קאפיטל ו' אין עמוס הייבט זיך אן מיט א געשריי פון "הוי" אויף די שאננים (די רואיגע און זארגלאזע) אין ציון און אויף די וואס פארלאזן זיך זיכער אויפן בארג שומרון, און פירט אונז צו א גרויסער קשיא וואס שטייט ביים יסוד פונעם גאנצן קאפיטל. דער מלבי"ם מגלה אונז אז דער גאנצער אנהויב פונעם קאפיטל ציט זיך צו דעם וואס ווערט געזאגט שפעטער אין פסוק ז': "לָכֵן עַתָּה יִגְלוּ בְּרֹאשׁ גֹּלִים". דער נביא שטעלט זיך אפ אויף אן ערשיינונג וואס שיינט גארנישט לאגיש: עם ישראל איז דער ערשטער וואס גייט אין גלות, און ערשט נאך זיי גייען די איבעריגע פעלקער.
אזוי איז טאקע געווען ביים גלות פון די עשרת השבטים דורך דעם מלך אשור. הגם מלך אשור האט פארטריבן אויך די אנדערע פעלקער - כרכמיש, כלנה, ארפד, חמת, דמשק - זענען אבער די עשרת השבטים געווען די ערשטע, זיי זענען געווען בראש הגולים. און אזוי אויך ביי נבוכדנצר, באמערקט דער מלבי"ם: ער האט נישט פארטריבן אדום, עמון, מואב און פלשתים נאר ערשט נאכדעם וואס ער האט מגלה געווען יהודה. סיי בנוגע שומרון און סיי בנוגע יהודה, אונזער גלות איז געקומען פארן גלות פון די אנדערע אומות, און דער קעניג וואס האט אונז פארטריבן האט יענע ערשט פארטריבן שפעטער.
דער נביא וואונדערט זיך אויף דעם: לויטן דרך הטבע וואלט געפאסט פאר אן אייננעמער-קעניג אנצוהייבן דווקא פון די קליינע און שוואכע מלוכות, און ערשט נאכדעם זיך ווענדן צו דער גרויסער און פעסטער מלוכה. און די סברה איז פשוט: א מלך וואס וויל אנווארפן א שרעק דארף האבן א רעזומע פון הצלחות און נצחונות. אויב ער גייט גלייך אין אנפאנג אקעגן דער גרויסער מלוכה און פאלט דארט דורך, האט ער אלעס פארלוירן. מען נעמט נישט אזא ריזיקע. מען הייבט אן פון די קליינע קעניגרייכן, מען באזיגט זיי, און דאן קומט מען צום גרויסן שוין אלס א זיגער מיט א היסטאריע פון נצחונות. אויב אזוי, פארוואס קומט ער קודם-כל קיין שומרון און קיין ציון, וואס זענען געווען מעכטיגע און פעסטע קעניגרייכן?
הוֹי הַשַּׁאֲנַנִּים בְּצִיּוֹן וְהַבֹּטְחִים בְּהַר שֹׁמְרוֹן, נְקֻבֵי רֵאשִׁית הַגּוֹיִם וּבָאוּ לָהֶם בֵּית יִשְׂרָאֵל׃ - וויי צו די וואס זענען זארגלאז אין ציון און די וואס פארלאזן זיך זיכער אויפן בארג שומרון, די אויסגערופענע פירער פון די אנגעזעענסטע פעלקער, צו וועלכע דאס בית ישראל פלעגט קומען.
וואס איז דער חילוק צווישן "שאנן" און "בוטח"? ערקלערט דער מלבי"ם: א "שאנן" איז א מענטש וואס האט קיין שום שטרונג, קיין שום מוטשעניש, קיין מלחמה און קיין שום שרעק, נישט פון אינדרויסן און נישט פון אינעווייניג. דער שורש פונעם ווארט "שאנן" איז דער היפוך פון "שאון" - שאון באטייט א טומל, און שאנן איז פארקערט, ער זיצט בהשקט ובשלווה. לעומת זה א "בוטח" איז נישט בהכרח שאנן. עס קען זיין אז עס איז פאראן א מלחמה, עס קען זיין אז ער איז בכלל נישט בארואיגט לויטן מצב, נאר ער פארמאגט כח און ער פארלאזט זיך אויף זיין שטארקייט אז זי וועט אים ראטעווען.
דערפאר, זאגט דער מלבי"ם, האבן בני ציון - דאס הייסט מלכות יהודה, ירושלים און בנימין - נישט געהאט דעמאלט קיין שום מלחמה. מלך אשור איז נישט ארויפגעגאנגען אויף יהודה ביז דעם פערצנטן יאר פון חזקיהו, בעת וואס גלות שומרון איז פארגעקומען אינעם זעקסטן יאר פון חזקיהו, אכט יאר פריער. און פון דעם קומט אויס אז די עשרת השבטים זענען פריער פארטריבן געווארן. דעריבער רופט ער די בני ציון "שאננים": עס איז נישט פאראן קיין שום דראאונג אויף זיי, נישט קיין באלאגערונג און נישט קיין מורא. אבער אויפן בארג שומרון איז מען שוין יא געווען געדראעט, עס איז שוין געווען א מצור ארום זיי, און פונדעסטוועגן זענען זיי "בוטחים" - זיי פארלאזן זיך אויפן בארג שומרון, אויף זייער פעסטער פעסטונג-שטאט, אז עס וועט זיין שווער זיי צו באזיגן. און טאקע שטייט אז דריי יאר האט מלך אשור באלאגערט שומרון, זעט מען אז עס איז טאקע נישט געווען פשוט איר איינצונעמען, און זיי האבן כביכול געהאט אויף וואס זיך צו פארלאזן.
"נְקֻבֵי רֵאשִׁית הַגּוֹיִם" - אזוי ווי "אֲשֶׁר נִקְּבוּ בְּשֵׁמוֹת", דאס הייסט זייער נאמען איז אנגערופן, בארימט און באקאנט, און זיי שטייען אין שפיץ פון גדולה און חשיבות, בארימט אלס די ערשטע פון די פעלקער. און אויב אזוי, "וּבָאוּ לָהֶם בֵּית יִשְׂרָאֵל" - ווי אזוי קען זיין אז בית ישראל, וואס זענען דאך ראשית הגוים אין זייער מעמד און בארימטקייט, גייען און קומען צו די פעלקער, גייען אין גלות צו זיי צום ערשט? ערשטנס האט זיי מלך אשור דאך מגלה געווען צו די דערנעבנדיגע גוים, ער האט זיי פארטריבן קיין דמשק, און דערפאר האבן זיי לכתחילה אפילו נישט מורא געהאט פונעם גלות און געזאגט: וואס, קיין דמשק? דאס איז דאך קל"ב, נאנט צום הויז, אט-אט קערט מען זיך שוין צוריק, און דעריבער האבן זיי זיך נישט דערשראקן. פונדעסטוועגן בלייבט די קשיא: ווי אזוי קומט עס אז זיי זענען געקומען צו די פעלקער ארום זיי, דאס הייסט גולה געווען פאר זיי?
