TheWholeTorah.aiBeta

קאפיטל ה - א קינה אויף בית ישראל - חלק ב

לייענען דעם מקור

אין דעם טייל פונעם קאפיטל גייט דער נביא עמוס אריבער פון דער אלגעמיינער קינה אויפן פאל פון כלל ישראל צום שורש פון דער מחלה: דער יחס צו תוכחה. א פאלק וואס פארנעמט נישט קיין מוכיחים קען נישט פארראכטן ווערן, און פון דא און ווייטער רעכנט דער נביא אויס די זינד, די שטראף מידה כנגד מידה, און דעם לעצטן עפענונג וואס איז נאך פארבליבן צו תשובה. מיר וועלן גיין אויפן סדר פון די פסוקים לויט די ביאורים פונעם מלבי"ם.

"שָׂנְאוּ בַשַּׁעַר מוֹכִיחַ" - ווער איז דער מוכיח און וואס איז דאס דער טויער
שָׂנְאוּ בַשַּׁעַר מוֹכִיחַ וְדֹבֵר תָּמִים יְתָעֵבוּ׃ (י) - זיי האבן פיינט געהאט דעם וואס מוסר'ט ביים טויער, און דעם וואס רעדט ערלעך האבן זיי פאראכטעט.

די נביאים האבן זיי געוואלט מוסר'ן, און זיי האבן פיינט געהאט די וואס זענען געקומען זיי מוכיח זיין. און ווער זענען די מוכיחים? זאגט דער רד"ק: די נביאי האמת און די צדיקים צווישן זיי. און וואס מיינט "בשער"? דער שער (טויער) איז שטענדיג אן אויסדרוק פארן בית דין, דעם מקום המשפט: "השערה אל הזקנים", "וְאֶבְיוֹנִים בַּשַּׁעַר הִטּוּ" - ווער מאכט קרום? די שופטים וואס זיצן ביים שער; "וְהַצִּיגוּ בַשַּׁעַר מִשְׁפָּט"; "ולוט יושב בשער סדום" - יענעם טאג האט מען אים ממנה געווען פאר א שופט איבער זיי.

און מען דארף וויסן פארוואס דער שער ווערט אנגערופן דער מקום המשפט. מיר זענען געוואוינט צו טראכטן מיט די היינטיגע מושגים: א שער איז א טויער, אן אריינגאנג־טיר. אבער עס איז נישט אזוי געווען. ווער עס קוקט זיך צו צום אריינגאנג קיין ירושלים זעט מעכטיגע מויערן, און די מויערן זענען געווען זייער ברייט, און אמאל איז א גאנצער הויז געווען געבויט ממש אויפן מויער. אויפן מויער אליין, אויפן פלאץ וואו עס איז געווען דער אריינגאנג אין שטאט, האט מען געבויט דעם מקום המשפט. דעריבער, ווען מען האט גערעדט וועגן משפט, האט מען געזאגט אז די שופטים זיצן ביים שער. עס מיינט נישט אז זיי זענען געזעסן נעבן דער טיר און געשטערט פאר די וואס קומען אריין, נאר אין א געביידע וואס איז געווען געבויט ביים שער העיר, און דארט האט זיך געפירט דער משפט.

זאגט דער מלבי"ם: דאס איז געווען די סיבה פאר זייער פאלן אן קיין אויפשטעלער - "נָפְלָה לֹא תוֹסִיף קוּם בְּתוּלַת יִשְׂרָאֵל". זיי האבן פיינט געהאט די מוכיחים וואס האבן זיי געוואלט אויסגלייכן און זיי צוריקברענגען צום גלייכן וועג. סיי אויב דער מוכיח איז געקומען אויף ענינים פון משפט, און דאס איז "בשער", ווייל ביים שער זיצן דאך די שופטים, וואס דאס איז בין אדם לחבירו; און סיי אויב דער מוכיח איז געקומען אויף ענינים פון בין אדם למקום, און דאס איז "וְדֹבֵר תָּמִים יְתָעֵבוּ" - דער וואס זאגט זיי מאכט גאנץ אייערע וועגן, ווייל תמים מיינט דאך גאנץ, מאכט גאנץ אייער וועג מיט אייער באשעפער. נישט צו דעם האבן זיי צוגעהערט און נישט צו דעם האבן זיי צוגעהערט.

שנאה און תיעוב - וואס איז ערגער

וועמען האבן זיי מער פיינט געהאט, דעם מוכיח אויף בין אדם לחבירו אדער דעם מוכיח אויף בין אדם למקום? זאגט דער מלבי"ם: תיעוב (עקל און עקעלדיקייט) איז שטענדיג גרעסער פון שנאה, אזוי ווי עס שטייט "שֶׁקֶר שָׂנֵאתִי וַאֲתַעֵבָה". דער כלל אין לשון איז אז די ווערטער גייען און שטייגן. א מענטש זאגט דאך נישט "איך האב פיינט ליגן זייער שטארק און אויך א ביסל"; שטענדיג גייט דער סדר העכער: איך האב פיינט, און אפילו איך עקל זיך דערפון. קומט אויס אז תיעוב איז הארבער פון שנאה. און דעריבער האט דער פסוק מדייק געווען: די מוכיחים אויף בין אדם לחבירו האבן זיי פיינט געהאט, און די מוכיחים אויף מצוות שבין אדם למקום האבן זיי פאראכטעט מיט תיעוב.

