דורכאויס אלע נבואות פון עמוס זעט מען א כסדר'דיגן וואקלעניש: אן עונש און דערנאך א התראה, אן עונש און דערנאך א התראה. דער נביא רעדט צו זיי תמיד איבער די צוויי זייטן: ערשטנס, זאלט איר פארשטיין וואספארא צרות עס גייען קומען; און צווייטנס, אט דאס איז וואס דער אויבערשטער פארלאנגט פון אייך. און נאכאמאל צרות, און נאכאמאל וואס דער אויבערשטער פארלאנגט. און דאס אלעס אויף דעם אופן כדי צו זאגן צו זיי: איך קום נישט מבשר זיין צרות כדי זיי זאלן פאסירן. איך זאג נבואה אויף די צרות כדי איר זאלט פאררעכטן אייערע וועגן. עס איז נישטא קיין שום ענין סתם צו קומען און זאגן שלעכטע זאכן, וואס גיט דאס? דער גאנצער תכלית פון די שלעכטע נבואות איז כדי דער עם זאל תשובה טון פון זייערע שלעכטע וועגן.
לָכֵן כֹּה אָמַר יְהֹוָה אֱלֹהֵי צְבָאוֹת אֲדֹנָי, בְּכׇל רְחֹבוֹת מִסְפֵּד וּבְכׇל חוּצוֹת יֹאמְרוּ הוֹ הוֹ, וְקָרְאוּ אִכָּר אֶל אֵבֶל וּמִסְפֵּד אֶל יוֹדְעֵי נֶהִי׃ - דעריבער, אזוי האט געזאגט ה' אלקי צבאות אדנ-י, אין אלע ברייטע גאסן וועט זיין א מספד, און אין אלע געסלעך וועט מען זאגן וויי וויי, און מען וועט רופן דעם אקערער צום אבל, און צו א מספד די וואס קענען קלאגלידער.
וויבאלד איר טוט נישט קיין תשובה, זאגט זיי דער נביא, וועט זיין א מספד אין אלע גאסן. דער מלבי"ם ערקלערט אז דער פסוק איז א הקדמה צו דעם וואס עס וועט קומען ווייטער: "הוֹי הַמִּתְאַוִּים אֶת יוֹם ה'". עס איז געווען מקובל ביי זיי פון די נביאים, אז עס איז פאראן א טאג ווען דער קדוש ברוך הוא וועט זיך אנטפלעקן, און דאס הייסט "יום ה'" - דער טאג ווען עס וועט זיין פאר כלל ישראל א תשועת עולמים. יואל האט שוין נבואה געזאגט דערויף: די זון וועט פארוואנדלט ווערן אין פינצטערניש און די לבנה אין בלוט פאר'ן קומען פון דעם גרויסן און שרעקליכן יום ה'. און עם ישראל גלוסט אז דער טאג זאל שוין אנקומען, דער טאג ווען דער קדוש ברוך הוא וועט קומען און אונז אויסלייזן, ער וועט נעמען אלע גוים צום עמק יהושפט און משפט'ן זיי פאר אלע רעות וואס זיי האבן געטון צו כלל ישראל, "ועלו מושיעים בהר ציון לשפוט את הר עשיו".
זאגט זיי דער נביא: איר לעבט אין דמיונות. יום ה' וועט טאקע זיכער קומען, אבער נישט ווען איר טוט שלעכטע מעשים. יום ה' וועט קומען ווען איר וועט פארראכטן אייערע דרכים, און דעמאלט וועט ראוי זיין זיך אפצורעכענען מיט די גוים וואס פייניגן אייך. אבער יעצט זענט איר נישט ראוי צו קיין ישועה, און יעצט אויב דער אייבערשטער וועט אדורך גיין אין אייער מיטן, וועט דאס נישט זיין קיין טאג פון ליכטיגקייט נאר א טאג פון חושך ואפלה, א טאג פון אפרעכענונג ווען מען וועט זיך אפערעכענען מיט אייך, מען וועט אייך פארלענדן און אייך פארטריבן אין גלות. און דאס איז דער טייטש פון "כִּי אֶעֱבֹר בְּקִרְבְּךָ" - זאגט דער מלבי"ם אז דאס איז פונקט ווי "ועבר ה' לנגוף את מצרים". אעבור בקרבך מיינט נישט צו א ישועה, נאר צו יסורים און צרות.
די אויסדרוקן "הו", "הוי", "אוי" און "נהי", זענען אלע לשונות פון א מספד, א געוויין, א געשריי און ווייטאג. און וואס איז דער חילוק צווישן רחובות און חוצות? דער מלבי"ם ערקלערט דאס אויף עטלעכע פלעצער: רחובות איז דאס וואס געפינט זיך פארנט פון די הייזער, וואס מיר רופן היינט א גאס. חוצות, ווידעראום, איז דאס וואס געפינט זיך הינטער די הייזער. זייערע הייזער זענען געווען געבויט אין דער פארעם פונעם אות מ', און אינעווייניג איז געווען א חצר, און פון די הייזער פלעגט מען ארויסגיין אין חצר און פון דארט ארויס. ווער עס האט געלערנט מסכת עירובין קען די פילע ביישפילן פון מבואות, אזוי איז דאס געווען געבויט, און ווער עס קען ירושלים זעט אז ביז היינט איז פאראן א הויף פון וואו מען גייט אריין אין די הייזער. דער אינעווייניגסטער פלאץ ווערט אנגערופן חוצות, און דער דרויסנדיגער חלק ווערט אנגערופן רחוב.
דעריבער: "בכל רחובות מספד" - דארט אינדרויסן, אין דעם פלאץ וואו דער עולם קלייבט זיך צונויף, דארט וועט מען מספיד זיין אויף די צרות. "ובכל חוצות יאמרו הו הו" - אין דעם שמעלערן פלאץ הינטער די הייזער, דארט געפינען זיך די בני המבוי און בני החצר, די פרויען און קינדער וואס פלעגן נישט ארויסגיין אין גאס, און זיי וועלן אויך קלאגן. און דאס איז ווי דער שטייגער וואס איז געווען איינגעפירט אין יענע צייטן, אז איינער זאגט און דער צווייטער ענטפערט. אזוי איז מקובל ביז היינט ביי די תימנ'ער אין זייער שטייגער פון שירה, איינער זאגט א שטיקל און דער צווייטער ענטפערט אים, און דאס איז געווען א גאר אנגענומענער זינג-שטייגער אין די ימי הביניים און נאך אין פריערדיגע תקופות. די גמרא ברענגט: "שרן מזמרן גברי ועניין נשי, כאש בנעורת" - מען זעט אז שוין אין יענע צייטן איז געווען איינגעפירט אז איין חלק זינגט און דער אנדערער חלק ענטפערט אין א פזמון. אויך דא: אין די רחובות וועלן די מענער זאגן דעם מספד, און אין די חוצות וועלן די פרויען זיי אפענטפערן "הו הו", אויסדרוקן פון צער, אבל און צרה.