עִבְרוּ כַלְנֵה וּרְאוּ וּלְכוּ מִשָּׁם חֲמַת רַבָּה, וּרְדוּ גַת פְּלִשְׁתִּים, הֲטוֹבִים מִן הַמַּמְלָכוֹת הָאֵלֶּה אִם רַב גְּבוּלָם מִגְּבֻלְכֶם׃ - גייט אריבער קיין כַּלְנֵה און זעט, און גייט פון דארט קיין חֲמַת רַבָּה, און גייט אראפ קיין גַּת פְּלִשְׁתִּים; צי זענען זיי בעסער פון די דאזיגע קעניגרייכן, צי איז זייער גרעניץ גרעסער פון אייער גרעניץ?
דא זאגט זיי דער נביא: גיט א קוק, דא איז דא א קלארע השגחה. נישט אומזיסט זענט איר גלות געגאנגען די ערשטע, סיי שומרון איז געגאנגען פריער פאר די אנדערע שטעט און לענדער ארום איר, און סיי יהודה איז געגאנגען פאר די אנדערע לענדער ארום איר. אט, "עברו כלנה וראו" - לכתחילה זענען א טייל פון די גוים אריבערגעגאנגען אין זייער גלות צו א פלאץ וואס הייסט כלנה. "ולכו משם חמת רבה" - נאכדעם וואס מלך אשור האט איינגענומען כלנה, האט ער זיי פארטריבן פון דארט קיין חמת וואס איז נאך דעמאלט געווען אין פרידן און רואיגקייט. און זעט דאך: ער האט איינגענומען כלנה נאך פאר חמת. און שפעטער ווען ער האט איינגענומען חמת, זאגט ער זיי "ורדו גת פלשתים", אז זיי זענען דעמאלט אריבער קיין גת וואס איז נאך אלץ געזעסן רואיג. מיט פשוט'ע ווערטער: יעדער נצחון זיינער האט זיי געמאכט זיך ציען צו אן אנדער ארט, און איר זעט אלעמען זיצן רואיג בשעת איר זענט שוין אין גלות.
טא אויב אזוי, איז דא דא א זאך וואס פאדערט התבוננות. וואס איז געשען אז איר זענט פארטריבן געווארן בראש גולים? פארוואס מאכט דער אויבערשטער מיט זיין השגחה אז ישראל זאלן גלות גיין פריער און דורכגיין די אלע מלוכות און צוקוקן ווי אזוי יעדער זיצט רואיג און שטיל, און בלויז איר זענט אין טלטול און אין גלות? פארוואס טראכט איר נישט אריין אז די זאך איז נישט קיין צופאל און געשעט נישט פון זיך אליין? דערויף זאגט ער: "הטובים מן הממלכות האלה" - צי זענען די דאזיגע מלוכות בעסער פון ציון און פון שומרון, און דערפאר האט זיי מלך אשור נישט פארטריבן צום ערשט? "אם רב גבולם מגבולכם" - אפשר האט ער מורא געהאט צו קעמפן קעגן זיי אין אנהויב ווייל זייער גרעניץ איז גרעסער? די מציאות איז דאך גארנישט אזוי. צי איז דען שווערער געווען צו מלחמה האלטן מיט כלנה, מיט חמת רבה און מיט גת פלשתים? דאס זענען נישט קיין פלעצער וואס עס איז שווערער זיי איינצונעמען. וואס איז אויב אזוי דער שכל אז ער האט אנגעהויבן דווקא מיט אונז?
און ס'איז שוין נישט איינמאל מסביר געווען געווארן א גרויסער יסוד: ווען מען זעט א זאך וואס איז נישט פארשטענדליך לויטן שכל און לאגיק, און פונדעסטוועגן פאסירט עס - ווייזט דאס אויף השגחה. א זאך וואס פאסירט לויטן שכל און לאגיק, קען מען זאגן אז ס'איז געשען ווייל ס'איז פארשטענדליך אז אזוי זאל געשען. אבער א זאך וואס איז קעגן שכל און לאגיק לערנט אונז אז איינער האט עס געטוהן און משגיח געווען אז אזוי זאל פאסירן. פונקט ווי דער קיום פון כלל ישראל: ווען ישראל וואלטן געזעסן רואיג אויף זייער לאנד און ס'וואלט געווען א הבטחה אז זיי וועלן נישט אונטערגיין, וואלט דאס נישט געווען קיין וואונדערליכע הבטחה, ווייל ס'איז דאך לויטן שכל. אבער ווען עם ישראל איז צעשפרייט איבער דער גאנצער וועלט, וואס ס'איז נישטא נאך אזא גלות ווי דער יידישער גלות, און דאך זאגט דער הקדוש ברוך הוא אז מען וועט זיי רודפ'ן אין יעדן פלאץ, כדי זיי זאלן זיך נישט אויסמישן וואו זיי געפינען זיך, און פונדעסטוועגן וועלן זיי נישט אונטערגיין - איז דאס א פאראדאקס אויף א פאראדאקס אויף א פאראדאקס. און אזוי זאגט דער הקדוש ברוך הוא: קוקט זיך צו, דא איז פאראן עפעס וואס שטימט נישט לויטן שכל. פארוואס זענט איר די ערשטע איינגענומען צו ווערן, אין דער צייט וואס די אנדערע גוים וואלטן געדארפט איינגענומען ווערן פריער, און זיי זיצן אלע רואיג און זיכער בשעת איר וואלגערט זיך שוין און גייט אין גלות.
הַמְנַדִּים לְיוֹם רָע, וַתַּגִּשׁוּן שֶׁבֶת חָמָס׃ - איר וואס דערווייטערט דעם שלעכטן טאג, און ברענגט נענטער דאס זיצן פון גוואלדטאט.