און מען קען דאס פארשטיין. ווער עס מוכיח'ט אויף בין אדם לחבירו רירט אן זאכן וואס דער שכל פארשטייט: דא איז דא גזל, דא איז דא אן עוול, דער מענטש שפירט אליין אז עס איז פאראן וואס צו פארראכטן. אבער תוכחה אויף בין אדם למקום האט געטראטן אויף די הינער־אויגן. ער האט שוין געשפירט אז ער איז פטור פון רבונו של עולם, ער האט אן עגל, און אלעס איז אין בעסטן ארדענונג. און פלוצים קומט איינער און דערמאנט אים אז עס איז נישט ריכטיג. דאס רעגט אויף פיל מער, און דעריבער "דובר תמים יתעבו".

עס איז נישטא קיין שנאה ווי שנאת הדת

עס איז נישטא קיין שנאה אויף דער וועלט ווי שנאת הדת, און מען קען דאס זען ביזן היינטיגן טאג. די שווערסטע מלחמות זענען נישט וועגן טעריטאריע. מלחמות פון בלינדע שנאה, ווי דאע"ש, זענען מלחמות פון רעליגיע. אפקעפען א מענטש, אריינלייגן מענטשן אין א שטייג און זיי פארברענען - פון וואו קומט אזא שרעקליכע שנאה? פון דעם וואס זייער דת איז אנדערש פון אונדזערער. דאס איז שנאת הדת.

און אזוי אויך ביי די שונאים פון ערליכע אידן, שומרי מצוות. עמלק - פארוואס איז ער געקומען מלחמה האלטן? מען רעכנט דארט אויס פינף סיבות פארוואס א פאלק גייט ארויס אין מלחמה קעגן אן אנדער פאלק (מיר האבן מאריך געווען דערין אינעם מלבי"ם, אין די דרשות אויף פורים און אין די דרשות אויף פרשיות השבוע), און אלע די סיבות זענען נישט געווען ביי עמלק. וואס האט אים יא געברענגט? בלויז איין זאך האט אים געשטערט: שנאת הדת. דעריבער שטייט "מלחמה לה' בעמלק". וואס האט אים געבאדערט? אז דא איז געווען אן התעוררות צו עבודת ה', "שמעו עמים ירגזון", דער רבונו של עולם האט געוויזן זיין מלכות - און דאס האבן זיי נישט געקענט פארנעמען. און דעריבער שטייט אויף אים "ולא ירא אלהים": וואס האט אים געבאדערט? אז דא איז פאראן איינער וואס איז א ירא אלקים. און וויבאלד דאס איז שנאת הדת, זענען מיר באפוילן געווארן אונטערצוברינגען עמלק אויפן שארפסטן אופן.

און אויך היינט קען מען דאס זען אין דער מידיע: ווען מ'רעדט פון ענינים פון מצוות רעדט מען מיט עקל. אוי וויי, ס'איז דא א חשש פון "הדתה" אין די שולעס, ווייל איינער האט דארט דערמאנט קידוש. א קינד האט דערציילט מיט שרעק אז זיין שוועסטער האט אים באמערקט אז נאך א פליישיגן רעסטאראן טאר מען נישט נעמען קיין מילכיגן אייזקרעם - פון וואנעט ווייסטו אזעלכע זאכן? מ'האט מיר געזאגט אין קינדערגארטן. אוי וויי, אזעלכע זאכן לערנט מען אין קינדערגארטן, ס'איז דא דא הדתה, און גיי ווייס, זי קען נאך חלילה תשובה טאן. און די גאנצע מידיע פייערט איבער דער שרעקליכער הדתה וואס קומט פאר שטילערהייט אונטער דער ערד, און מיר זענען נישט גענוג אויף דער וואך, און אט וועלן אונזערע קינדער נאך בלייבן מיט מושגים אין אידישקייט.

און אזוי אויך "הדרת נשים": אין צה"ל זעט מען צופיל קאפלעך, און די דאזיגע סאלדאטן ווילן נישט הערן קול אשה און ווילן נישט דינען אין געמישטע רעגימענטן - און גלייך קומען ארויס אלע פעמיניסטישע ארגאניזאציעס, וואס גייען תמיד האנט ביי האנט מיט די ארגאניזאציעס פון שונאי הדת, צו ראטעווען כלל ישראל פונעם ערגסטן זאך פון אלעס.

און פארוואס שטעלן זיך פלוצים אלע צונויף לטובת די רעפארמער ביים כותל? צי אינטערעסירט דען דער כותל די רעפארמער? זיי אליין האבן דאך געשריבן אין זייערע סידורים אז מ'דארף אויסמעקן "ולירושלים עירך ברחמים תשוב", ווייל בערלין איז ירושלים - ביז עס איז געקומען דער נאצישער צורר און האט זיי געוויזן ווער עס איז בערלין. זיי האבן דאך קיין שום שייכות צו ירושלים. מ'האט זיי געמאכט א כותל, און איינער האט דאס פאטאגראפירט אין שבעה עשר בתמוז - ליידיג. אפילו איינער איז נישט געקומען. אויב מ'קומט שוין יא, קומט מען בלויז פאר דער קאכעריי, פאר דער מלחמה קעגן די פרומע. און דערפאר פינאנצירן זיי די הקרן החדשה און אלע דאזיגע גרופעס כדי זיי זאלן קומען. און דאן זעסטו יענע "צדקת" קומען מיט תפילין אויפן קאפ. צי האט איר מאן אמאל געלייגט תפילין? זי איז גאר מחמיר און מהדר מיט תפילין און מיט א טלית? דאס גאנצע איז נאר געמאכט צו קריגן און שטויסן, ווייל דאס איז שנאת הדת.