דער מלבי"ם ערקלערט אז זייער שטייגער איז געווען צו מאכן פריער דעם מספד און דערנאך דעם אבל, אזוי ווי ביי יעדן מצב פון א נפטר: קודם די לויה און דער הספד, און דערנאך זיצט מען שבעה. און אזוי שטייט געשריבן: "ויספדו שם מספד גדול וכבד מאוד, ויעש לאביו אבל שבעת ימים" - תמיד גייט דער מספד פאר'ן אבל. דא אבער וועט עס זיין פארקערט: קודם אבל און דערנאך מספד. פארוואס? ווייל ווען עס איז דא א מלחמה, שטארבן מענטשן און עס איז דא אן אבל, אבער מען קען זיי נישט מספיד זיין אינמיטן דער מלחמה. ערשט נאכדעם וואס די מלחמה ענדיגט זיך, הייבט מען אן מיט די הספדים.
"וקראו איכר אל אבל" - דער איכר, דער פשוט'ער מענטש וואס ארבעט אויפ'ן פעלד, איז דער ערשטער וואס באגעגנט דעם שונא און דער ערשטער וואס פאלט, און דעריבער איז ער דער וואס עפנט די אבלות. און נאך מער: אין דער צייט פון אבלות איז מען בטל פון מלאכה, פונקט ווי היינט. און כסדר וואלטן די ערד-ארבעטער נישט געקומען זיך מתאבל זיין, ווייל זיי האבן ארבעט אויפ'ן פעלד און זיי קענען נישט פארלאזן זייער ערד. אבער דא זאגט ער צו זיי: רופט אויך דעם איכר ער זאל קומען טרויערן, ווייל ממילא וועט די ערד זיין פוסט און ער וועט נישט האבן קיין ארבעט, און ער שטערט זיך נישט אפ פון זיין מלאכה ווען ער קומט זיצן מיט אייך.
און וואס איז דער מקור פונעם ווארט "איכר"? זאגט דער מלבי"ם: דאס פעלד ווערט אנגערופן "כר", "הכרים ילבשו צאן", די פעלדער ווערן אנגערופן כרים. ממילא איז דער איכר דער וואס באארבעט דאס פעלד און איז פארנומען מיט די ענינים פון די כרים.
"ומספד אל יודעי נהי" - די וואס קענען הייבן א קול אין יאמער, מספיד זיין מיט א געוויין און פארגרעסערן די ביטערקייט פונעם מספד. די כוונה איז אויף מקוננות: עס זענען געווען פרויען וואס האבן געהאט א באזונדערן טאלאנט, זיי האבן געוואוסט וויאזוי ארויסצוברענגען אזעלכע קולות פון געוויין אז יעדער האט פארגאסן טרערן. דאס איז געווען א מומחיות, און מען פלעגט זיי אפילו באצאלן דערפאר. עס איז געווען א פאך: אזוי ווי מען ברענגט כלי זמר צו א חתונה, אזוי האט מען געברענגט מקוננות צו א לוויה, און נאך מיט כלי זמר. די גמרא ברענגט אז מען פלעגט ברענגען חלילים און שפילן אויף זיי, כדי אויפצורודערן דעם ציבור צו געוויין און צום באנעמען די אבידה.
נאך ברענגט די גמרא, אז דער שטייגער פון דרשנים און מספידים איז געווען אויפצורודערן צו געוויין, און מען דערציילט אויף יענעם חכם וואס האט געזאגט פאר זיין מספיד: ווען דו וועסט מיר מספיד זיין זאלסטו אויפוועקן צו געוויין, "דהתם קאימנא" - דארט שטיי איך, איך געפין זיך דארט. דער נפטר הערט די ווערטער פון די מספידים, זאגט די גמרא, ווי אין א חלום. און ער געפינט זיך דארט און הערט וואס מען רעדט אויף אים, און ווען מענטשן שפירן דעם ווייטאג פון זיין פטירה האט ער דערפון א נחת רוח. דעריבער אויך דא: מען זאל רופן צום מספד יודעי נהי, ברענגט נישט קיין אנהייבערס נאר עכטע מומחים, אזעלכע וואס קענען די מלאכה פון קלאגן, און זיי וועלן פארגרעסערן די ביטערקייט פונעם מספד.
וּבְכׇל כְּרָמִים מִסְפֵּד, כִּי אֶעֱבֹר בְּקִרְבְּךָ אָמַר יְהֹוָה׃ - און אין אלע וויינגערטנער וועט זיין א געקלאג, ווארום איך וועל דורכגיין אין דיין מיטן, האט דער אויבערשטער געזאגט.
די וויינגערטנער זענען אן ארט פון שמחה און פון וויין. שטענדיג פלעגן די מיידלעך ארויסגיין און טאנצן אין די כרמים, און אין דער צייט פון בציר פלעגט מען מאכן א יום טוב און א שמחה. יעצט, אין אן ארט וואס זיין שטייגער איז געווען צו שמחה, וועט זיין א מספד. "כי אעבור בקרבך" - אזוי ווי מיר האבן מסביר געווען, אזוי ווי "ועבר ה' לנגוף את מצרים": איך וועל דורכגיין אין דיין מיטן כדי דיר צו שטראפן אויף די שלעכטע מעשים וואס דו האסט געטאן.
הוֹי הַמִּתְאַוִּים אֶת יוֹם יְהֹוָה, לָמָּה זֶּה לָכֶם יוֹם יְהֹוָה, הוּא חֹשֶׁךְ וְלֹא אוֹר׃ - וויי צו די וואס גלוסטן נאך דעם טאג פונעם אויבערשטן, צו וואס דארפט איר דעם יום ה', עס איז דאך פינצטערניש און נישט קיין ליכטיגקייט.
חז"ל ברענגען אויף דעם א משל צו א האן און א פלעדערמויז וואס האבן געווארט אויפן ליכט. האט דער האן געזאגט צום פלעדערמויז: וואס ווארטסטו אויפן ליכט? דו ביסט דאך בלינד. איך ווארט אויפן ליכט ווייל דורך דעם זע איך, אבער דו, וואס וועט דיר דער ליכט געבן? אזוי אויך דא: "הוי המתאווים את יום ה', למה זה לכם יום ה'" - וואס האט יום ה' צו טאן מיט אייך? יום ה' איז דאך ליכטיגקייט, און פאר אייך וועט עס זיין חושך ולא אור, ווייל איר גייט דאך אין פינצטערניש.
דאס איז וואס דער מלבי"ם ערקלערט: זיי פלעגן ווארטן ווען דער אויבערשטער וועט קומען און זיך אפרעכענען מיט די שונאים און זיי שטעלן צום משפט. זאגט ער זיי: ווען איך וועל דורכגיין אין אייער מיטן וועט דאס נישט זיין קיין טאג פון גאולה, נאר אדרבה, א טאג פון פינצטערניש, פון מספד און פון צרות. יום ה' מיינט זיך אפצורעכענען מיט די רשעים, און אין דעם בילד זענט איר די רשעים. און עס שטייט אז די רשעים וועלן זיין שטרוי און "וליהט אותם היום הבא" - נו, וואו מיינסטו וועסטו זיין אין דעם בילד? וואס גלוסטסטו נאך דעם יום ה'? פון דער פינצטערניש פון די צרות וועט זיין ליכטיג נאר פאר די צדיקים, בעת דער תיקון, אבער פאר אייך וועט זיין נאר חושך ולא אור.
