פרק ג' אין עמוס הייבט זיך אן מיט א סעריע הקדמות אין וועלכע דער נביא לייגט די יסודות פאר דער תוכחה: "הֲיֵלְכוּ שְׁנַיִם יַחְדָּו בִּלְתִּי אִם נוֹעָדוּ", "הֲיִשְׁאַג אַרְיֵה בַּיַּעַר וְטֶרֶף אֵין לוֹ", "הֲתִפֹּל צִפּוֹר עַל פַּח הָאָרֶץ וּמוֹקֵשׁ אֵין לָהּ". פון פסוק ט' און ווייטער הייבן זיך אן די נבואות אליין, און דער מלבי"ם ווייזט אויף ווי אזוי יעדע איינע פון די הקדמות ווערט מבואר אינעם גוף פון דער נבואה. לאמיר דעריבער גיין לויטן סדר פון די פסוקים און זען ווי אזוי די הקדמות באקומען זייער באדייטונג.
"השמיעו על ארמנות באשדוד" - איינלאדן די גוים צו צוזען דעם מפלה
הַשְׁמִיעוּ עַל אַרְמְנוֹת בְּאַשְׁדּוֹד וְעַל אַרְמְנוֹת בְּאֶרֶץ מִצְרָיִם, וְאִמְרוּ: הֵאָסְפוּ עַל הָרֵי שֹׁמְרוֹן וּרְאוּ מְהוּמֹת רַבּוֹת בְּתוֹכָהּ וַעֲשׁוּקִים בְּקִרְבָּהּ׃ - לאזט הערן איבער די פאלאצן אין אשדוד און איבער די פאלאצן אין לאנד מצרים, און זאגט: פארזאמלט זיך אויף די בערג פון שומרון, און זעט די גרויסע צערודערנישן אין איר, און די גערודפ'טע אין איר אינעווייניג.
דער פשט פון די ווערטער: איר די פלשתים און איר די קינדער פון מצרים, רופט אויס די זאך אין אייערע פאלאצן, אז יעדער זאל זיך פארזאמלען אויף די בערג פון שומרון און זען פון די בערג וואספארא שלעכטע מעשים עס ווערן דא געטאן. איר זאלט איינלאדן יעדן איינעם אז זיי זאלן קומען און צוקוקן. דער רד"ק איז מער מדייק: עס רעדט זיך דא פון מלכים און שרים וואס זיצן אין די פאלאצן, און זיי זענען די וואס וועלן אויסרופן "האספו על הרי שומרון" - מען זאל זען וואס עס קומט פאר אין שומרון, דער ארט פון די עשרת השבטים, וואס זענען פארטריבן געווארן אין גלות די ערשטע.
און דער רד"ק באמערקט: דאס איז דער פונקטליכער פארקערטער פון וואס דוד המלך האט געזאגט "אל תגידו בגת... פן תעלוזנה בנות פלשתים". דערציילט נישט איבער אונזערע מפּלות אין גת, וואס דאס איז דער ארט פון די פלשתים, כדי זיי זאלן נישט טיילן צוקערלעך און מאכן חגיגות איבער דעם וואס עס איז ביי אונז געשען רחמנא ליצלן, אזוי ווי זייער שטייגער איז נאך יעדן פיגוע. מאכט נישט פריילעך די גוים, ווייל ווען מען זעט דעם גוי פרייען זיך מיט אונזער מפלה - טוט עס נאך מער וויי, עס רייצט נאך מער אויף. און דא ווערט געזאגט פארקערט: אייער מפלה וועט זיין אזוי גרויס, אז אלע גוים וועלן קומען, הערן און זיך פרייען מיט אייער אונטערגאנג. די גוים וועלן זאגן איינער צום צווייטן: קומט און פארזאמלט זיך אויף די בערג פון שומרון, וואס זענען די בערג פון ישראל, און זעט ווי אזוי דער אויבערשטער רעכנט זיך אפ מיט זיי. און דאס איז ווי דער ענין וואס עס שטייט "ישמח עליך אויב" - אז דער שונא פרייט זיך ווען ער זעט אונזער בראך און אונזער שטראף.
