעקומען די שבות פון עם ישראל, ווייל רוב כלל ישראל געפינט זיך ליידער נאך אלץ אין גלות. קען מען דעריבער פארענטפערן אז דער שפע דא איז נאך פאר אלע קערן זיך צוריק.
אבער דער מלבי"ם ערקלערט אז "ושבתי את שבות עמי ישראל" מיינט אז דער אויבערשטער וועט זיי צוריקקערן צו זייער מעלה. דאס הייסט, נישט בלויז אז זיי וועלן צוריקקומען אהער און עס וועט זיין אן עקאנאמישער שפע. עס קען דאך זיין אן עקאנאמישער שפע בשעת מען ווערט געטראטן אונטער די פיס פון די גוים: אזא אדער אן אנדערער פרעזידענט אין די פאראייניגטע שטאטן זאגט דיר צי דו מעגסט בויען א גאניק דא אין ירושלים צי נישט. און וואס איז דיין מצב דאן? טאקע עס איז פאראן שפע, אבער וואס קען מען טאן אז מען איז דערנידעריגט אונטער די גוים. זאגט דער אויבערשטער: איך וועל צוריקקערן די שבות פון מיין פאלק ישראל - איך וועל זיי צוריקברענגען צו זייער מעלה און צו זייער מדרגה. און דורך דעם "ובנו ערים נשמות": קיינער וועט דיר נישט באשטימען וואו צו בויען, נישט דער אייראפעאישער פאראיין, נישט אמעריקע און נישט דער קאנגרעס, און קיינער וועט דיר נישט זאגן "דאס איז אן אקופירטער שטח" - שטעט וואס זענען געווען פארוויסט וועסטו קענען אויפבויען. און דער מלבי"ם באמערקט אז דאס צוריקקערן די שבות וואס איז א צוריקקער צו דער מדרגה, איז אזוי ווי די הבטחות וואס ווערן געברענגט אין ירמיהו פרק ל"א פסוק י"ח.
און דער רד"ק ערקלערט אויף "ושתו את יינם" און "ואכלו את פריהם": עס איז נאך נישט גענוג צו בויען און פלאנצן, ווייל עס קען גאנץ גוט זיין אז עס וועלן קומען שונאים און הנאה האבן פון וואס מען האט דא. און מיר האבן שוין געזען עטליכע מאל אז דער עקאנאמישער שפע האט נאר אונטערגעצינדן די שונאים צו קומען און צונעמען די תבואה, אזוי ווי אין די טעג פון גדעון, ווען מען פלעגט שניידן און די מדינים פלעגן קומען און אלעס איינזאמלען. דערפאר פארזיכערט דער פסוק: "ונטעו כרמים ושתו את יינם, ועשו גנות ואכלו את פריהם" - דער גוי וועט נישט קומען און גארנישט צונעמען, דו וועסט פלאנצן און דו וועסט הנאה האבן. און ווען מען האט נישט מקיים געווען דעם רצון ה' זענען טאקע די גוים געקומען און צוגענומען, אבער דא, ווען מען וועט טאן דעם רצון ה', וועט זיין אזוי ווי עס שטייט אין ישעיה: "ובנו בתים וישבו, ונטעו כרמים ואכלו פרים".
חתימת הספר
וּנְטַעְתִּים עַל־אַדְמָתָם וְלֹא יִנָּתְשׁוּ עוֹד מֵעַל אַדְמָתָם אֲשֶׁר נָתַתִּי לָהֶם אָמַר יְהוָה אֱלֹהֶיךָ׃ - און איך וועל זיי איינפלאנצן אויף זייער ערד, און זיי וועלן מער נישט אויסגעריסן ווערן פון זייער ערד וואס איך האב זיי געגעבן, האט געזאגט ה' דיין גאט.
"ונטעתים" - אזוי ווי אן איינגעפלאנצטער בוים, אז אזוי ווי דער איינגעפלאנצטער בוים רירט זיך נישט פון זיין ארט, אזוי זאגט זיי דער אויבערשטער אז עס וועט מער נישט זיין קיין גלות. ווייל אין יענע מציאות, נאך דער גאולה, וועט מען טאן דעם רצון ה' אויף א שטענדיגן אופן, עס וועט מער נישט זיין קיין יצר הרע, "לא ירעו ולא ישחיתו בכל הר קדשי", און ממילא וועט מער נישט אויספעלן קיין גלות. "אמר ה' אלוקיך" - דא ווענדט זיך דער אויבערשטער צו עמוס: דאס זאג איך צו דיר. און זיי וועלן מער קיינמאל נישט ווערן אויסגעריסן און נישט גיין אין גלות אויף אייביג. יגאלנו ה' גאולת עולמים. סליק ספר עמוס.
צום סך הכל:
קאפיטל ט' הויבט זיך אן מיט דער מראה פון ה' שטייענדיג ביים מזבח און דער גזירה פון חורבן וואס מען קען דערפון נישט אנטלויפן - נישט אין שאול, נישט אין הימל, נישט אינעם כרמל, נישט אויפן גרונט פונעם ים און נישט אין געפענגעניש - צו לערנען אז אלעס איז מיט השגחה און נישט במקרה. די מפרשים שטעלן דעם מזבח אויפן מזבח פון בית המקדש און די רייד אויף תוכחה און פורענות, בעת דער מלבי"ם שטעלט זיי אויפן מזבח פון בית אל, אויפן מרד קעגן הושע בן אלה און אויפן טיילן דאס פאלק אין צוויי כיתות וואס איז געווען דער אנהויב פון זייער מפלה; און פון פסוק ז' און ווייטער דרייט זיך דער ענין צו דברי תנחומים: ישראל זענען באזונדער און קענטיג פארן אויבערשטן אזוי ווי בני כושיים און זענען נישט פארמישט געווארן צווישן די גוים, די ממלכה החטאה וועט פארטיליגט ווערן אבער בית יעקב וועט נישט פארטיליגט ווערן, און דאס וואס מען איז צעשפרייט צווישן די אומות איז אליין די ערובה פאר אונזער קיום - אז דער אפפאל פאלט ארויס פונעם זיב און דער גוטער קערן בלייבט איבער. און צום שלוס: דאס אויפשטעלן סוכת דוד אין דריי מדרגות - א פירער בכוח, א פירער ברצון, און א קבועה'דיגע מלכות כימי עולם - צייטן פון שפע ווען דער אקערער וועט דערגרייכן דעם שניידער, דאס צוריקקערן ישראל צו זייער מעלה און מדרגה, און אן איינפלאנצן אויף דער ערד וואס וועט מער קיינמאל נישט אויסגעריסן ווערן.