כַּאֲשֶׁר יָנוּס אִישׁ מִפְּנֵי הָאֲרִי וּפְגָעוֹ הַדֹּב, וּבָא הַבַּיִת וְסָמַךְ יָדוֹ עַל הַקִּיר וּנְשָׁכוֹ הַנָּחָשׁ׃ - ווי איינער אנטלויפט פון א לייב און עס באגעגנט אים א בער, און ער קומט אין שטוב אריין און לענט זיך אן מיט זיין האנט אויפן וואנט, און א שלאנג בייסט אים.
איר וועט ארויסגיין פון איין צרה אין דער צווייטער. א מענטש אנטלויפט פון דעם לייב וואס יאגט אים נאך, און ווען ער האט געמיינט אז ער איז שוין אנגעקומען אל המנוחה, באגעגנט אים דער בער. ער לויפט ווייטער און קומט אריין אין שטוב, און ווען ער בארואיגט זיך א ביסל און לענט זיך אן אויפן וואנט, קומט ארויס קעגן אים א שלאנג. ממש א שרעק. און וואס וויל ער זיי דערמיט זאגן? זיי מיינען אז אפשר וועט קומען א צרה און זי וועט פאראיבערגיין. זאגט ער זיי: ניין. עס וועט קומען אן ערשטער גלות און נאך אים א צווייטער גלות, דער ערשטער גלות דורך מלך אשור און נאכדעם וועט ער קומען צום צווייטן מאל, אזוי אז ווער עס וועט אנטלויפן פונעם לייב וועט נאך האבן דעם בער. און דערנאך וועט קומען א דריטער גלות, אזוי אז ווער עס וועט אנטלויפן פונעם בער, וועט נאך קומען די שלאנג. און ווי עס שטייט אין ישעיה: הראשון הקל והאחרון הכביד.
הֲלֹא חֹשֶׁךְ יוֹם יְהֹוָה וְלֹא אוֹר, וְאָפֵל וְלֹא נֹגַהּ לוֹ׃ - צי איז דען נישט דער טאג פונעם אויבערשטן חושך און נישט קיין ליכט, און פינצטער און קיין שיין איז נישט פאראן פאר אים.
לכאורה חזרט דא דער נביא איבער זיינע ווערטער מיט אנדערע לשונות: חושך און אופל זענען ביידע אויסדרוקן פון פינצטערניש, אור און נוגה זענען ביידע אויסדרוקן פון ליכטיגקייט. נאר דער מלבי"ם לייגט דא אראפ א וואונדערבארן ביאור. "נוגה" איז נישט קיין זעלבסטשטענדיגער אור. אפילו אין דער רייד זאגט מען אז די לבנה האט א נוגה, דאס שיינען ארום איר. און למעשה, זאגט דער מלבי"ם, איז דער גאנצער שיין פון דער לבנה בבחינת נוגה, ווייל זי איז דאך נישט קיין אייגענער מקור פון ליכט, נאר שפיגלט בלויז אפ דאס ליכט פון דער זון. און אזוי אויך די כוכבים, זיי האבן נישט קיין אייגן ליכט נאר א בליצן און אפשפיגלונג פון דער זון.
דערפאר קען זיין א חושך וואס פארמאגט אין זיך א נוגה. א משל: די נאכט. ס'איז דא חושך, אבער ס'איז פאראן שטערנס און ס'איז פאראן די לבנה, איז דאך כאטש ס'איז חושך, איז אבער דא א נוגה. אבער "אפלה" מיינט אז ס'איז גארנישט פאראן, אפילו נישט קיין נוגה, און דאס איז פיל ערגער ווי חושך, ווייל אפלה איז א מוחלט'דיגער און אינגאנצנער מצב וואס ס'איז נישט פאראן דערין ניטאמאל כוכבים אדער די לבנה. און אזוי שטייט געשריבן: "נקוה לאור והנה חושך, לנגוהות באפלה נהלך" - דער פארקערטער פון אור איז חושך, אבער אין חושך קענען נאך אלץ זיין כוכבים און לבנה. און אויף דעם זאגט ער: מיר האבן געהאפט אויף נגוהות, אויפן שיין פון די כוכבים און דער לבנה, און אט גייען מיר אין אפלה. זעט מען אז אפלה איז דער היפך פון נגוהות.
און ווי וואונדערבאר ער ערקלערט דערמיט דעם מאמר הגמרא אויפן פסוק "אשר הלך חשכים ואין נוגה לו": אויב ער איז געגאנגען לדבר מצוה, האט ער א נוגה; און אויב ער איז געגאנגען לדבר הרשות, האט ער נישט קיין נוגה. די גמרא רעדט דארט פון א מענטש וואס איז געווען געוואוינט צו קומען אין בית הכנסת און איין טאג איז ער נישט געקומען, פרעגט דער הקדוש ברוך הוא אויף אים: וואס איז געשען, וואו איז יענער, פארוואס איז ער נישט געקומען? "מי בכם ירא ה' אשר הלך חשכים". וואס מיינט "הלך חשכים"? אז ער איז נישט געקומען אין בית הכנסת. און מען רעדט נישט פון איינעם וואס איז געגאנגען אין קולנוע, וואס דאס איז זיכער חשכים, מען זיצט דארט אין חושך און אפלה, נאר אפילו ער איז געגאנגען צו סיי וועלכן פלאץ של רשות - דאס איז א "הלך חשכים". אבער ס'איז זייער מעגליך אז ער איז נישט געגאנגען לדבר רשות נאר לדבר מצוה, און דעמאלט כאטש ער איז נישט געקומען, איז אבער "נוגה לו": כאטש דאס איז א חושך, איז דאס דאך א חושך וואס האט אין זיך ליכט, ווייל די מצוה שיינט. און אויב ער איז נישט געגאנגען לדבר מצוה - איז "אין נוגה לו", א גאנצער חושך, בבחינת אפלה. און דאס איז וואס שטייט אין אונדזער פסוק: נישט בלויז אז ס'וועט זיין חושך ולא אור, אז די זון וועט נישט שיינען, נאר וויסן זאלסטו אז אויך די לבנה וועט נישט שיינען - "ואפל ולא נוגה לו", אז אפילו דער נוגה פון דער לבנה און די כוכבים וועט נישט זיין.
שָׂנֵאתִי מָאַסְתִּי חַגֵּיכֶם, וְלֹא אָרִיחַ בְּעַצְּרֹתֵיכֶם׃ - איך האב פיינט באקומען, איך האב אפגעווארפן אייערע ימים טובים, און איך וועל נישט אריינציען דעם ריח אין אייערע פארזאמלונגען.
דער רד"ק זאגט אז די ווערטער זענען געזאגט געווארן קעגן מלכות בית יהודה, ווייל עמוס האט זיך דאך מנבא געווען אין די טעג פון עוזיהו מלך יהודה. און פארוואס מוז מען אזוי זאגן? ווייל אויב זאלסטו זאגן אז עס איז געזאגט געווארן קעגן מלכות שומרון, ווי אזוי רעדט ער צו זיי וועגן עולות, מנחות און זבחים ווי מיר וועלן זען אין קומענדיגן פסוק? זיי האבן דאך נישט קיין ערזאץ-בית המקדש אין שומרון, ס'איז בלויז דא א בית המקדש אין יהודה. דערפאר איז די נבואה געזאגט געווארן אין דער צייט פון עוזיהו קעגן יהודה.