מיר האבן א כלל: ווען דער פסוק איז סתום, מערן זיך די פירושים. דער מלבי"ם זאגט אז דא קומט שוין דער ענטפער אויף דער פראגע: פארוואס זענט איר גלות געגאנגען פריער און די פעלקער גייען נישט גלות פריער? ווייל די פעלקער זענען "מנדים ליום רע". לנדות מיינט דערווייטערן: אן אשה נדה איז א פרוי וואס איז דערווייטערט, און "מי נדה" זענען וואסער וואס מען שפריצט, וואסער פון נידוי און שפריצן. און ביסודו קומט נדה פון לשון לנוד, ווי "נָע וָנָד תִּהְיֶה בָאָרֶץ", אז די נדה וואקלט זיך און דערווייטערט זיך פון איר מאן און אמאל גייט זי גאר צו א צווייטער שטוב. אויב אזוי מיינט "המנדים ליום רע" - די דאזיגע פעלקער האבן זיך שטארק געמוהט אוועקצושטופן און דערווייטערן פון זיך דעם שלעכטן טאג, ער זאל נישט אנקומען צו זיי אזוי שנעל. אבער איר, "ותגישון שבת חמס" - איר דערנענטערט און ברענגט צו אייער אייגענעם חורבן און אומקומען דורך דעם גוואלד פון מלך אשור, וואס וועט קומען און אלעס רויבן און אייך אפשאפן.
דער ביאור פונעם מלבי"ם איז מוכרח אינעם פסוק: דורכאויס דעם גאנצן וועג רעדט דער נביא צו אונז בלשון נוכח, אויב אזוי פארוואס שטייט דא "המנדים" אין לשון נסתר? על כרחך רעדט ער נישט אויף אונז נאר אויף די אומות העולם. רש"י אבער לערנט נישט אזוי, נאר אז דער גאנצער לשון גייט אויף כלל ישראל: איר, ישראל, זענט "מנדים ליום רע", דאס הייסט איר ריקט זיך און ברענגט זיך אליין צום שלעכטן טאג, "ותגישון שבת חמס" - און איר דערנענטערט זיך צו זיצן אין א גלות וואס וועט אייך בארויבן, ווי עס שטייט "מֵחֲמַס אָחִיךָ יַעֲקֹב תְּכַסְּךָ בוּשָׁה", און אזוי ברענגט רש"י פון מדרש פון רבי שמשון.
און נאך אן הסבר, און אזוי ערקלערט דער רד"ק: "המנדים ליום רע" - ווען מען פלעגט זיי זאגן אז עס וועלן קומען צרות, אז ס'וועט זיין א חורבן, שרעקליכע זאכן, פלעגן זיי זאגן: ניין, ס'איז נאך דא צייט, ביי אונזערע צייטן וועט עס נישט פאסירן. זיי פלעגן אוועקשטופן פון זיך די שלעכטע רייד, ווארפן דעם שלעכטן טאג ווייט אוועק, ווי "יַדּוּ אֶבֶן בִּי". ס'וועט נישט קומען אויף אונז, די נבואות זענען פאר עקבתא דמשיחא, ס'איז דא נאך צייט, מען מיינט דאך נישט אונז. "ותגישון שבת חמס" - פון דער אנדערער זייט, דעם רויב און גוואלדטאט ברענגט איר יא נענטער: איר זיצט ביים טויער, וואס מיר האבן שוין פריער געזען אז דער טויער איז דער פלאץ פונעם בית דין, און איר ברענגט אהין גוואלד און אומרעכט, איר פאלשעוועט און נארט אינעם משפט און משפט'ט אן קיין יושר. קומט אויס אז אייער אויפפירונג איז פארקערט ווי עס דארף צו זיין: אנשטאט צו דערווייטערן דעם רויב און דעם ליגן און פארשטיין אז דער שלעכטער טאג איז נאנט, טוט איר פונקט קאפויער - דעם שלעכטן טאג דערווייטערט איר, און דעם שקר, דעם חמס און די רשעות דערנענטערט איר און טוט תיכף ומיד.
הַשֹּׁכְבִים עַל מִטּוֹת שֵׁן וּסְרֻחִים עַל עַרְשׂוֹתָם, וְאֹכְלִים כָּרִים מִצֹּאן וַעֲגָלִים מִתּוֹךְ מַרְבֵּק׃ - די וואס לייגן זיך אויף בעטן פון העלפאנדביין און שפרייטן זיך אויס אויף זייערע געלעגערס, און עסן פעטע שעפסן פון שאף און געמעסטע קעלבער פון שטאל.
דא שילדערט דער נביא זייערע שלעכטע מעשים. דער מלבי"ם ערקלערט: א בעט איז געמאכט געווארן צו ליגן דערויף סיי בייטאג און סיי ביינאכט, בעת אן ערש איז געווען מיוחד פאר די פרויען, אדער פאר קליינע קינדער, אדער פאר קראנקע, אדער פאר פארצערטלטע לייט, און עס איז געווען פיל איידעלער און באקוועמער ווי א געוויינליכע בעט. און אויף דעם שטייט אז זיי זענען געלעגן "סרוחים על ערשותם". און וואס מיינט סרוחים? זאגן חז"ל: זיי פלעגן אויפטוישן זייערע ווייבער איינער מיטן צווייטן און פלעגן פארשטינקען זייערע געלעגערס מיט שכבת זרע וואס איז נישט זייערס. און אזוי ערקלערט דער מלבי"ם: פארשטינקענע זונות וואס שטינקען פון שכבת זרע. און זיי פלעגן זיך באלעקן מיט "אוכלים כרים מצאן", מיט געשמאקע מאכלים, זיי זענען נאכגעגאנגען נאך די תאוות און הנאות פון עולם הזה ביזן סאמע שפיץ, געזאלצן און געפרעסן מיט יענע זונות. "כרים" זענען די פעטע שאף, און די קעלבער פלעגן זיי נעמען פון "מרבק", א פלאץ וואו מען האט געמעסטע בהמות און פעטע קעלבער. און פארוואס הייסט עס מרבק? זאגט דער מלבי"ם אז מען פלעגט מעסטן די קעלבער זיי זאלן אויסזען ווי גרויסע רינדער, און "מרבק" איז ווי "מבקר" - מען מאכט עס ווי בקר, ס'זאל אויסזען גרויס ווי אן אקס. זעט מען ווי ווייט זיי זענען נאכגעלאפן נאך תאוות און גשמיות'דיגע זאכן.
און בדרך אגב, יעדעס מאל וואס מען רעדט פון "שן" מיינט מען העלפאנדביין, די ציין פון העלפאנדן. זיי האבן געהאט ספעציעלע און אויסערגעווענליך פראכטפולע בעטן.