און ס'איז א וואונדער: דו מידיע-מאן, דו ביסט דאך א כופר, און אז דו ביסט א כופר ביסטו דאך כופר אין אלעס, סיי אין דער רעפארמער רעליגיע און סיי אין דער אידישער תורה. טא פארוואס שטעלסטו זיך צו צו זייער זייט? נאר אז מ'קען דורך זיי שלאגן די ארטאדאקסן און די חרדים לדבר ה', און זיי צעברעקלען פון אינעווייניג - וועלן די רעפארמער טאן די ארבעט. אין די פאראייניגטע שטאטן האבן זיי געארבעט פויל און געראטן: פופציג, זעכציג און אין געוויסע ערטער זיבעציג פראצענט התבוללות, דער פרי פון זייער הארוואניע. אויב אזוי, ברענגט זיי אויך אהער און זיי וועלן מצליח זיין אויך דא, און דאן וועלן מיר זיין א "מדינה פון אלע אירע בירגער", און מ'דארף בכלל נישט קיין אידישע מדינה, און ממילא וואס איז בכלל א איד און וואס איז דער חילוק צווישן אים און א גוי.

איינע האט דערציילט: עס איז געווען אן אטאקע אין א געוויסן ארט, און מ'האט פובליצירט אז ס'זענען נישט געווען דארט קיין אידן. האט זי געזאגט: ברוך השם אז ס'זענען נישט געווען דארט קיין אידן. איז איר א לינקע יאפישע פרוי באפאלן: אידן? וואס מאכט עס אויס? זענען דען נישט אלע מענטשן? זענען נישט אלע בני אדם? ס'זענען דאך אומגעקומען מענטשן. ס'הערט זיך זייער מאראליש און זייער שיין. האט זי איר געענטפערט: גלייב מיר אז אויב חלילה וואלט געשעדיגט געווארן דארט א נאנטער קרוב פון דיר, וואלסטו געווען פיל מער באזארגט. האט זי איר געזאגט: יעדער איד איז מיין קרוב. זי האט איר אפגעענטפערט ווי ס'פאסט. דו קוקסט נישט אויף א איד ווי אויף דיין קרוב, גיי ווייס פון וועלכן ערב רב דו שטאמסט; פאר דיר איז א איד נישט קיין ברודער, און אפשר האסטו גאר א שייכות צו א פאלעסטינער מער ווי צו א מתנחל. אבער מיר אלס אידן ווייסן אז יעדער איד אויף דער וועלט איז מיין ברודער. און אז יעדער איד איז א ברודער, ווען עס מאכט זיך עפעס פאר א איד ביים עק וועלט - "שה פזורה ישראל", זאגט דער מדרש, אז ווען עס טוט וויי א פוס פונעם שעפעלע, טוט וויי דער גאנצער קערפער. נאר זיי שפירן דאס גארנישט; ווער עס שפירט זיך ווי א חזיר און נישט ווי א שעפעלע, איז נישט צוגעבונדן צום עם היהודי, און פאר אים איז צי עס שטארבט א איד צי עס שטארבט א גוי - היינו הך. אבער דער וואס שפירט אז דאס איז זיין ברודער, טוט אים וויי אויף יעדן איד אויף דער וועלט, און ער שטעלט זיך צו אים צו העלפן הגם ער האט אים קיינמאל נישט געזען. און די דאזיגע מענטשן וואס האבן אינגאנצן פארלוירן דאס געפיל פון ברידערליכקייט צו זייערע ברידער, באקומען געלטער פון מדינות שונאי ישראל וואס ווילן אונז צעטרייסלען פון אינעווייניג - און אלעס קומט פון שנאת הדת. און ס'איז נישט פאראן קיין מלחמה און ס'איז נישט פאראן קיין שנאה ווי שנאת הדת, און זי איז די סיבה צו אלע מלחמות וואס מיר זעען ביזן היינטיגן טאג. און דערפאר "שנאו בשער מוכיח" אין בין אדם לחברו, אבער א "דובר תמים", וואס רעדט מיט זיי וועגן אידישקייט און וועגן שמירת המצוות און עבודת ה' - "יתעבו", א שרעקליכער עקל וואס זיי זענען בכלל נישט גרייט אנצונעמען.
עונש מידה כנגד מידה על עושק הדל
לָכֵן יַעַן בּוֹשַׁסְכֶם עַל דָּל וּמַשְׂאַת בַּר תִּקְחוּ מִמֶּנּוּ בָּתֵּי גָזִית בְּנִיתֶם וְלֹא תֵשְׁבוּ בָם כַּרְמֵי חֶמֶד נְטַעְתֶּם וְלֹא תִשְׁתוּ אֶת יֵינָם׃ (יא) - דעריבער, צוליב וואס איר טרעט און בארויבט דעם ארימאן, און נעמט פון אים א לאסט פון תבואה, הייזער פון געהאקטע שטיינער האט איר געבויט און איר וועט נישט וואוינען אין זיי, באגערטע וויינגערטנער האט איר געפלאנצט און איר וועט נישט טרינקען זייער וויין.