ער זאגט צו זיי: איר פארלאזט זיך אויף קרבנות. און מיר האבן דאס שוין מסביר געווען עטליכע מאל, אז זיי פלעגן זאגן "היכל ה' היכל ה' המה" - זארג נישט, דער בית המקדש וועט אונדז ראטעווען, די קרבנות וועלן שיצן אויף אונדז, דער אויבערשטער וועט אונדז נישט אנמאכן קיין צער און וועט אונדז נישט פארטרייבן אין גלות. זיי האבן בוטח געווען אין די קרבנות און אין דער עבודה פונעם בית המקדש, און זענען געווען זיכער אז מכוח דעם וועט פאר זיי זיין ישועה און הצלה. מיט פשוט'ע ווערטער, זיי האבן געקוקט דערויף כאילו דער הקדוש ברוך הוא דארף עפעס פון דיר און מען געבט אים א שוחד: רבונו של עולם, דא האסטו א קרבן און לאז מיך אפ, איך האב געטאן וואס דו האסט פארלאנגט און יעצט לאז מיך צורו, און מכוח דעם האבן מיר א שוץ און קיין צרה וועט נישט קומען. און אויף דעם ווארנט דער הקדוש ברוך הוא אין עטליכע פלעצער און זאגט זיי: איר מאכט א טעות.
גיט אכט אויפן דיוק פונעם מלבי"ם: "שנאה" איז אויף א זאך וואס איז פארהאסט פון אנפאנג אן, בעת "מאיסה" איז אויף א זאך וואס אמאל האב איך עס ליב געהאט און יעצט עקל איך מיך דערפון און ווארף עס אפ. און א ראיה דערצו ביי אליאב: ווען שמואל איז געקומען זאלבן איינעם פון די קינדער פון ישי, האט ער לכתחילה געמיינט אז אליאב איז דער ראוי און האט געזאגט "אך נגד ה' משיחו", און דער הקדוש ברוך הוא האט צו אים געזאגט "כי מאסתיהו". זאגן חז"ל: דאס לערנט אונדז אז ער איז געווען באליבט פון פריער און איז נמאס געווארן, צוליב דעם כעס וואס איז געווען אין אים. מצד זיך איז ער געווען פאסיג, נאר דערנאך האט ער זיך אין כעס געגעבן און צוליב דעם איז ער נמאס געווארן. זאגט דער מלבי"ם: "מאסתי" איז דער פארקערטער פון בחרתי, בעת "שנאתי" איז דער פארקערטער פון אהבתי, און דאס איז א שנאה פון פריער אן.
דערפאר זאגט צו זיי דער אויבערשטער: עס זענען פאראן ימים טובים וואס איך האב זיי פיינט געהאט מלכתחילה. און אויב וועסטו פרעגן, די ימים טובים וואס זענען פארן אויבערשטן, וואס איך האב זיי באפוילן, די ווילסטו דאך זיכער? אויף דעם זאגט ער: הגם זיי זענען געווען באליבט לכתחילה, אבער צוליב אייערע מעשים האב איך זיי אויך אפגעווארפן. "ולא אריח בעצרותיכם" - אפילו אין די טעג וואס איר פארזאמלט זיך פארן אויבערשטן און ברענגט א קרבן, לשון פון "עצרת תהיה לכם", אויך דאס איז ביי מיר נישט קיין ריח ניחוח. און אזוי ווי עס שטייט "אשר בחר ה' בהם וימאסם".
כִּי אִם תַּעֲלוּ לִי עֹלוֹת וּמִנְחֹתֵיכֶם לֹא אֶרְצֶה, וְשֶׁלֶם מְרִיאֵיכֶם לֹא אַבִּיט׃ - וואָרום אויב איר וועט מיר אויפֿברענגען עולות, און אייערע מנחות וועל איך נישט וועלן, און אויף די שלמים פֿון אייערע געפֿעטע פֿי וועל איך נישט קוקן.
דער רד"ק זאָגט אַז דאָס איז ווי עס שטייט אין ישעיה "למה לי רוב זבחיכם אמר ה'", און דער מלבי"ם ברענגט דעם פּסוק אין ירמיה "עולותיכם לא לרצון וזבחיכם לא ערבו לי". דער טײַטש פֿון דער זאַך איז, אַז עס איז נישטאָ קיין ענין אינעם קרבן מצד זיך אַליין, און ווי שמואל הנביא האָט פֿאָרגעהאַלטן שאול המלך: "הלא שמוע מזבח טוב, להקשיב מחלב אילים". דאָס חלב פֿון די אילים און דער קרבן, ווי דער מלבי"ם דערקלערט דאָרטן, זענען נישט קיין ציל פֿאַר זיך, נאָר זייער גאַנצער ענין איז "שאמרתי ונעשה רצוני". זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: צי דאַרף איך דען דײַן קרבן? "האוכל בשר אבירים ודם עתודים אשתה"? און מען האָט שוין גערעדט אַז אויב אַ מענטש מיינט אַז דעם אויבערשטן פֿעלט עפּעס, האָט ער אַ קליינעם רבונו של עולם: ער דאַרף דיך האָבן, ער איז אָנגעוויזן אויף דיר. מיר זאָגן דאָך אָבער אַז ער איז געווען מלך נאָך איידער סײַ וועלכע באַשעפֿעניש איז באַשאַפֿן געוואָרן, און ער דאַרף דיך נישט האָבן כּדי צו זײַן אַ מלך. און פֿאַר וואָס האָט ער דיך באַשאַפֿן? פֿאַר דײַן אייגענער טובֿה. אויב אַזוי, ווען מען ברענגט אַ קרבן, האָט מען דערמיט צוגעהערט צום רצון פֿונעם אויבערשטן, און דערמיט ווערט אַ ריח ניחוח פֿאַר אים, ווײַל עס איז געטאָן געוואָרן זײַן רצון. אָבער אויב מען גייט מקריב זײַן אַ קרבן און מען טוט נישט זײַן רצון, איז דאָס דאָך אַ תרתי דסתרי, פֿאַלש פֿון אינעווייניק.
צו וואָס איז די זאַך ענלעך? צו אַ מענטש וואָס גיט זײַן פֿרוי מתנות יעדן טאָג, אָבער ער באַזידלט זי, ער טשעפּעט זי און זאָגט איר האַרבע ווערטער, און נאָר מתנות ברענגט ער איר. עס וועט נישט נעמען לאַנג ביז זי וועט אים אַלץ אַרײַנשלײַדערן אין פּנים. און פֿאַרקערט, אויב ער ברענגט איר אַפֿילו איין איינציק בלימל, אָבער ער זאָגט איר אַ גוט וואָרט, ער גיט איר אַ גוט געפֿיל און דריקט אויס אָפּשאַצונג, וועט דאָס זײַן חשובֿער און טײַערער בײַ איר פֿון אַלע מתנות. פֿאַר וואָס? ווײַל די אַלע מתנות זענען נאָר געקומען צו באַרויִקן זײַן אייגן געוויסן, כּדי ער זאָל קענען ווײַטער באַליידיקן, פֿאַרווונדן און זיך אויפֿפֿירן אויף אַ שאַנדפֿולן אופֿן, און דערנאָך נאָך אַ מתנה און נאָך אַ מתנה. נעם זיי און לאָז מיך אָפּ. און דאָס איז פּינקטלעך וואָס דער הקדוש ברוך הוא זאָגט. און בײַ דער פֿרוי גיט די מתנה כאָטש עפּעס, און דאָך איז אַ מתנה מיט אַ פּאַטש נישט באַגערט; בײַם אויבערשטן אָבער, וואָס ער האָט דערפֿון קיין הנאה נישט און אים פֿעלט גאָרנישט, און דער גאַנצער ענין פֿון דער מתנה און פֿונעם זבח איז בלויז צו ווײַזן אַז מען וויל טאָן דעם רצון הבורא - אויף וויפֿל מער האָט דער זבח קיין שום ציל און תכלית פֿאַר זיך אַליין.