"הרי שומרון" - ערקלערט דער רד"ק, שומרון איז געווען איין בארג, נאר עס זענען געווען נאך בערג ארום איר, און דערפאר הייסט עס "הרי שומרון". "וראו מהומות רבות בתוכה" - און איר וועט דורך דעם וויסן אז זיי ווערן געשלאגן פאר זייערע עבירות צוליב דעם גזל און אומרעכט וואס איז צווישן זיי, און דאס איז "ועשוקים בקרבה": עס זענען דא געווען עשוקים און בעלי חמס, און דערפאר רעכנט זיך דער הקדוש ברוך הוא אפ מיט זיי.
דער מלבי"ם פארבינדט דעם פסוק צו דער ערשטער הקדמה - "הילכו שניים יחדיו בלתי אם נועדו": צי גייען צוויי מלכים צוזאמען זיך אפצורעכענען פון אייך אן דעם וואס איינער זאל זיי האבן באשטימט און פאראייניגט דערצו? האט זיי דער אויבערשטער געזאגט: איך האב צונויפגעברענגט די גוים זיך צו פארזאמלען און ארויסצוגיין קעגן אייך צוליב די שלעכטע מעשים וואס איר האט געטאן. און יעצט רעכנט ער אויס ווער עס זענען די וואס פאראייניגן זיך: אט איז אשדוד און פלשתים, און א מענטש שטייט אין פאלאץ - א הויכער פלאץ, ווייל דער אויסרופער שטייט שטענדיג אויף א הויכן פלאץ - און לאזט הערן דעם כרוז, און אזוי אויך אין די פאלאצן פון מצרים, און זיי רופן די פעלקער זיך צונויפצוקומען צו א מלחמה אויף שומרון. און דארט וועט איר זען ווי זיי רעדן איינער צום צווייטן אז עס פאסט אונטערצוברענגען שומרון, ווייל אין שומרון זענען פאראן עבירות בין אדם למקום און בין אדם לחברו: "מהומות רבות בתוכה" - דאס זענען די ענינים בין אדם למקום, "ועשוקים בקרבה" - דאס זענען די ענינים בין אדם לחברו. אויב אזוי, זעט ווי די גוים זאמלען זיך איין - הילכו שניים יחדיו בלתי אם נועדו? איז דאס דען נישט קיין רמז אז איך האב דא צונויפגענומען די גוים כדי איר זאלט נעמען מוסר און תשובה טאן?
"ולא ידעו עשות נכוחה" - א פארקערטע וועלט
וְלֹא יָדְעוּ עֲשׂוֹת נְכֹחָה נְאֻם ה', הָאוֹצְרִים חָמָס וָשֹׁד בְּאַרְמְנוֹתֵיהֶם׃ - און זיי האבן נישט געוואוסט צו טאן דאס גלייכע, זאגט דער אויבערשטער, די וואס קלייבן אן גזל און רויב אין זייערע פאלאצן.
אויך דא זענען די צוויי טיילן מקביל איינער צום צווייטן. "לא ידעו עשות נכוחה" - דאס איז אין די ענינים שבין אדם למקום. וואס מיינט "נכוחה"? זאגט דער מלבי"ם: דאס איז דער פארקערטער פון "מהומות". נכוחה באדייט אנטקעגן, לנוכח - פארן אויבערשטנ'ס פנים, ווי דער לשון "שפכי כמים לבך נוכח פני ה'". זיי גייען נישט נכוחה קעגן דעם אויבערשטן, נאר זיי קערן זיך אפ פון אים, און דאס איז דער גדר פון א מהומה: א מענטש גייט, רודערט זיך און דרייט זיך ארום און גייט נישט גראד קעגן דעם אויבערשטן, און דאס איז די מהומה פון שלעכטע מעשים. און קעגן דעם טייל פון בין אדם לחברו - "האוצרים חמס ושוד בארמנותיהם", אז אין זייערע פאלאצן ליגן אנגעזאמלט אוצרות פון חמס און רויב. דאס וועלן די גוים זאגן: מיר זענען דערציטערט, וואספארא גזל און רויב עס איז דא אין שומרון, וואספארא שרעקליכע זאכן עס זענען פאראן דארט.