און עס זענען דא נאך פירושים אויף "סרוחים על ערשותם". רש"י און דער רד"ק לערנען אז "סרוח" קומט מלשון איבעריג און צוגעגעבן, ווי "סֶרַח הָעֹדֵף", און ווי "וְהַיְרִיעָה תִּסְרַח עַל אֲחֹרֵי הַמִּשְׁכָּן" - אז עס שלעפט זיך און ווערט לאנג. און ענליך צו דעם האבן חז"ל געזאגט "חכמת סופרים תסרח". דער פשוט'ער פשט איז אז מענטשן וועלן פאראכטן און עקלען פון דער חכמת הסופרים, פון דער חכמה פון דער תורה. אבער די מפרשים פונעם עין יעקב ערקלערן בדרך צחות לויטן יסוד פון "היריעה תסרח", אז ס'איז ווי א קלייד פון א כלה וואס שלעפט זיך אין דער לענג: חכמת סופרים תסרח - ווען דער חכם וועט ארויפגיין דרש'ענען, וועט ער מאכן לאנג און לענגער, ער רעדט און רעדט און רעדט און ס'איז נישטא ווער ס'זאל אים אפשטעלן.
איין מאל האט א דרשן גערעדט שעות לאנג. האט מען אים געפרעגט: וואס איז געשען מיט אייך, איר זענט דאך נישט געוואוינט צו רעדן אזוי לאנג, פארוואס האט איר דאס מאל אזוי מאריך געווען? האט ער זיי געזאגט: איך בעט איבער, איך בין היינט געקומען אן א זייגער. האבן זיי אים געזאגט: שוין, איר זענט געקומען אן א זייגער, אבער הינטער אייך הענגט דאך א לוח השנה... און אמאל איז מען געווען ביי א שבע ברכות, און ס'איז דארט געווען א ראש ישיבה וואס האט מסתמא פריער געזאגט א שמועס פאר די בחורים אין ישיבה, און האט באשלאסן דאס איבערצוזאגן אויך ביים שבע ברכות - א מוסר-שמועס פון א דריי פערטל שעה אן קיין גוזמא. א מענטש דארף האבן שכל און פארשטאנד, צו וויסן וואס מען זאגט, וויאזוי מען זאגט, ווען מען זאגט, און וויפיל מען זאגט. אמאל ליגט די גאנצע חכמה דווקא אין דעם "וויפיל מען זאגט".
און דאָס איז ווי דער באַקאַנטער סיפור מיט יענעם מוכיח וואָס איז געקומען מיט אַ תביעה צום גבאי און צום רב פון שול אַז ער מוז היי־יאָר בלאָזן שופר. האָט מען אים געזאָגט: וואָס עפּעס, מען דאַרף דאָך אַז דער בעל תוקע זאָל זיין אַ ירא שמים וכדומה. איז ער געגאַנגען און אַרויסגענומען אַ באַשטעטיגונג פונעם מושל אַז ער וועט בלאָזן. וויבאַלד מען וויל זיך נישט פאַרפּלאָנטערן מיטן מושל, האָט דער רב אים געזאָגט: דו וועסט בלאָזן יום כיפור, ווייל צום סוף פון יום כיפור איז דאָך אויך דאָ אַ תקיעה. האָט זיך דער מענטש אויפגערעגט און איז צוריקגעגאַנגען צום מושל. האָט דער מושל גערופן דעם רב און געפרעגט וואָס גייט דאָ פאָר, האָט דער רב געענטפערט: איך האָב אים געגעבן דעם הייליגסטן טאָג אין יאָר, דעם הייליגן יום כיפור. האָט יענער געזאָגט: הער מיין גובערנאַטאָר, ער פירט אייך ביי דער נאָז - ראש השנה בלאָזט מען הונדערט קולות, און יום כיפור וויפיל בלאָזט מען? האָט זיך דער מושל געוואנדן צו אים און געזאָגט: איך פאַרשטיי נישט, אויב מען האָט דיר געגעבן דעם שופר און דער שופר איז אין דיין האַנט, בלאָז וויפיל דו ווילסט, בלאָז אפילו טויזנט מאָל! אַמאָל האָט מען געבראַכט הרב גלינסקי צו האַלטן אַ דרשה, און מען האָט אים באַגרענעצט און אָנגעזאָגט צו רעדן בלויז וועגן אַ געוויסן ענין. האָט ער דערציילט די מעשה און אויסגעפירט: מוריי ורבותיי, איצט איז דער מיקראָפאָן אין מיינע הענט, און איצט וועל איך בלאָזן וויפיל איך וויל... עס זענען דאָ אַזעלכע וואָס פילן טאַקע אַז דער מיקראָפאָן איז אין זייערע הענט, און דאָס איז עס, מען איז אָפּגענאַרט און אָפּגעשטעלט. דאָס איז "חכמת סופרים תסרח".
און לאָמיר צוריקקומען צו אונדזער ענין: דער לשון "סרוחים" לויט דעם וועג איז אַ לשון פון זיך ציען און פאַרלענגערן, ווי די יריעות וואָס זענען געווען סורחות הינטער דעם משכן. און רש"י טייטשט כפשוטו: זיי פלעגן ליגן אויף זייערע בעטן מיט אויסגעשטרעקטע הענט און פיס, אַן אויסדרוק פון ליגן מיט דעם גרעסטן באַקוועמלעכקייט. און דאָס אַלץ קומט אַרויסצוברענגען זייער גאַנצן וועזן, וואָס איז געווען צו נעמען די תענוגים און גשמיות ביזן לעצטן עק, דאָס מאַקסימום וואָס מעגלעך, סיי אין די מותר'דיגע זאַכן און סיי אין די אסור'דיגע זאַכן. און דעריבער זאָלסטו זיך נישט וואונדערן פאַרוואָס זיי זענען פאַרגלאָגלט געוואָרן בראש גולים, אין שפּיץ פון די גולים.
הַפֹּרְטִים עַל פִּי הַנָּבֶל, כְּדָוִיד חָשְׁבוּ לָהֶם כְּלֵי שִׁיר׃ - די וואָס שפּילן אויפן מויל פונעם נבל, זיי האָבן זיך פאַרגליכן צו דוד'ן מיט כלי שיר.