זאָגט דער מלבי"ם: יום טובֿ איז מען געווען מחויבֿ צו ברענגען עולות ראייה און שלמי חגיגה, און צוזאַמען מיט דער עולה פֿלעגט מען אויך ברענגען אַ מנחה, און דערפֿאַר זאָגט דער נבֿיא "ומנחותיכם". סײַ די עולות און סײַ די מנחות וויל איך נישט. און כאָטש אַן עולה קומט מכפּר זײַן אויף מצוות עשׂה - אַ מענטש וואָס האָט מבטל געווען אַן עשׂה ברענגט אַן עולה, און ווער עס איז עובֿר אויף אַ לא תעשׂה ווענדט זיך אויף וואָס: טייל ברענגען אַ חטאת אויב עס איז פֿאַראַן דערויף כּרת, און בײַ אַנדערע עבֿירות ברענגט מען אַשמות, אַשם מעילות, אַשם גזילות, אַשם שפֿחה חרופֿה, אַשם נזיר - זאָגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: אויך דאָס וועט נישט נרצה ווערן פֿאַר אײַך. און פֿיל מער די שלמים, "ושלם מריאיכם", און "מריאים" זענען די געפֿעטע בהמות, ווי דער לשון "וחלב מריאים". דאָס אַלץ איז נישט לרצון און עס איז מיר נישט אָנגענעם.
הָסֵר מֵעָלַי הֲמוֹן שִׁרֶיךָ, וְזִמְרַת נְבָלֶיךָ לֹא אֶשְׁמָע׃ - טו אָפּ פֿון מיר דעם טומל פֿון דײַנע געזאַנגען, און די נגינה פֿון דײַנע האַרפֿן וועל איך נישט הערן.
די לוִיּים פֿלעגן זינגען אויפֿן דוכן, סײַ געזונגען מיטן מויל און סײַ געשפּילט מיט כּלי שיר. זאָגט זיי דער הקדוש ברוך הוא: אויך אין דעם בין איך נישט פֿאַראינטערעסירט, היות איר רעבעלירט קעגן מײַנע ווערטער. און וואָס מיינט "המון שיריך"? זאָגט דער מלבי"ם אַז "המון" איז אַ לשון פֿון גנאי, ווי מען זאָגט "עיר הומיה", אַ שטאָט פֿול מיט גערודער. זאָגט דער הקדוש ברוך הוא: שטיל אײַן דעם טומל פֿון דײַנע לידער! אַ מענטש מיינט אַז ער זינגט מיט זיסע ניגונים, אָבער באמת מאַכט ער אַ סך ראַש. דאָס איז נישט קיין שירה, נאָר אַ צערעמאָניע. דאָס גערודער פֿון דײַנע געזאַנגען נעם אַוועק פֿון מיר, עס איז מיר נישט אָנגענעם אין די אויערן. "וזמרת נבליך לא אשמע" - אויך דאָס שפּילן פֿון די כּלים וועל איך נישט הערן.
וְיִגַּל כַּמַּיִם מִשְׁפָּט, וּצְדָקָה כְּנַחַל אֵיתָן׃ - און לאָז זיך אַנטפּלעקן ווי וואַסער דער משפּט, און צדקה ווי אַ שטאַרקער טײַך.
"ויגל" איז אַ לשון פֿון גילוי, און ווי מיר האָבן פֿריִער געזען "עשות צדקה ומשפט נבחר לה' מזבח" - טאָן צדקה און משפּט איז פֿיל אויסגעוועלטער און בעסער בײַם אויבערשטן פֿון ברענגען קרבנות. דער משפּט, ווי מען האָט שוין עטלעכע מאָל גערעדט, איז בין אדם לחבֿרו, און צדקה איז תּמיד בין אדם למקום, וואָס דאָס מיינט נישט נאָר דאָס געבן צדקה נאָר צו זײַן אַ צדיק, צו מאַכן גערעכט די מעשׂים צווישן זיך און דעם אויבערשטן.
דער מלבי"ם מסביר: דאָס וואַסער איז אַ מקור וואָס קוואַלט פֿון זיך אַליין, אַ קוואַל וואָס פֿליסט אַרויס פֿון זײַן אייגענער זײַט. און דער משפּט איז ענלעך צו אַ פֿליסנדיקן קוואַל. און דאָס איז אַ וואונדערבאַרער ביאור: ווען מיר פֿאַרגלײַכן די עבֿודת השם מיט בין אדם לחבֿרו, וועלכער חלק ווערט גרינגער פֿאַרשטאַנען אין אונדזער שׂכל? בין אדם לחבֿרו. נישט גנבֿענען, נישט גזלנען, נישט רציחה. דאָס איז פּשוטער שׂכל, אַ געזונטער פֿאַרשטאַנד, און מען האָט שוין אַמאָל געזאָגט אַז דאָס איז נישט בלויז אַ געזונטער שׂכל, נאָר דער הקדוש ברוך הוא האָט דאָס אײַנגעפֿלאַנצט אין דער נפֿש פֿונעם מענטש. עס איז נישטאָ קיין שום גרופּע אין דער וועלט וואָס זאָגט אַז רציחה איז לעגיטים. עס זענען דאָ וואָס וועלן זאָגן אַז האַרגענען יענעם איז לעגיטים, און אַז אויף יענעם איז אַ מצוה צו פֿירן אַ מלחמה, אָבער אויך זיי וועלן מסכּים זײַן אַז צו מאָרדן איינער דעם אַנדערן בײַ זיך איז נישט לעגיטים. פֿונדעסגלײַכן איז נישטאָ קיין גרופּע אין דער וועלט וואָס זאָגט אַז גנבֿה איז לעגיטים, און נישטאָ קיין לאַנד אין דער וועלט וווּ דער געזעץ לויטעט גנבֿענע. ס'איז געווען איין אַזאַ אָרט, און דער הקדוש ברוך הוא האָט עס אָפּגעמעקט - סדום. און כאָטש עס זענען דאָ לענדער וווּ גנבֿה איז מער פֿאַרשפּרייט, ווי יענע ווערטל וועגן צדקיהו וואָס איז אַרומגעגאַנגען מיט אַ לאַנטערן פֿון איין לאַנד צום צווייטן זוכן יושר און גערעכטיקייט, און ווען ער איז אָנגעקומען קיין רומעניע האָט ער שוין געמוזט זוכן דעם לאַנטערן... דאָך איז נישטאָ קיין אָרט וווּ מען זאָל זאָגן אַז בײַ אונדז לויטעט דער געזעץ אַז אַ מענטש דאַרף גנבֿענען. דער עיקר פֿון די עשׂרת הדברות, כאָטש נישט אַלע אָבער דער עיקר, זענען זאַכן פֿון פּשוטן פֿאַרשטאַנד וואָס יעדער מענטשלעכער שׂכל נעמט אָן.