און דער מלבי"ם לייגט צו: דאס איז דער פונקטליכער פארקערטער פון וואס עס איז אמאל געווען. דער הקדוש ברוך הוא האט אונז ארויסגענומען פון לאנד מצרים כדי מיר זאלן זיך נישט לערנען פון די תועבות פון מצרים, און האט פארטיליגט דעם אמורי פון פאר אונז - און צווישן זיי די פלשתים - כדי מיר זאלן נישט טאן ווי די תועבות פון די שבעה עממים וואס זענען דא געווען אין לאנד, "כתועבות ארץ כנען לא תעשו". מען האט אונז אפגעזונדערט פון זיי כדי צו היטן אונזער דערהויבנקייט, און יעצט שטייען זיי פארשטוינט פון אונזער קלקול און זעען אונז ערגער פון זיי. זיי שטייען קעגן דעם חמס, דעם גזל און עושק, און קעגן דעם וואס מען גייט נישט נכוחה קעגן דעם אויבערשטן - און זיי וואונדערן זיך. זאגט זיי דער אויבערשטער: ווער האט צונויפגענומען די דאזיגע פעלקער וואס האבן זיך באראטן מיט איין עצה צו גיין צו די בערג פון שומרון? הילכו שניים יחדיו בלתי אם נועדו? פארשטייט איר דען נישט אז דער הקדוש ברוך הוא האט זיי באשטימט פאר דער זאך?
דער רד"ק לייגט צו א נקודה: נאכדעם וואס די גוים רעדן איבער די שווערע זאכן וואס זענען געטאן געווארן אין כלל ישראל, וואלט א מענטש געקענט זאגן - אפשר גייען זיי נישט שטענדיג אויף א שלעכטן וועג, נאר אמאל טוען זיי שלעכטס און אמאל טוען זיי גוטס. אויף דעם קומט דער פסוק זאגן: זיי טוען קיינמאל נישט קיין גוטס, "לא ידעו עשות נכוחה" בכלל, און "האוצרים חמס ושוד בארמנותיהם" - דאס איז זייער שטענדיגער וועג.
"צר וסביב הארץ" - דער שונא רינגלט ארום פון אלע זייטן
לָכֵן כֹּה אָמַר אֲדֹנָי ה': צַר וּסְבִיב הָאָרֶץ, וְהוֹרִיד מִמֵּךְ עֻזֵּךְ וְנָבֹזּוּ אַרְמְנוֹתָיִךְ׃ - דעריבער, אזוי האט דער אויבערשטער גאט געזאגט: א שונא וועט ארומרינגלען דאס לאנד, און ער וועט אראפברענגען פון דיר דיין מאכט, און דיינע פאלאצן וועלן אויסגערויבט ווערן.
רש"י טייטשט: דער שונא שטייט גרייט, ער איז שוין ארום דעם לאנד צו קומען און אטאקירן. און דער רד"ק לייגט צו: דער פיינט וועט קומען און לאגערן ארום און ארום, און איר וועט נישט האבן קיין שום אנטלאף פון אים - "סביב" מיינט אז ער ארומרינגלט און באלאגערט דאס לאנד, כדי דו זאלסט נישט מיינען אז דו וועסט קענען אנטלויפן. "והוריד ממך עוזך" - יענע אוצרות וואס ער האט פריער דערמאנט, "האוצרים חמס ושוד בארמנותיהם", מיינט איר דען אז זיי וועלן אייך זיין פאר א פעסטונג און שוץ? דער שונא וועט צונעמען פון דיר אלעס, און דאס איז "ונבוזו ארמנותייך".
דער מלבי"ם ערקלערט: פארשידענע פעלקער וועלן קומען קעגן אייך, און דער שונא וועט אראפברענגען דיין שטארקייט און אויסרויבן די פאלאצן. און אויב דו וועסט פרעגן: מיר געפינען דאך נישט אין די כתובים אז די פלשתים און מצרים זאלן זיין געקומען אויף שומרון, ווי אזוי ווערט דען דא באשריבן אזא מצב? ענטפערט דער מלבי"ם: זאלסט וויסן אז אין די סיפורים פון ספר מלכים שטייען נישט אלע פרטים, נאר בלויז די אלגעמיינע ענינים, און דאס איז איינע פון די פרטים וואס זענען נישט געברענגט געווארן אין די כתובים. און לויטן שכל: נאכדעם וואס די פלשתים האבן געפלאנדערט אין יהודה אין די טעג פון אחז, ווען דער מלך אשור איז ארויפגעגאנגען אויף פקח בן רמליהו, איז פארשטענדליך אז דערנאך זענען זיי אויך געקומען אין די גרעניצן פון ישראל. און אפילו אויב עס איז נישט דא דערויף קיין קלארער אויסדרוק אין די פסוקים, ווען מיר זעען אזא ווארענונג - איז א סימן אז די זאך איז טאקע געשען. און אזוי אויך מיט מצרים: זיי האבן געהאט יענע צייט דא א דריסת הרגל, זיי פלעגן קומען און גיין אינעם לאנד, און עס איז זייער מסתבר אז אויך זיי האבן אונז באלאגערט.