אינעם ווארט "בושסכם" זענען פאראן עטליכע פירושים, און מיר וועלן ערקלערן לויטן וועג פונעם מלבי"ם: "בושסכם" איז אזוי ווי "בוססכם", מלשון צעטרעטן און רויבן, איר טרעט און רויבט דעם ארימאן, איר בארויבט און עשק'עט אים, "ומשאת בר תקחו ממנו" - איר גזל'עט פון אים זיין תבואה. זאגט זיי הקדוש ברוך הוא: ווען ס'איז ווען דא א טעם צו רעדן צו אייך, אז איר זאלט תשובה טאן, וואלט איך געווארט; אבער איך זע אז ס'איז נישט פאראן קיין האפענונג אז זיי וועלן תשובה טאן. און היות איר צעטרעט דעם ארימאן, און פון דעם גזל האבן איר זיך געבויט בתי גזית, פראכטפולע הייזער פון טייערע שטיינער - וועט די שטראף זיין אז איר וועט נישט וואוינען אין זיי. און פונעם זעלבן חמס האט איר געפלאנצט כרמי חמד, שיינע גערטנער - אויך דערין וועט איר באשטראפט ווערן אז איר וועט נישט טרינקען זייער וויין, ווייל איר וועט גיין אין גלות. מידה כנגד מידה.

"רבים פשעיכם ועצומים חטאותיכם"
כִּי יָדַעְתִּי רַבִּים פִּשְׁעֵיכֶם וַעֲצֻמִים חַטֹּאתֵיכֶם צֹרְרֵי צַדִּיק לֹקְחֵי כֹפֶר וְאֶבְיוֹנִים בַּשַּׁעַר הִטּוּ׃ (יב) - ווארעם איך ווייס אז פיל זענען אייערע פשעים און מעכטיג זענען אייערע חטאים, איר פייניגט דעם צדיק, נעמט שוחד, און פארקרימט דעם דין פון די ארימעלייט ביים טויער.

עס איז דא דא א כפילות: "רבים פשעיכם" און "עצומים חטאותיכם". וואס איז דער חילוק צווישן א פשע און א חטא, און פארוואס אויף די פשעים זאגט ער "רבים" און אויף די חטאים "עצומים"? זאגט דער מלבי"ם: פשע איז א מרידה, א מענטש וואס האט געטאן זיין מעשה בפשיעה - ער האט רעבעלירט. חטא, פון דער אנדערער זייט, איז א זינד פון תאווה, וואס זיין יצר האט אים איבערגעוואויגן מצד הנאה, און ער האט נישט קיין כוונה צו רעבעלירן. דעריבער דרוקט א חטא שטענדיג אויס א בחינה פון שגגה; כאטש עס קען זיין אז ער איז עובר געווען במזיד, אבער וויבאלד ס'איז דא דא א שטארקער פיתוי פונעם יצר, ווערט עס באופן יחסי פאררעכנט ווי א שגגה. אבער פשע איז א מעשה וואס ווערט געטאן בכוונה צו רעבעלירן, נישט פון א תאווה וואס האט זיך ערוועקט.

וואס מאכט זיך ביי א מענטש מער, חטאים אדער פשעים? זיכער חטאים. עס מאכט זיך ווייניגער אז א מענטש זאל טאן א זאך כדי צו רעבעלירן, און בפרט ביי איינעם וואס איז בגדר שומר מצוות. און וואס איז מער חמור? זיכער דער פשע, ווארעם דו האסט דאס געטאן בכוונה צו רעבעלירן קעגן השי"ת אן קיין שום תאווה. אזוי ווי אמון וואס איז געקומען אויף זיין מוטער, און מ'האט אים געפרעגט צי האסטו דען הנאה דערפון, האט ער זיי געזאגט: בין איך דען א בעל תאווה? טו איך דען עפעס אנדערש נאר להכעיס מיין באשעפער. דאס הייסט ער טוט אלעס "לשם שמיים" - בלויז כדי מכעיס צו זיין דעם הימל.

און אויף דעם זאָגט זיי דער נביא: ביי אייך געפינען זיך ביידע זאַכן, און ביידע אין אַ גרויסער מאָס. פשעים זענען געוויינטלעך נישט קיין סך, אָבער ביי אייך איז "רבים פשעיכם" - איר האָט פיל געזינדיגט בכוונה מורד צו זיין. און חטאים זענען נישט קיין געוואַלדיגע זאַך אין זייער שטרענגקייט, אָבער ביי אייך זענען זיי "עצומים חטאותיכם" - אויך אין דער קוואַליטעט. קומט אויס אַז עס זענען דאָ צוויי אויסדרוקן אויף דעם וואָס ביי אייך איז דער מצב פיל ערגער ווי יעדע געוויינטלעכע מציאות.