און אַפֿילו אַ קאַניבאַל וואָס זאָגט דיר אַז בײַ זיי פֿירט מען זיך צו עסן מענטשן, מיינט ער נישט דעם וואָס זיצט אינעם געצעלט לעבן אים, נאָר מענטשן פֿון דרויסן, נישט אונדזערע אייגענע מענטשן. און נאָך מער, ער וועט נאָך טענהן אַז ער פֿירט זיך אויף מיט מער יושר און גערעכטיקייט ווי דיר. אַמאָל האָט איינער פֿון אַמעריקע באַגעגנט אַ קאַניבאַל אין די וועלדער פֿון אַפֿריקע און באַשלאָסן אים מיטצונעמען קיין אַמעריקע, ער זאָל זען וואָס איז דאָס ציוויליזאַציע. זיי זענען אָנגעקומען קיין אַמעריקע פּינקטלעך אין דער צײַט פֿונעם בירגערקריג צווישן צפֿון און דרום. הערט דער קאַניבאַל שיסערײַען, בייגט אים יענער דעם קאָפּ אַראָפּ און זאָגט אים: בייג זיך אײַן, ס'איז געפֿערלעך, מען קען כאַפּן אַ קויל. זעט דער קאַניבאַל ווי טויטע ליגן אַרומגעוואָרפֿן ווי פֿליגן, פֿרעגט ער: זאָג מיר, וואָס טוט מען מיט אַלע די קערפּערס? דאָס איז דאָך וואָס אינטערעסירט אים ווי אַ קאַניבאַל. זאָגט ער אים: וואָס הייסט, מען נעמט זיי און מען באַגראָבט זיי. רופֿט זיך אָן דער קאַניבאַל: זײַט מיר מוחל, איר זענט פֿאַרדאָרבענע מענטשן! פֿאַר וואָס? בײַ אונדז האַרגעט מען כאָטש אַ מענטש כּדי צו עסן, אָבער איר האַרגעט פֿאַר וואָס? דאָס איז דאָך פֿאַרדאָרבנקייט לשמה! זעט מען דאָך אַז אַפֿילו אַ קאַניבאַל קען זיך פֿילן מאָראַלישער לעבן דיר, ווײַל יעדער פֿאַרשטייט אַז האַרגענען סתּם אַזוי איז נישט קיין זאַך, דאָס איז קעגן דעם מענטשלעכן געזעץ וואָס דער הקדוש ברוך הוא האָט אײַנגעקריצט אין יעדן פֿון אונדז.
און דאָס איז "ויגל כמים משפט": דער משפּט, וואָס איז בין אדם לחבֿרו, איז אָנגענומען בײַ יעדן איינעם, און עס איז נישטאָ קיין לאַנד וואָס האַלט אַז מען קען עקזיסטירן אָן געזעץ און משפּט בין אדם לחבֿרו. דאָס קוואַלט אַרויס ווי פֿליסנדיק וואַסער, עס רײַסט זיך אַליין דורך, מען דאַרף דאָס נישט לערנען און נישט מסביר זײַן, דער פּשוטער שׂכל פֿאָדערט אַז עס זאָל זײַן אַ משפּט. פֿאַרקערט אָבער איז די צדקה, וואָס איר ענין איז צו זײַן אַ צדיק אין בין אדם למקום, זי איז ענלעך צו אַ טײַך. ווי אַזוי פֿליסן דען די וואַסערן אין אַ טײַך? זיי זאַמלען זיך צונויף פֿון אַנדערע ערטער. און מען האָט שוין מסביר געווען עטלעכע מאָל אַז די עבֿודת השם - וואָס איז דער ריכטיקער וועג, וואָס איז דער דרך פֿון מוסר, וואָס איז דער דרך פֿון יראת השם - דאָס מוז מען מקבל זײַן פֿונעם אויבערשטן און פֿון אַ נבֿיא'ס מויל, און דער מענטש קען נישט צוקומען דערצו פֿון זיך אַליין. ווער האָט דיר געזאָגט אַז מען דאַרף תּפֿילין? ווער האָט דיר געזאָגט וואָס איז מאָראַליש און וואָס נישט? דאָס אַלץ מוז איך מקבל זײַן פֿונעם אויבערשטן. און דאָס איז פּינקטלעך ווי אַ נחל, וואָס באַקומט זײַן וואַסער פֿון קליינע שטראָמען, פֿון צעגאַנגענע שנייען און פֿון אַנדערע ערטער, און ער איז נישט קיין מקור וואָס קוואַלט פֿון זיך אַליין. און דערפֿאַר שטייט: "וצדקה כנחל איתן".
און די כוונה פון די זאכן, זאגט דער מלבי"ם, איז אז דער עיקר פון עליה לרגל און די קרבנות איז דער ציל צו לערנען דארט די חוקים פונעם אויבערשטן און זיך מדבק זיין אין זיינע משפטים, ווי ס'שטייט "למען תלמד ליראה את ה' אלוקיך". דער סופרשטיקער ציל איז צדקה ומשפט. צי דען איז דער ענדגילטיגער ציל אז דו זאלסט נעמען א בהמה, זי שחט'ן און ארויפברענגען אויפן מזבח? דאס איז דער טעכנישער חלק. דער סופרשטיקער ציל איז אז מען זאל זיך לערנען צדקה ומשפט. און דערפאר איז דאס פארבינדן מיט וואס ס'איז פריער געזאגט געווארן: ברענגט מיר נישט קיין עולות און מנחות, און צום שלמי מריאיכם וועל איך נישט קוקן, ווייל וואס איך זוך איז "ויגל כמים משפט". און אויב דו טוסט נישט אזוי נאר דו גייסט ווייטער אן מיט דיינע מעשי רשע, וואס איז בכלל דער תכלית פונעם קרבן?
הַזְּבָחִים וּמִנְחָה הִגַּשְׁתֶּם לִי בַמִּדְבָּר אַרְבָּעִים שָׁנָה בֵּית יִשְׂרָאֵל׃ - האָט איר מיר דען געבראַכט זבחים און מנחות אין מדבר פערציג יאָר, בית ישראל?
לכאורה איז דאס שווער: האבן זיי דען נישט מקריב געווען קיין זבחים אין מדבר? מען האט דאך מקריב געווען אינעם משכן, די נשיאים האבן מקריב געווען קרבנות, און דעם קרבן פסח האט מען מקריב געווען. נאר רש"י ערקלערט: צי וויל איך דען זבחים און מנחות? איך האב דאך אין מדבר נישט גערעדט צו אייערע עלטערן צו מקריב זיין פאר מיר זבחים, נאר איך האב געזאגט "אדם כי יקריב" - ווען איינער וויל מקריב זיין, און איך האב זיי נישט מחייב געווען צו ברענגען קרבנות. און אויב וועסטו פרעגן אויפן פסח, שטייט דאך "ויעשו בני ישראל את הפסח במועדו", לערנט מען דערפון אז כלל ישראל האט אין מדבר נישט געמאכט נאר יענעם איין פסח אליין, און שפעטער האבן זיי נישט מקריב געווען קיין קרבנות פסח. און אזוי ברענגט דער רד"ק פון דער נבואה פון ירמיהו: "כי לא דיברתי את אבותיכם ולא ציוויתים ביום הוציאי אותם מארץ מצרים על דברי עולה וזבח".