וואָס מיינט "לפרוט על פי הנבל"? רש"י ברענגט אַז מנחם האָט דאָס צונויפגעבונדן מיט "וּפֶרֶט כַּרְמְךָ" - "פרט" לשון יחיד און באַזונדער, ווי כלל ופרט, אַ פרט אַרויס פונעם כלל, און רש"י זאָגט "ורואה אני את דבריו". און לויט דעם איז נישט דער פּשט, ווי מיר זענען געוואוינט צו טראַכטן, צו שפּילן אויף די סטרונעס פונעם נבל, נאָר אַז דער זינגער וואָס זינגט לויטן כלי זמר שניידט די ווערטער בפרטרוט, אַלץ לויטן קלאַנג און טאָן פונעם כלי, אַרויפצוציען און אַראָפּצוציען. דאָס הייסט, לפרוט על פי הנבל מיינט צו זינגען מיטן מויל לויטן קלאַנג וואָס דער נבל גיט אַרויס: דער נבל גיט דעם טאָן און דעם טאַקט, און דו זינגסט לויט דעם. ווי די בעלי מנגנים ווייסן, אַז אויב דאָס כלי שפּילט אין "דו" קענסטו נישט זינגען אין "רע" אָדער "מי" אָדער אין קיין שום אַנדערן טאָן, נאָר דו מוזט זיין אויף דעם זעלבן ניוואָ וואָס דאָס כלי שפּילט. זיי האָבן אַלזאָ געהאַט אַ גרויסע מומחיות צו "פרוט על פי הנבל", אָפּצוציילן און צו שניידן די דיבורים פּינקטלעך אַז עס זאָל שטימען פּונקט מיטן ניגון פונעם נבל. קומט אויס אַז דער פּסוק רעדט דאָ וועגן דעם געזאַנג, און נישט וועגן שפּילן אויפן נבל אַליין.
און עס איז פאַראַן נאָך אַן הסבר, נענטער צו דעם ווי מיר נוצן היינט דאָס וואָרט "שפּילן אויף די סטרונעס" (לפרוט במיתרים). זאָגט דער רד"ק: מען שפּילט אויף די מיתרים פונעם נבל יעדע איינע לויטן ניגון. די מיתרים פונעם נבל זענען ווי איין גאַנצע זאַך, און ווען דער מנגן שפּילט צעטיילט ער זיי כביכול אין באַזונדערע פרטים - יעצט שפּילט ער אויף דעם, יעצט ציט ער דאָס, יעצט קלאַפּט ער אויף יענעם, ער גיט פאַר יעדער סטרונע איר צוג קעגן דעם ניגון וואָס פּאַסט פאַר איר. און נאָך אַן הסבר: "פורטים" איז מלשון פרוטה, אַז יעדער פלעגט געבן אַ פרוטה פאַרן כליזמר כדי ער זאָל קומען שפּילן פאַר אים. און דאָס איז געווען זייער איינגעפירט אין ספרד און דערגלייכן: עס קומט איינער מיטן פידל, מען גיט אים אַ סכום געלט און ער שטייט און שפּילט אונטערן פענצטער.
און אַ מעשה וואָס איז געווען, אפשר ביים נודע ביהודה אָדער ביי איינעם פון די גרויסע גאונים, אַז צוויי מענטשן זענען געקומען צו אַ דין תורה. יענער מנגן איז געקומען מיט זיין פידל און אָנגעהויבן שפּילן אונטערן פענצטער. איינער האָט אַרויסגעשטעקט דעם קאָפּ און האָט הנאה, און דער צווייטער שטעקט אַרויס דעם קאָפּ פון דער אַנדערער זייט און האָט אויך הנאה. האָבן זיי זיך אָנגעהויבן קריגן: דער זאָגט וואָס מישטו זיך אַריין, מען האָט אים געשיקט פאַר מיר, און יענער שרייט וואָס עפּעס, ער שפּילט פאַר מיר! און פון די הויכע קולות פונעם געשלעג האָט מען שוין גאָרנישט געקענט הערן דעם פֿידל... האָבן זיי באַשלאָסן צו גיין צו אַ דין תורה. און ווי באַקאַנט פלעגט מען פאַר אַ דין תורה משליש זיין "דמי פסק", אַ געוויסער סכום געלט פאַרן רב וואָס איז מבטל זיין צייט אויסצוהערן זייער טענה. ביידע האָבן אַוועקגעלייגט דאָס געלט, זיי האָבן געטענה'ט פארן רב, דער רב האָט געפּסקנט וואָס ער האָט געפּסקנט, און צום סוף, איידער זיי זענען אַרויס, האָט ער אַ קוק געטאָן אויפן געלט אויפן טיש און געזאָגט: איצט שטעלט זיך אַרויס אַז פאַר מיר איז דער מנגן געקומען שפּילן! דער איינציגער וואָס איז אַרויס מיט אַ רווח פון דער גאַנצער מעשה - בין איך... ווי אַזוי עס זאָל נישט זיין, פלעגט מען געבן אַ פרוטה אָדער אַ סכום געלט פאַרן מנגן; נישט בלויז פאַר יענעם שפּילער מיטן האַרמאָניקע און דעם אָפענעם קאַסטן אין שטאָט, נאָר פאַר יעדן מנגן פלעגט מען געבן אַ פרוטה ער זאָל קומען שפּילן פאַר זיי, און דאָס איז דער טייטש "פורטים", מלשון פרוטה.
און איצט זאָגט דער נביא: "כדויד חשבו להם כלי שיר" - זיי זענען געווען זיכער אַז זיי קענען שפּילן אַזוי ווי דוד המלך, אויף וועמען עס שטייט אַז ער איז געווען אַ "יודע נגן" און האָט געקענט אַלע מיני ניגונים אויף אַלע כלי שיר, און זיי האָבן געמיינט אַז זיי קענען פּונקט ווי אים. אָבער רש"י זאָגט: עס איז בכלל נישט ענלעך, שדוד היה לשמיים ואלו להתענג. קען מען דען פאַרגלייכן דיין געשפּיל צו זיין געשפּיל? דוד המלכ'ס נגינה איז געווען לשם שמים, און די דאָזיקע טוען עס בלויז פאַר תענוג. און דאָס איז וואָס דער רד"ק זאָגט: צו זאָגן דיר אַז זייער גאַנצע באַשעפטיגונג איז געווען אין אַלע מיני תענוגים, און דעם השם יתברך האָבן זיי נישט געדענקט.