און קעגן "רבים פשעיכם" האָט ער געזאָגט "צוררי צדיק": איר פאַרדרייט דעם משפט פונעם צדיק, נישט צוליב רווח און נישט צוליב הנאה, נאָר סתם אַזוי רודפ'ט איר דעם וואָס איז גערעכט אין זיין דין. וואָרום אַ שלעכטער מענטש, אַ רשע וואָס איז מורד אין הקדוש ברוך הוא, פאַרטראָגט נישט דעם וואָס איז ערליך און צדיק, ממילא פיינט ער אים און קעמפט קעגן אים. דאָס איז אַ פשיעה בלויז לשם פשיעה, אָן שום רווח. און קעגן "עצומים חטאותיכם" האָט ער געזאָגט "לוקחי כופר ואביונים בשער הטו". אַ חטא טוט מען פאַר הנאה, און דאָ איז די הנאה דאָס געלט פונעם שוחד; אויב אַזוי, פאַרוואָס רופט ער עס אָן עצום? זאָגט דער מלבי"ם: ווען דער שוחד וואָלט נאָר געווען פאַרדרייען דיני ממונות, וואָלט עס נאָך געווען פאַרשטענדלעך, אַ חטא פֿון נעמען שוחד פאַר הנאה, שווער אָבער נישט שוידערלעך. אָבער זיי זענען "לוקחי כופר", און כופר איז תמיד ביי דיני נפשות, ווי עס שטייט "ולא תקחו כופר לנפש רוצח אשר הוא רשע למות". זיי נעמען כופר פאַר עמעצן וואָס איז מחויב מיתה, אים אויסצולייזן פונעם טויט און פאַרדרייען דיני נפשות. כאָטש דאָס איז אַ חטא לשם הנאת ממון, איז די שווערקייט דערפון שרעקלעך און געפערלעך, ווייל דורך דעם ווערט דאָס לאַנד פאַראומרייניגט מיט בלוט און עס ווערט אַ חורבן אין דער וועלט. און פֿון דעם קומט אויך "ואביונים בשער הטו" - דער אָרעמאַן האָט גאָרנישט, און ביים טויער, וואָס דאָס איז דער בית דין ווי מיר האָבן געזען פריער, קומט ער נישט אָן צו זיין יושר, ווייל סיי דיני ממונות און סיי דיני נפשות - אַלץ פאַרדרייט מען.

"הַמַּשְׂכִּיל בָּעֵת הַהִיא יִדֹּם"
לָכֵן הַמַּשְׂכִּיל בָּעֵת הַהִיא יִדֹּם כִּי עֵת רָעָה הִיא׃ (יג) - דעריבער וועט דער קלוגער אין יענער צייט שווייגן, ווייל דאָס איז אַ שלעכטע צייט.

און אפשר וועט פונדעסטוועגן עמעצער קומען און זיי מוסר'ן און זיי מתקן זיין? אויף דעם זאָגט דער נביא: וויבאַלד איר זענט אַזוי טיף איינגעוואָרצלט אין חטאים און פשעים, וועט דער משכיל - די מענטשן וואָס קענען תורה און ווייסן אייערע שלעכטע מעשים, וואָס וואָלטן געדאַרפט אייך זאָגן עפּעס אַ וואָרט - שווייגן, ער לייגט די האַנט אויפ'ן מויל און בלייבט שטיל. פאַרוואָס? ווייל ווער עס מוסר'ט אייך, טייט איר אים; איר קענט נישט דערהערן קיין וואָרט פֿון אַ מוכיח. און אויב אַזוי איז דאָך נישטאָ קיין שום שאנס אַז איר זאָלט פאַרריכטן אייערע מעשים, און עס בלייבט גאָרנישט איבער נאָר צו ברענגען אויף אייך די גזירה.

"דִּרְשׁוּ טוֹב וְאַל רָע" - לפנות אל המלך ולא אל פקידיו
דִּרְשׁוּ טוֹב וְאַל רָע לְמַעַן תִּחְיוּ וִיהִי כֵן יְהֹוָה אֱלֹהֵי צְבָאוֹת אִתְּכֶם כַּאֲשֶׁר אֲמַרְתֶּם׃ (יד) - זוכט דאָס גוטע און נישט דאָס שלעכטע כּדי איר זאָלט לעבן, און אַזוי וועט ה' אלקי צבאות זיין מיט אייך ווי איר האָט געזאָגט.

זאָגט דער רד"ק: ער פּרואווט נאָך אַלץ זיי צו מוסר'ן, אפשר וועלן זיי צוהערן. אויב איר וועט זוכן דאָס גוטע און נישט דאָס שלעכטע, וועט איר נאָך האָבן חיות. און דער מלבי"ם דערקלערט אַז דאָס איז אַ המשך צו דעם וואָס ער האָט פריער געזאָגט "דרשוני וחיו", און צו דעם וואָס ער האָט געוואָרנט "ואל תדרשו בית אל" - גייט נישט זוכן די קעלבער און די עבודה זרות וואָס איר האָט זיך געמאַכט; אויב איר ווילט לעבן, דרשוני, און דורך דעם וואָס איר וועט מיך זוכן וועט איר לעבן. און דאָס איז "דרשו טוב ואל רע": זוכט נישט בית אל נאָר דעם אייבערשטן אַליין, און דעמאָלט וועט ה' צבאות זיין מיט אייך ווי איר בעט. וואָרום איר אַליין זאָגט דאָך אַז איר ווילט אַז הקדוש ברוך הוא זאָל אייך ראַטעווען און די שונאים זאָלן אייך נישט שעדיגן, נאָר איר קלויבט זיך אויס מיטלען וואָס דערווייטערן דעם אייבערשטן פֿון אייך.