און דאס איז וואס חז"ל זאגן בנוגע דער עולה וואס איז געבראכט געווארן ביי הר סיני. רבי אליעזר זאגט: מעשה עולה זענען געזאגט געווארן ביי סיני אבער זי אליין איז נישט געבראכט געווארן, דאס הייסט עס איז אמת אז ביי סיני זענען זיי אנגעזאגט געווארן אויך אויף אן עולה, אבער אין מדבר האבן זיי נישט מקריב געווען. און רבי עקיבא זאגט: זי איז געבראכט געווארן און האט זיך מער נישט אפגעשטעלט, אויך אין מדבר האט מען זי מקריב געווען. אויב אזוי, וויאזוי שטימט אונזער פסוק? נאר ער ערקלערט דאס אזוי: "הזבחים ומנחה הגשתם לי במדבר ארבעים שנה בית ישראל" - בית ישראל, אבער נישט שבט לוי. שבט לוי איז געווען א באזונדערע גרופע, און זיי זענען געווען די וואס האבן מקריב געווען, און נישט בית ישראל. און אזוי זאגט רבי שמעון בר יוחאי: ישראל האבן נישט מקריב געווען, און ווער האט יא מקריב געווען? שבט לוי, אויף וועמען ס'איז געזאגט געווארן "ישימו קטורה באפך", און ס'איז געזאגט געווארן "מי לה' אלי ויאספו אליו כל בני לוי". אבער ישראל, וואס האבן געדינט עבודה זרה, האבן נישט מקריב געווען, ווייל ווער ס'האט געדינט עבודה זרה, אפילו א כהן וואס האט געדינט עבודה זרה, איז אויף אייביג פסול געווארן צום מזבח. קומט אויס אז די איינציגע וואס האבן מקריב געווען זענען געווען שבט לוי, וואס האבן נישט געדינט קיין עבודה זרה.
און דער מלבי"ם ערקלערט אז די כוונה דערפון איז, אז זיי האבן דעמאלט נישט געהאט קיין סך בהמות פאר קרבנות, און נישט קיין וויין פאר נסכים - ווייל פאר נסכים פעלט דאך אויס וויין, טרויבן און א וויינגארטן, און פון וואו זאלן זיי דאס האבן אין מדבר? דערפאר איז דער עיקר פון זייער עבודה דעמאלט געווען משפט וצדקה. און דאס איז וואס ער פארלאנגט פון זיי: פונקט ווי אין מדבר, וואו איר האט נישט געהאט קיין סך קרבנות און נישט קיין סך וויין פאר נסכים, און וואס האט איר דארט געטון? "צדקת ה' עשה ומשפטיו עם ישראל". דאס איז וואס איך פארלאנג פון אייך אויך יעצט: צדקה ומשפט. דער קרבן איז נישט דער עיקר, פונקט ווי אין מדבר זענען נישט געווען קיין סך קרבנות און פונדעסטוועגן האט איר דארט מקיים געווען דעם רצון השם.
וּנְשָׂאתֶם אֵת סִכּוּת מַלְכְּכֶם וְאֵת כִּיּוּן צַלְמֵיכֶם, כּוֹכַב אֱלֹהֵיכֶם אֲשֶׁר עֲשִׂיתֶם לָכֶם׃ - און איר וועט טראָגן די סכות פֿון אייער מלך און די כיון פֿון אייערע געשטאַלטן, דעם שטערן פֿון אייערע געטער וואָס איר האָט געמאַכט פֿאַר זיך.
דא מוטשען זיך די מפרשים ביים פארשטיין דעם פסוק. רש"י ערקלערט אז דער נביא קערט זיך צוריק צו דער פורענות: פריער האט ער געזאגט חושך ולא אור, און יעצט זאגט ער אז איר וועט מיטנעמען מיט זיך אין גלות אייערע גילולים. די אלע וואס דו האסט זיי געדינט און זיי האבן דיך נישט געראטעוועט, וועסטו נאך טראגן אויף דיינע פלייצעס און גיין מיט זיי אין גלות. און סיכות, און כיון, און כוכב - דאס אלעס, זאגט רש"י, זענען נעמען פון עבודה זרה.
און פארוואס ווערט דאס אנגערופן "מלככם"? ערקלערט דער רד"ק: וויבאלד מען האט דאס געמאכט פאר אן עבודה זרה און מען רופט איר א מלך - פון וועמען באקומסטו באפעלן? ווער איז דיין מלך? די דאזיגע עבודה זרה. אדער רעדט זיך דאס פון א גרויסן שטערן אין צבא השמים, וואס ער איז ווי א מלך איבער זיין חיל, און דערפאר רופט מען אים אן מלך, אזוי ווי עס שטייט "לקטר למלכת השמים", וואס אויך דארט איז די כוונה מלשון מלכות. און וואס מיינט "סיכות מלככם"? זאגט דער רד"ק אז טייל ערקלערן דאס מלשון "הסכת ושמע", אייער מלך וואס איר הערט זיך צו צו אים. און תרגום יונתן זאגט "ונטלתון ית סיכות פת כומריכון", אז מלככם מיינט דא אייערע כמרים, און אזוי ווי עס שטייט "וקילל במלכו" וואס דער תרגום איז כמריא, און די כמרים זענען געווען זייערע מנהיגים, און אויך "והנשבעים במלכם" - זיי שווערן זיך אין יענע כמרים און אין יענער עבודה זרה.
און וואס מיינט "כיון צלמיכם"? ברענגט דער רד"ק אז טייל ערקלערן דאס מלשון "לעשות כוונים", וואס דאס איז אויך געווען א חלק פון עבודה זרה. און די כוונים זענען געווען מיני מאכלים וואס מען פלעגט ברענגען אלס תקרובת פאר דער עבודה זרה, אזוי ווי די באקאנטע מעשה מיט די צלמים פון תרח וואס האבן זיך געקריגט צווישן זיך איבער דער תקרובת וואס א מענטש האט געבראכט, ווי אברהם אבינו האט פארציילט פאר זיין פאטער. און נאך ברענגט דער רד"ק, אז כיוון איז א נאמען פון אן עבודה זרה אין לשון ישמעאל און פרס, און מען האט געמאכט איר געשטאלט כדי איר צו דינען, ווייל די עבודה זרה איז געווען באקאנט מיטן נאמען כיוון, און ביז זיין צייט איז זי געווען באקאנט מיט דעם נאמען אין לשון פון די פרסים און ישמעאלים.