און פון דאַנען איז פאַראַן אַן ענטפער פאַר אַלע זינגערס און מוזיקאַנטן פון אַלע מינים, וואָס יעדער גייט מיט אַ יאַרמולקע און וויל דיר ווייזן אַז מיט וואָס ער געבט זיך אָפּ איז עבודת שמים, און מען דערציילט דיר אַז עולם הנגינה איז נאָענט צום עולם התשובה און אפשר נאָך העכער דערפון, און אַז ער דרייט זיך אין הויכע און דערהויבענע וועלטן. אויב אַזוי, פאַרוואָס זענען רוב פון די וואָס גיבן זיך אָפּ מיט נגינה זייער זייער נידעריג אין רוחניות? זיי וואָלטן דאָך געדאַרפט זיין די מתמידים פונעם דור, די צדיקים פונעם דור, די יראי שמים פונעם דור, און ליידער זעט מען אַז רוב מאָל שטייען זיי אויף דער אַנדערער זייט. נאָר ווי דער רד"ק זאָגט: זייער גאַנץ געשעפט איז אין אַלע מיני תענוגים און דעם השם יתברך האָבן זיי פאַרגעסן, און ווי רש"י זאָגט: כלי שיר פון דוד איז געווען לשמים, און זיי טוען עס פאַר תענוג.
ווען מען טוט אַזוי ווי דוד, אויף אַזאַ נגינה ביסטו גערעכט. אויף דער שירה פון די לויים שטייט אַז ווער עס האָט זיי אויסגעהערט, איז זיין האַרץ צעבראָכן געוואָרן אין אים און ער האָט תשובה געטאָן. דער כהן פלעגט זען אַ מענטש וואָס קומט אָן מיט אַ געבויגענעם קאָפּ, פלעגט ער הייסן די לויים הייבן זייער קול אין געזאַנג און זיי פלעגן שפּילן, און דער מענטש הערט אויס די לויים און הייבט אָן וויינען און זיין האַרץ ווערט צעבראָכן. פון אַזעלכע ניגונים רעדט מען - נישט פון מיקסעס און טענץ און ראָק און אַלע מיני זאַכן פון דעם סאָרט. און אפילו אויב דו האָסט מגייר געווען דעם ניגון און אַריינגעלייגט דערין ווערטער פון תהלים, גאַרטלט זיך די תורה נאָך אַלץ מיט אַ זאַק איבער דעם וואָס דו האָסט געטאָן, ווייל דו האָסט גענומען אַ פּסוק און אים פאַרוואַנדלט אין אַ גויי'שן ניגון וואָס איז פול מיט תאוות און קאָכן די בלוט, דאָס פאַרקערטע ממש פון דעת תורה. דערפאַר, צו קומען און זאָגן "אָט איז שירה, אָט איז נגינה, דאָס איז דאָך הויך" - יאָ, עס איז טאַקע הויך, און מען קען באַקומען גלות אויף דעם הויכן ענין ווען מען האָט אים אַראָפּגעשלעפּט אַזוי נידעריק.
הַשֹּׁתִים בְּמִזְרְקֵי יַיִן וְרֵאשִׁית שְׁמָנִים יִמְשָׁחוּ, וְלֹא נֶחְלוּ עַל שֵׁבֶר יוֹסֵף׃ - די וואָס טרינקען אין גרויסע בעקנס וויין, און מיט די בעסטע איילן באַשמירן זיי זיך, און זיי טוען זיך נישט קרינקען אויפן בראָך פון יוסף.
און פאר דעם ביאור, א טעכנישע באמערקונג: אין פסוקים ה' און ו' וועט ווער עס עפנט די ספרים זען, און אויך אין די קאמפיוטער תוכנות האט מען נאכגעקוקט, אז אלע ברענגען דעם מלבי"ם פון פסוק ו' אויף פסוק ה' בטעות, און מ'ברענגט נישט קיין מלבי"ם אויף פסוק ה'. מען ווייסט נישט צי די טעות קומט פון דעם וואס עס איז נישט געווען קיין מלבי"ם אויף פסוק ה' און דעריבער איז צוגעקלעבט געווארן דארט דער ביאור פון פסוק ו', צי ס'איז יא געווען א מלבי"ם אויף פסוק ה' און ס'איז ביי אונז פארלוירן געגאנגען. דער מלבי"ם דארט טוט מסביר זיין אין ביאור המילות אז "הפורטים" איז אן ענין פון כלל ופרט, אבער ער ערקלערט נישט דעם גאנצן פסוק. עס לאזט זיך זאגן אז עס איז יא געווען א ביאור פונעם מלבי"ם אויף פסוק ה' און ס'איז פארלוירן געגאנגען, אבער אין אלע ספרים וואס מ'קוקט נאך, אפילו אין דרוקן פון מיט הונדערט יאר צוריק, ברענגט מען דעם ביאור פונעם מלבי"ם פון פסוק ו' און מען פארבינדט דאס בטעות צו פסוק ה'.
און וואס מיינט "הַשֹּׁתִים בְּמִזְרְקֵי יַיִן"? ערקלערט דער רד"ק: אנשטאט צו טרינקען אין א קליין גלאז פלעגן זיי טרינקען אין א גרויסן בעכער, א כלי וואס איז א גרויסער מזרק. און וואס איז א מזרק? א כלי מיט וועלכן מען פלעגט שפריצן און גיסן דעם דם אויפן מזבח, און דעריבער הייסט עס א מזרק מלשון זריקה (און מען זאל עס נישט פארטוישן מיט א שפריץ פונעם דאקטער), און דאס איז געווען א גרויסע כלי. זאגט דיר דער נביא: די דאזיגע מענטשן טרינקען נישט אין קליינע כלים, נישט קיין קליין גלעזל, נאר אזוי ווי יענע גרויסע ביר-גלעזער, ווי א האלבער עמער מיט א הענטל. זיי פלעגן זוכן גרויסע כוסות כדי אויסצונוצן די הנאה ביזן סוף, און אזוי ערקלערן רש"י, דער רד"ק און דער מלבי"ם.
און עס איז פאראן נאך א פירוש וואס רש"י ברענגט פון חז"ל אין מסכת שבת, אז זיי פלעגן ווארפן זייערע כוסות איינער צום צווייטן. לכאורה איז דאס געווען ביי זיי א סארט תענוג און הנאה, מען פלעגט אנפילן פאר א מענטש א כוס און ער פלעגט עס ווארפן צו זיין חבר, און יענער פלעגט עס כאפן און טרינקען, א מין תענוג און שפיל. און ס'איז זייער מעגליך אז דאס איז דער ענין פון אנקלאפן די כוסות, וואס מען קלאפט כוס אן כוס און דער יין שפריצט איבער פון איינעם צום צווייטן און פונעם צווייטן צום ערשטן, און אזוי איז אמאל געווען א ביאור, כאטש יעצט זעט מען נישט קיינעם וואס זאל אזוי ערקלערן. און אויב אזוי, דארף מען זיין פארזיכטיג מיט דעם היינטיגע צייטן. און ס'איז דא נאך א ביאור אז "מזרקי יין" איז על שם א כלי וואס האט געהאט צוויי מיילער, א הויכע און לאנגע כלי מיט צוויי מיילער פון רעכטס און פון לינקס ווי שטעקעלעך, און צוויי מענטשן פלעגן טרינקען דערפון צוזאמען, און עס הייסט מזרקי יין ווייל עס שפריצט כביכול פון דעם איינעמס מויל צום צווייטנ'ס מויל: ווען דער ציט און שטעלט זיך אפ א רגע, גייט דער יין אראפ און שפריצט אריין און שטייגט ארויף צום חבר. קומט אויס אז אויך אויף היגיענע האבן זיי נישט פונקטליך מקפיד געווען, און דאס האבן מיר שוין געזען פון "סְרֻחִים עַל עַרְשׂוֹתָם" - אויך היגיענע איז נישט געווען בראש מעייניהם.