וואָרום פילע פֿון די עבודה זרות זענען נישט געדינט געוואָרן אַלס אַ זעלבסטשטענדיגע עבודה זרה, נאָר אַלס אַ כלי צו דינען דעם אייבערשטן. די עובדי עבודה זרה האָבן געגלייבט אַז הקדוש ברוך הוא איז אַ מלך רם ונישא און מען קען זיך נישט ווענדן צו אים דירעקט, נאָר מען דאַרף זיך ווענדן דורך די "באַאַמטע": די זון, די לבנה און די שטערן, און דורך זיי ממשיך זיין דעם שפע. זיי פלעגן זאָגן: זיכער איז פאַראַן אַ באַשעפער. און ווי האָט נבוכדנצר געזאָגט? "אלה אלהין", דער גאָט פֿון די געטער - עס זענען דאָ אונטערשטע כוחות און ער איז פֿון אויבן, און ער מישט זיך נישט אין דעם וואָס טוט זיך דאָ, נאָר ער האָט איבערגעגעבן די וועלט אין די הענט פֿון די כוחות הטבע. זאָגט זיי דער נביא: מיט דעם דאָזיקן געדאַנק דערווייטערט איר אַליין דעם אייבערשטן פֿון אייך. מען זעט דאָך אַז אויך דאָס עגל וואָס זיי האָבן געמאַכט אין מדבר איז געמאַכט געוואָרן כּדי צו דינען הקדוש ברוך הוא, ווי מען האָט אויפגעוויזן (ווער עס וויל קען הערן אינעם שיעור אויפ'ן כוזרי, און ווי מען האָט שוין דערמאָנט אין די פרשיות השבוע), וואָרום פֿון די פסוקים זעט מען דאָס קלאָר: "חג לה' מחר" זאָגט אהרן, און נישט קיין יום טוב פאַר'ן עגל; און זיי זאָגן "אלה אלהיך ישראל", און נישט "דאָס איז דער בעל" אָדער "דאָס איז דער צלם" - "כי נתלבש כבוד חונה בצורת גוויה", ווי דער לשון פונעם אבן עזרא. קומט אויס אַז מען האָט פיל מאָל גענוצט עבודה זרה אַלס כלים צו דינען דעם אייבערשטן. און אויף דעם זאָגט ער זיי: איר מאַכט אַ טעות. "דרשו טוב", וואָס דאָס מיינט זוכן דעם אייבערשטן, און ערשט דעמאָלט וועט זיין "ה' אלהי צבאות אתכם כאשר אמרתם". און דאָס איז אויך דער דיוק אינעם אויסדרוק "אלהי צבאות": איר גייט דינען די זון, די לבנה און די שטערן, וואָס דאָס זענען די צבאות מעלה - און ער איז דער גאָט פֿון די צבאות אַליין; ווענדט זיך צו אים גלייך און נישט צו זיינע צבאות.

און אויב איר וועט פרעגן: עס איז דאָך מלכותא דארעא כעין מלכותא דרקיעא, און אויף דער ערד ווענדט מען זיך דאָך קיינמאָל נישט צום ראש הממשלה מיט פּריוואַטע פּראָבלעמען, נישט בלויז ווייל ער וועט נישט העלפן, נאָר ווייל עס איז פאַראַן אַ היראַרכיע; און אויך נישט צום בירגערמייסטער אויב מען האָט נישט אַוועקגעפירט דעם מיסט, וואָס ער וועט דאָך זאָגן: עס איז דאָ אַ תברואה-אָפּטיילונג, עס איז דאָ אַ צענטראַל, עס איז דאָ צו וועמען זיך צו ווענדן, לאָז מיך אָפּ, עס זענען דאָ באַאַמטע. פאַרוואָס איז ביי הקדוש ברוך הוא נישט אַזוי? דער תירוץ איז: באמת איז מלכותא דרקיעא כעין מלכותא דארעא. אָבער אויב דער מלך בכבודו ובעצמו קומט אַראָפּ אויף אַ באַזוך צווישן זיין פאָלק און איז דאָ אָנגעקומען צו אַ קבלת קהל, און איך האָב אַ וויכטיגע פּערזענלעכע בקשה - וועל איך זיך ווענדן צו זיין באַאַמטן אָדער צו אים? געוויס צו אים, וואָרום זיך צו ווענדן צום באַאַמטן אין דער צייט וואָס דער מלך שטייט דאָ איז דאָך אַ בזיון.

און אויף דעם ענין ווערט דערציילט אויף איינעם פֿון די גדולי ישראל: עס איז געווען אַ בית המדרש וואָס לויט'ן געזעץ האָט מען דאָרט געמוזט אויפהענגען דעם קעניג'ס בילד, און אַזאַ בילד איז טאַקע דאָרט געווען אויפגעהאָנגען. יענעם טאָג איז דער קעניג געקומען אויף אַ באַזוך, און איינער פֿון די משכילים וואָס האָט גערודפ'ט די קהילה האָט זיך געאיילט בסתר, איידער דער קעניג איז אָנגעקומען, אַראָפּצונעמען דאָס בילד און עס באַהאַלטן. דער קעניג קומט אַריין, און עס איז נישטאָ קיין בילד. די בני הקהילה זענען געווען דערשראָקן, און האָבן געהאָפט אַז די זאַך וועט פאַרשוויגן ווערן, נאָר עס איז דאָרט געווען איינער וואָס האָט געזאָגט: מיין האַר דער קעניג, עס איז דאָ אַ געזעץ, און דאָ אין שול האָט מען נישט אויפגעהאָנגען דיין בילד, און איך האַלט אַז מען האָט עס גאָר אַראָפּגענומען ספּעציעל לכבוד דיין קומען כּדי דיך צו באַליידיגן. איז דער קעניג געקומען מיט אַ גרויסער טענה, און געפרעגט דעם רב: וואָס האָסטו צו זאָגן? האָט ער אים געזאָגט: מיין האַר דער קעניג, איך וועל אייך געבן אַ משל און דערפון וועט איר פאַרשטיין. מיר יידן לייגן יעדן טאָג תפילין, שוואַרצע קעסטעלעך אין וועלכע עס ליגן די פרשיות וואָס פאַרבינדן אונדז מיט'ן באַשעפער. און עס איז פאַראַן איין טאָג אין דער וואָך וואָס מען לייגט זיי נישט - שבת קודש, ווייל אין דעם טאָג געפינט זיך הקדוש ברוך הוא אַליין כביכול ביי אונדז. און צי ווען הקדוש ברוך הוא איז ביי אונדז זאָל מען מאַכן פאַר אים אַן אָנדענק מיט תפילין "למען תזכרו"? ווען ער איז מיט דיר, קוק אויף אים און נישט אויף די תפילין. און אַזוי אויך דאָ: עס איז אַ בזיון אַז ווען דער קעניג אַליין קומט אונדז באַזוכן זאָל מען קוקן אויפ'ן בילד, בשעת מען קען קוקן אויפ'ן קעניג אַליין. דער קעניג האָט אָנגענומען די ווערטער און זיי נאָך געלויבט.