און דער מלבי"ם זאגט אז דאס גייט צוריק אויף וואס מיר האבן פריער געזען, חושך ולא אור: איר וועט גיין אין גלות, אלע קרבנות וואס איר האט מקריב געווען וועלן אייך גארנישט העלפן און אלע אפגאטער וואס איר האט געדינט וועלן אייך נישט ראטעווען, און איר וועט טראגן די סיכות מלככם. מען פלעגט נעמליך מאכן פאר דער עבודה זרה ווי א מין סוכה, אזוי ווי מיר געפינען "ואנשי בבל עשו את סוכות בנות", און אין יענעם ארט פלעגט מען דינען די עבודה זרה. און מען פלעגט מאכן כוונים, און דאס איז כיון: די פרויען פלעגן קנעטן טייג, און פונעם טייג פלעגט מען אויספארמען די צורה פונעם צלם און אים פלעגט מען דינען, און דאס איז "כיון צלמיכם" - א זאך וואס איז געמאכט מיט א כיוון און ענליכקייט צו יענעם צלם.
און ווי אינטערעסאנט לייגט צו דער מלבי"ם: ווען זיי זענען ארויס פון מצרים, אין וואס האבן זיי געזעסן? "כי בסוכות הושבתי את בני ישראל". און וואס האבן זיי מיטגענומען מיט זיך? "את בצקם טרם יחמץ". און יעצט, ווען איר גייט ארויס פון ירושלים, קומט און זעט וואס איר נעמט מיט זיך: די סוכות וואס איר האט געמאכט פאר עבודה זרה, און דעם טייג וואס איר האט געמאכט אין דער געשטאלט פון אייער קעניג. דאס איז דער פונקטליכער היפך פון די סוכות און פון דעם טייג וואס איר האט געהאט ביי יציאת מצרים.
וְהִגְלֵיתִי אֶתְכֶם מֵהָלְאָה לְדַמָּשֶׂק, אָמַר יְהֹוָה אֱלֹהֵי צְבָאוֹת שְׁמוֹ׃ - און איך וועל אייך פארטריבן אין גלות ווייטער פון דמשק, האט גאט געזאגט, אלוקי צבאות איז זיין נאמען.
מיינט נישט אז איר גייט גלות גיין אין דער נאנטער געגנט, וואס מ'רופט נאנט צום הויז. זאגט ער זיי: ניין און ניין, איך וועל אייך גלות שיקן זייער ווייט. און ווי דער מלבי"ם האט מסביר געווען אויבן אין קאפיטל ג' פסוק י"ב, אז לכתחילה האט ער מגלה געווען א טייל קיין דמשק, און דער דאזיגער גלות איז נישט געווען אזוי שרעקליך אין זייערע אויגן, ווייל דמשק איז געווען נאנט צום גרעניץ, און אין די טעג פון ירבעם בן יואש איז עס ממש געווען ביים גרעניץ פון ישראל. דעריבער זאגט ער: וויסט וויסן אז איך וועל אייך פארטרייבן ווייטער פון דמשק, קיין חלח און חבור און נהר גוזן, זייער ווייטע פלעצער. און ווי עס שטייט "יביא ה' עליך גוי מרחוק, גוי אשר לא תדע לשונו" - פעלקער וואס קומען פון א ווייטן ארט, און דאס איז נישט א פלאץ פון וואו מ'גייט באלד צוריקקומען, נאר גאר ווייט, וואס מאכט פארלירן די האפענונג צוריקצוקומען.
דער רד"ק ווידער מסביר'ט אז ער האט דערמאנט דמשק ווייל דמשק האט זייער שלעכטס געטאן פאר כלל ישראל, ווי עס שטייט דארט אויף רצין מלך ארם "ואת ההרותיהם יבקע", רחמנא ליצלן, ער פלעגט אויפשניידן די טראגעדיגע פרויען. עס איז דארט געווען א שרעקליכע אכזריות. און ווער עס וויל פארשטיין פארוואס דמשק היינט צוטאגס ברענט אינגאנצן, זאל ליינען וואס זיי האבן אונז אנגעטאן אין דמשק און פארשטיין אז עס איז געקומען דער יום ה'. מיר זענען זייער נאנט צו דעם וואס שטייט אין נביא "משא דמשק", אז דער הקדוש ברוך הוא וועט זיך אפרעכענען מיט דמשק אויף אלע צרות וואס זיי האבן אונז געברענגט, און אזוי אויך וועט ער זיך אפרעכענען מיט בבל פאר אלעס וואס זיי האבן אונז געפייניגט, ווי עס שטייט אויף בבל "אשרי שיאחז וניפץ את עולליך אל הסלע" פאר אלע שוידערליכע מעשים וואס זיי האבן אונז געטאן. און אט ברענט בבל און אט ברענט דמשק, און יעדער וואס האט אויגן קען זען אז דער באשעפער רעכנט זיך אפ מיט די דאזיגע אומות, יעדעס פאלק לויט די מעשים וואס זיי האבן אונז אנגעטאן.
זאגט ער זיי אלזא: איך וועל אייך נישט מגלה זיין קיין דמשק, וואס זיי זענען געווען שלעכט, נאר נאך ווייטער פון דמשק, וואס דאס איז נאך פיל ערגער. "אמר ה' אלוקי צבאות שמו" - אלע צבאות זענען זיינע, און ממילא קען ער אויספירן יעדן זיין רצון מכח אל הפועל.
אין דעם טייל פון קאפיטל קומט עמוס צום העכסטן שטאפל פון דער תוכחה. ער באשרייבט א קלאגגעשריי אין די גאסן און פלעצער, אן אבלות וואס קומט פארן מספד און קלאגערינס וואס מ'וועט רופן נאך דער מלחמה, און אפילו אין די וויינגערטנער, דער ארט פון שמחה, וועט זיין א מספד, ווייל "אעבור בקרבך" מיינט צו א פורענות און נישט צו א ישועה. און פון דא ווענדט ער זיך צו די וואס גלוסטן צום יום ה': איר זענט ווי דער פלעדערמויש וואס ווארט אויפן ליכט, ווייל פאר אייך וועט דער טאג זיין חושך ולא אור, אפל ולא נוגה לו, און צרות וועלן קומען נאכאנאנד ווי א לייב, א בער און א שלאנג - דריי גלויות איינע נאך דער צווייטער. זיין עיקר טענה איז אז דער בטחון אין די קרבנות און אין דער עבודה פונעם מקדש אן א תיקון המעשים איז א פאלשער בטחון: דער הקדוש ברוך הוא דארף נישט דיינע זבחים, און דער גאנצער ענין פונעם קרבן איז אן אויסדרוק פון זיך אונטערווארפן אונטער דעם רצון העליון. וואס ער פארלאנגט איז "ויגל כמים משפט וצדקה כנחל איתן" - משפט וואס פליסט פון זיך אליין אינעם שכל פונעם מענטש, און צדקה וואס מען באקומט פון אן אויבערשטן מקור. און פונקט ווי אינעם מדבר, אן א ריבוי קרבנות, האבן זיי מקיים געווען דעם רצון השם, אזוי ווערט געפאדערט פון זיי יעצט. און אויב נישט, וועט זייער סוף זיין אז זיי וועלן שלעפן די סוכות פון זייערע אפגעטער און דעם טייג פון זייערע צלמים אין גלות אריין, דער פונקטליכער היפך פון די סוכות און דעם טייג פון יציאת מצרים, און זיי וועלן פארטריבן ווערן ווייטער פון דמשק דורך דעם וועמענס נאמען עס איז אלוקי צבאות, וואס אלע צבאות זענען זיינע און עס איז אין זיין כח אויסצופירן יעדן רצון מכח אל הפועל.