"וְרֵאשִׁית שְׁמָנִים יִמְשָׁחוּ" - זיי פלעגן שמירן זייער קערפער מיט די בעסטע און פיינסטע שמנים, וואס דאס איז שמן אפרסמון וואס ווערט פאררעכנט ווי ראשית שמנים, דער קאפ און דער בעסטער פון אלע שמנים און א גאר טייערער שמן. "וְלֹא נֶחְלוּ עַל שֵׁבֶר יוֹסֵף" - זיי האבן נישט געלייגט צום הארצן די צרה פונעם כלל, זיי האבן נישט געטרויערט אויף די שלעכטס וואס גייט קומען און אויפן בראך וואס שטייט פאר יוסף. און מיר האבן שוין פריער געזען "נֹהֵג כַּצֹּאן יוֹסֵף", אז דער נאמען פאר כלל אנשי שומרון איז יוסף. און אמאל רופט מען גאנץ כלל ישראל מיטן נאמען יוסף, ווייל יוסף איז געווען דער מנהיג הכלל און ער איז דער וואס האט געשפייזט און דערהאלטן ביים לעבן יעדן איינעם אינעם שבר וואס זיי האבן געקויפט דורך אים, און דערפאר ווערט ער אנגערופן א מנהיג פאר זיי. און מיר האבן געזען נאך א ביאור, אז וויבאלד דער אנפאנג פון דער מלוכה איז געווען פון אפרים, וואס דאס איז ירבעם, דעריבער רופט מען זיי יוסף.
און דער מלבי"ם איז מדייק: עס איז דא א חילוק צווישן "לא חלו" און "לא נחלו". "נחלו" איז בנין נפעל. "חלו" איז א גאנצע קראנקהייט, בעת "נחלו" איז נאר א קליינע שוואכקייט. און דער נביא קומט זאגן אויף זיי אז אפילו א לייכטע שוואכקייט איז נישט געווארן אין זיי. כאטש זאל דיר וויי טאן אויף שבר יוסף, כאטש זאלסטו ווערן א ביסל קראנק אויף שבר יוסף - און אפילו דאס איז אויך נישט געווען.
לָכֵן עַתָּה יִגְלוּ בְּרֹאשׁ גֹּלִים, וְסָר מִרְזַח סְרוּחִים׃ - דעריבער וועלן זיי יעצט גיין אין גלות אין שפיץ פון די גולים, און עס וועט אפגעטאן ווערן דאס געזעמל פון די פארדארבענע.
נאכדעם וואס ער האט אראפגעמאלן זייער גאנצע שרעקליכע פארארעמונג און אראפגאנג, איז דאס די סיבה פארוואס זיי גייען אין גלות פריער פאר יעדן. "יִגְלוּ בְּרֹאשׁ גֹּלִים" - די אומות העולם, ווי מיר האבן געזען ביים אנהויב פונעם קאפיטל, זענען ערשט נאכדעם פארטריבן געווארן אין גלות, און עם ישראל איז געגאנגען דער ערשטער, ווייל ביי זיי איז דער קלקול געווען פיל גרעסער און מער פארדארבן ווי ביי די איבעריגע פעלקער. און דאס איז ווי חז"ל זאגן, אז כלל ישראל ווען זיי פאלן, פאלן זיי ביז צום תהום, און ווען זיי שטייגן, שטייגן זיי ביז צום הימל. עס איז נישט פאראן ביי עם ישראל קיין אינדערמיט. מ'קען נישט זיין ווי א גוי, סטאטיש. א גוי קען בלייבן סטאטיש אפילו צוויי טויזנט יאר, אבער ביי עם ישראל איז נישטא אזא זאך: אדער ביסטו ברום המעלה, אדער ביסטו גאר אונטן און דערנידערט פאר יעדן, אבער א סטאטישער מצב עקזיסטירט נישט.
און דעריבער "יִגְלוּ בְּרֹאשׁ גֹּלִים" - ווייל אונזער מצב איז ערגער ווי דער מצב פון די אומות. ווייל די אומות, ווי מיר האבן געזען אינעם ביאור המלבי"ם אויף "הַמְנַדִּים לְיוֹם רָע", האבן געטראכט מחשבות און געטאן פעולות אוועקצושטופן פון זיך דעם שלעכטן טאג און האבן נישט געטאן צו פיל פארדארבענע מעשים. אבער איר, עם ישראל, האט פארמערט דעם קלקול, "וַתַּגִּישׁוּן שֶׁבֶת חָמָס", איר דערנענטערט דעם חמס פון סנחריב אדער פון נבוכדנאצר ער זאל קומען אויף אייך שנעל.
און וואס מיינט "וְסָר מִרְזַח סְרוּחִים"? ערקלערט דער מלבי"ם: דורך דעם וואס זיי זענען פארטריבן געווארן פון זייער לאנד, האט זיך אפגעשטעלט דער מרזח און דער משתה וואס מען פלעגט מאכן פאר יענע פארדארבענע פרויען. ווייל מיר האבן דאך געזען אז מען פלעגט ברענגען מופקר'דיגע פרויען אויף זייערע בעטן און מאכן משתאות און מרזחים יעדן טאג, און יעצט וועט דער דאזיגער מרזח אוועקגענומען ווערן.