און דאָס איז "החכמה תחיה בעליה". ווען מען רעדט וועגן דער מציאות פֿון הקדוש ברוך הוא, איז די זאַך אַנדערש ווי ביי יעדן קעניג. יעדער קעניג, ווען ער איז נישט דאָ, ווענדט מען זיך צו זיינע באַאַמטע; אָבער הקדוש ברוך הוא - "בכל קראנו אליו", ער געפינט זיך ביי אונדז אויף אַ שטענדיגן אופן, נישט קיין איינמאָליגער באַזוך. און ווער עס געפינט זיך תמיד ביי דיר, וואָס פעלט דיר אויס זיך צו ווענדן צו זיינע באַאַמטע? דעריבער איז תמיד פאַרבאָטן זיך צו ווענדן צו באַאַמטע נאָר צום קודשא בריך הוא אַליין. און דאָס איז דער טעם פאַרוואָס אַ מענטש דאַרף מתפלל זיין אויף אַלץ בלויז צום אייבערשטן, און אַפילו אויף די מערסטע גשמיות'דיגע זאַכן: אויב אַ מענטש דאַרף בייטן שיך און ער האָט נישט קיין געלט - רבונו של עולם, זאָרג פאַר מיר פאַר שיך. צי אינטערעסירט זיך דען הקדוש ברוך הוא מיט דיינע שיך? יאָ. הקדוש ברוך הוא וויל אַז אין יעדער זאַך זאָלסטו זיך ווענדן צו אים און נישט צו זיינע באַאַמטע. און דעריבער זאָגט זיי דער נביא: ה' אלקי צבאות און ער איז מיט אייך; און אויב ער איז מיט אייך, ווענדט מען זיך נישט צו באַאַמטע, און פאַרוואָס זענט איר געגאַנגען בעטן און זוכן ביי עבודה זרה? ווענדט זיך צו אים גלייך - "דרשו טוב ואל רע", "דרשוני וחיו".

"שִׂנְאוּ רָע וְאֶהֱבוּ טוֹב"
שִׂנְאוּ רָע וְאֶהֱבוּ טוֹב וְהַצִּיגוּ בַשַּׁעַר מִשְׁפָּט אוּלַי יֶחֱנַן יְהֹוָה אֱלֹהֵי צְבָאוֹת שְׁאֵרִית יוֹסֵף׃ (טו) - האָט פיינט דאָס שלעכטס און האָט ליב דאָס גוטס, און שטעלט אוועק משפט ביים טויער, אפשר וועט דער אויבערשטער, גאָט פון צבאות, באַגנאָדיקן די איבערגעבליבענע פון יוסף.

נאכדעם וואס ער האט זיי געזאגט "דרשו טוב ואל רע", דאס הייסט זוכט און פארלאנגט בלויז דאס גוטע, לייגט ער צו: עס איז נישט גענוג אז איר זאלט פארלאנגען גוטס, נאר איר דארפט פיינט האבן דאס שלעכטע ממש. ווארומב ווען א מענטש זעט אז א געוויסע זאך איז ווייניגער רעקאמענדירט, זאגט ער "דאס איז ענדערש און דאס איז ווייניגער כדאי"; אבער ווען ער זעט א זאך וואס האט אים געברענגט שאדן און אים געפייניקט, זאגט ער נישט "ווייניגער כדאי", נאר "איך האב דאס פיינט, דאס האט מיר געשאדט, דאס האט מיר קאליע געמאכט, דאס האט מיר חרוב געמאכט". זאגט ער זיי: ווען איר וועט זיך מתבונן זיין וויפיל שאדן עס האבן אייך געברענגט די שלעכטע מעשים וואס איר האט אויסגעוועלט, וועט איר ממילא פיינט האבן דאס שלעכטע, וואס דורך דעם ווערט איר געשלאגן, און איר וועט ליב האבן דאס גוטע. און נישט אזוי ווי איר זענט געווען "צוררי צדיק", וואס איר האט פיינט געהאט די גערעכטיקייט און דעם צדיק און דעם גוטן מענטש און פארדרייט זיין משפט; אדרבה, האט ליב דאס גוטע, און פון דעם "והציגו בשער משפט" - פירט זיך מיט צדק און יושר. און מכוח דעם "אולי יחנן ה' אלהי צבאות שארית יוסף".

און וואס איז "שארית יוסף"? וויבאלד דער עיקר פון די דברים איז געצילט צו דער מלוכה פון שומרון, און ירבעם בן נבט איז געווען פון שבט יוסף, ווערן זיי אנגערופן בני אפרים אדער יוסף, ווייל זיי זענען זיינע נאכקאמען. און עס איז אויך פאראן א מציאות אז כלל ישראל ווערט אנגערופן יוסף, ווייל יוסף האט געשפייזט און אויסגעהאלטן זיינע ברידער, און דערפאר ווערן אלע אנגערופן זרע יוסף און בני יוסף, און דעמאלט רעדט מען פונעם גאנצן כלל און נישט דווקא פון די צוויי שבטים. זאגט זיי דער נביא: איר האט נאך אלץ אפשר אן איבערבלייבעניש און א האפענונג, און אפשר וועט דער אויבערשטער באַגנאָדיקן די שארית יוסף - דורך דעם וואס איר וועט זוכן גוטס, און פיינט האבן שלעכטס, און ליב האבן גוטס, און אוועקשטעלן משפט ביים טויער.

בין אדם למקום און בין אדם לחברו

נאך ערקלערט דער מלבי"ם: "דרשו טוב" איז אין די ענינים פון בין אדם למקום, און "שנאו רע ואהבו טוב" אין די ענינים פון בין אדם לחברו. דאס וואס ער האט געזאגט אינעם פריערדיגן פסוק צו זוכן גוטס - דאס איז צווישן דיר און דעם אויבערשטן, צו טאן דאס גוטע און דאס גלייכע אין די אויגן פונעם אויבערשטן. און וואס ער זאגט דא "שנאו רע ואהבו טוב" ווערט גלייך ערקלערט אין המשך פונעם פסוק: "והציגו בשער משפט", דאס הייסט דינים פון בין אדם לחברו, צו טאן צדק. און דורך דעם וואס איר וועט זוכן גוטס, וואס דאס איז צווישן דיר און דעם אויבערשטן מיט אמונה און מעשים טובים - "ויהי כן ה' אלהי צבאות אתכם", דאס איז אן הבטחה אז דער אויבערשטער וועט זיך דערנענטערן צו אייך. און דורך דעם וואס איר וועט אוועקשטעלן משפט ביים טויער, וואס דאס איז בין אדם לחברו - "יחנן ה' את שארית יוסף".

און פארוואס דווקא אזוי? וויבאלד דער עיקר גלות קומט צוליב עבירות פון בין אדם לחברו, אזוי ווי מיר האבן פריער געזען "יען בושסכם על דל", און אזוי ווי חז"ל האבן געזאגט: פארוואס איז ירושלים חרוב געווארן? צוליב קמצא און בר קמצא, וועגן דער שנאת חנם וואס איז געווען צווישן זיי. און די זאך איז הארבער ווי די דריי הארבע עבירות, ווי די גמרא זאגט: צא ולמד שחזרה בירה לראשונים ולא חזרה לאחרונים. בית ראשון איז חרוב געווארן פארן עוון פון די דריי הארבע עבירות און פונדעסטוועגן איז עס ווידער געבויט געווארן; בית שני איז חרוב געווארן פארן עוון פון שנאת חנם, און מיר געפינען זיך נאך אלץ אין די יארן פון גלות וואס ציען זיך שוין צוויי טויזנט יאר. פון דעם זעט מען אז דער ענין פון בין אדם לחברו איז הארבער. דעריבער אויב איר וועט "אוועקשטעלן משפט ביים טויער", וואס דאס איז בין אדם לחברו, וועט "שארית יוסף באַגנאָדיקט ווערן", און איר וועט זוכה זיין צו א באַגנאָדיקונג אז דער הקדוש ברוך הוא זאל אייך נישט פארטריבן אין גלות.

צום סך-הכל:

דער נביא ווייזט אן אויפן שורש פונעם פאל: א פאלק וואס האט פיינט זיינע מוסר-זאגער ביים טויער און פאראכטעט די וואס רעדן מיט ערלעכקייט קען נישט אויפשטיין, ווייל עס איז נישטא קיין שנאה ווי שנאת הדת. פון דעם בליט דער עושק: מען טרעט אראפ דעם ארעמאן, מען בויט געהאקטע שטיינערנע הייזער און מען פלאנצט שיינע וויינגערטנער פונעם גזל - און מען ווערט באשטראפט מידה כנגד מידה אז מען וועט נישט וואוינען אין זיי און מען וועט נישט טרינקען זייער וויין. זייערע פשעים זענען פיל כאטש א פשע איז נישט קיין געווענליכע זאך, און זייערע חטאים זענען עצום כאטש א חטא איז נישט קיין ריזיגע זאך: זיי זענען צוררי צדיק אן קיין שום ריוח, מען נעמט כופר ביי דיני נפשות און מען פארדרייט דעם דין פונעם אביון. און וויבאלד עס איז נישטא ווער עס זאל אננעמען תוכחה, מוז דער קלוגער שווייגן. און פונדעסטוועגן בלייבט נאך אן עפענונג: "דרשו טוב ואל רע" - זיך צו ווענדן צום קעניג אליין און נישט צו זיינע באאמטע, און "שנאו רע ואהבו טוב והציגו בשער משפט" - צו פאררעכטן דאס וואס איז בין אדם לחברו, וואס דאס איז די עיקר סיבה פונעם גלות, און דעמאלט "אולי יחנן ה' אלהי צבאות שארית יוסף".