און וואס איז מרזח? רש"י ערקלערט, און אזוי ברענגט ער פונעם ספרי, אז מרזחאות איז מלשון משתאות, און א בית מרזח איז א פלאץ וואו מען פראוועט משתאות. דאס איז איין ביאור. קעגנאיבער דעם ערקלערן חז"ל אז מרזח מיינט אבלות: יענע וואס זענען געווען סרוחים אויף זייערע בעטן, יעצט וועט קומען און זיך דערנענטערן צו זיי א מרזח, א טאג פון אבלות. און לכאורה מיינט דאך "וְסָר" אז עס גייט זיך דערווייטערן? דערויף ערקלערט דער רד"ק אז עס איז ווי "סוּרָה שְׁבָה פֹּה" און ווי "אָסֻרָה נָּא וְאֶרְאֶה", ווייל "לסור" איז אויך א לשון פון זיך דערנענטערן און צוטרעטן. און אויב אזוי וועט צו זיי צוקומען א מרזח פון אבלות, צו די אלע וואס זענען געלעגן אויסגעצויגן אויף זייערע בעטן און זיך מתענג געווען.
און נאך א פירוש ברענגט דער רד"ק: "שר מרזח", מלשון שררה - אז דער אבל זיצט בראש. און ווער זענען די "סרוחים"? די וואס זענען געבליבן נאך יענעמ'ס טויט, ווייל ווער ס'בלייבט איבער ווערט אנגערופן סרח עודף, וואס איז כביכול איבערגעבליבן נאך זיין מיתה. און דער אבל איז דער שר וואס זיצט בראש פון די סרוחים, אין שפיץ פון די וואס זענען געבליבן נאך יענעמ'ס פטירה. און א דריטער ביאור: מרזח איז א לשון פון שמחה והילולים, און נישט אבלות, און דאס שטימט מער מיט וואס רש"י האט ערקלערט אז מרזחאות זענען משתאות. ווייל אויב זאל מען זאגן אז די אבלות וועט אוועקגיין פון זיי, זאגט דער רד"ק אז דאס קען מען דאך נישט זאגן, ווייל דער נביא קומט דאך זאגן אויף זיי א שלעכטע זאך. דעריבער פירשט ער אויס אז מרזח איז שמחה והילולים, און "וְסָר מִרְזַח סְרוּחִים" מיינט אז פון יענע וואס פלעגן ליגן אויסגעצויגן אויף זייערע בעטן וועט אוועקגענומען ווערן די שמחה און די הילולא.
און מיר האָבן שוין פריִער געזען די דאָזיקע פירושים אויף מרזח, און מיר האָבן געבראַכט ווי דער מלבי"ם פֿאַראייניקט אַלע פירושים צוזאַמען. זאָגט דער מלבי"ם: מרזח איז אַ משתה, און די דאָזיקע סעודה פלעגט מען מאַכן אין צוויי מצבים - אָדער אין אַ צײַט פֿון שמחה אָדער אין אַ צײַט פֿון אבלות. צו טרייסטן דעם אבל פלעגט מען ברענגען ווײַן, "תְּנוּ שֵׁכָר לְאוֹבֵד וְיַיִן לְמָרֵי נָפֶשׁ", און אויך אַ מענטש וואָס איז געווען בשמחה פלעגט ברענגען ווײַן. קומט אויס אַז ביידע פירושים זענען ריכטיק, אַז דער מרזח איז אַן אויסדרוק אויף אַ פּעולה וואָס מען פלעגט טאָן סײַ בײַ אבלות און סײַ בײַ שמחה.
און עס איז פֿאַראַן נאָך אַן הסבר אויפֿן וואָרט מרזח, אַז דאָס איז פֿון די פעלים המרובעים. און עס איז באַקאַנט די מחלוקת צי עס איז פֿאַראַן אַזאַ זאַך ווי אַ שורש מרובע, און עס זענען דאָ וואָס זאָגן אַז עס איז בכלל נישטאָ קיין שורש מרובע, נאָר יעדער שורש מרובע איז צונויפֿגעשטעלט פֿון צוויי כּפֿול'דיקע שרשים. און דערפֿאַר אויך דאָ, "מרזח" - מ' ר' ז' ח' איז נישט קיין שורש, און דערפֿאַר זאָגן טייל אַז עס איז צונויפֿגעשטעלט פֿון צוויי ווערטער: "מר" און "זח". "מר" איז ביטערקייט, און "זח" מיינט אוועקנעמען און באַוועגן, ווי "להזיח", און ווי "זָחָה דעתו עליו", און ווי "מְזִיחַ אֲפִיקִים", און ווי "לֹא יִזַּח הַחֹשֶׁן" - אַלץ מלשון הסרה און באַוועגונג. און אויב אַזוי, דורך דעם וואָס אַ מענטש קומט צום משתה און טרינקט ווײַן, גייט זײַן ביטערקייט אַוועק און ווערט נתרחק פֿון אים, און דאָס איז מר-זח, אַז די מרירות ריקט זיך און גייט אַוועק.
דער קאַפּיטל הייבט זיך אָן מיט אַ גרויסער תמיהה: פֿאַרוואָס זענען ישראל פֿאַרטריבן געוואָרן אין גלות בראש גולים, פֿאַר אַלע אומות אַרום זיי, קעגן יעדן שׂכל פֿון אַן אייננעמערישן מלך? און דער ענטפֿער פֿונעם נביא איז, אַז דווקא די דאָזיקע פֿעלנדיקע לאָגיק באַווײַזט אַז עס איז דאָ דאָ אַן השגחה. "עברו כלנה וראו" - קוקט זיך אײַן און זעט אַז עס איז נישטאָ דאָ קיין מקריות. און די סיבה ווערט קלאָר ווײַטער: די אומות זענען "מנדים ליום רע", זיי באַמיִען זיך צו דערווײַטערן דאָס שלעכטס, אָבער ישראל "תגישון שבת חמס" - זיי שטופּן אָפּ דעם יום הדין און דערנענטערן דעם חמס. און פֿון דאָ און ווײַטער שילדערט דער נביא דעם שפּיץ פֿונעם פֿאַל: בעטן פֿון העלפֿאַנדביין און אויסגעשפּרייטע געלעגערס, זאָללערײַ און פֿרעסערײַ מיט מזרקי יין, נגינה וואָס איז כולו תענוג און נישט לשם שמים, און זיך זאַלבן מיט די בעסטע שמנים - און פֿונדעסטוועגן "ולא נחלו על שבר יוסף", אַפֿילו אַ קליינע שוואַכקייט פֿון ווייטיק אויף דער צרת הכלל האָט זיך נישט געפֿונען אין זיי. דערפֿאַר "עתה יגלו בראש גולים" און עס וועט אָפּגעטאָן ווערן פֿון זיי דער מרזח און דער משתה, וואָרום בײַ עם ישראל איז נישטאָ קיין סטאַטישער מצב: אָדער זענען זיי ברום המעלה, אָדער אויפֿן תחתית פֿאַר יעדן איינעם.