"כאשר יציל הרועה מפי הארי" - וואס וועט איבערבלייבן פון שומרון
כֹּה אָמַר ה': כַּאֲשֶׁר יַצִּיל הָרֹעֶה מִפִּי הָאֲרִי שְׁתֵּי כְרָעַיִם אוֹ בְדַל אֹזֶן, כֵּן יִנָּצְלוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל הַיֹּשְׁבִים בְּשֹׁמְרוֹן בִּפְאַת מִטָּה וּבִדְמֶשֶׂק עָרֶשׂ׃ - אזוי האט דער אויבערשטער געזאגט: אזוי ווי דער פאסטוך ראטעוועט ארויס פון דעם לייבס מויל צוויי פיס אדער א שטיקל אויער, אזוי וועלן געראטעוועט ווערן די בני ישראל וואס זיצן אין שומרון אין א ווינקל פון א בעט און אויף א דמשק'ער בעט-געשטעל.
א לייב וואס קומט צורייסן א שעפּס פון דער טשערעדע - וויפיל קען דער פאסטוך שוין באווייזן צו ראטעווען פון זיין מויל? קוים צוויי פיסלעך, אדער א בדל אוזן, א שפיץ פונעם אויער. דער רד"ק ערקלערט: די פיסלעך זענען דער לעצטער טייל וואס דער לייב עסט, ווייל ווען ער רייסט דאס שעפּס הייבט ער אן פונעם קאפ און פונעם האלדז, ווייל ערשט וויל ער אים דערשטיקן, און ערשט דערנאך גייט ער צו די הינטערשטע חלקים ביז ער קומט אן צו די כרעיים. און כל שכן דאס אויער, וואס איז א הארטער קנארפּל - ווי דער תרגום זאגט "חסחוס דאודן", דער סחוס פונעם אויער - וואס האט נישט קיין פלייש, און דער לייב האט נישט קיין הנאה דערפון. דאס לאזט ער איבער צום סוף, אויב ער וועט בלייבן הונגעריק און דארפן פארענדיקן די זעטיקונג. אבער געווענליך איז דאס בלויז דאס וואס בלייבט איבער צום סוף.
דאס הייסט: כמעט גארנישט וועט נישט איבערבלייבן. וואס עס וועט בלייבן איז בלויז שיריים נאכן צורייסן פונעם לייב, און דאס איז וואס וועט בלייבן פון מלכות שומרון - יענע געציילטע וועמען דער שונא וועט נישט רעכענען, וואס ער וועט זיך מיט זיי נישט קימערן און ממילא וועט ער זיך נישט פארנעמען זיי צו פארניכטן. אבער אלע שטארקע און די גיבורים - אלעמען וועט ער צונעמען. און שומרון ווערט דא דערמאנט ווייל זי איז געווען די הויפטשטאט פונעם קעניגרייך: זי וועט איינגענומען ווערן צום לעצט, און די איבערגעבליבענע אין איר וועלן זיין גאר ווייניג, ווי דער ענין פון "נשארתי בישראל שבעת אלפים כל הברכיים אשר לא כרעו לבעל". מלכות שומרון איז געווען א מלכות הרשעה, עס זענען דארט קיינמאל נישט געווען קיין ערליכע קעניגן, דארט האט מען געמאכט די עגלים, דארט האט מען מערסטנס פארדארבן - און דערפאר וועלן דארט איבערבלייבן בלויז גאר ווייניגע.
און ווער זענען יענע ווייניגע? "בפאת מיטה". זאגט דער רד"ק: ווען דער קראנקער ליגט אין בעט און דער שונא קומט אריין, דרוקט ער זיך אריין אין ווינקל כדי מען זאל אים נישט אנרירן. דאס זענען די קראנקע וואס ליגן אין בעט און שטופן זיך צום עק - דאס איז וואס וועט איבערבלייבן.
און וואס מיינט "ובדמשק ערש"? רש"י ברענגט דעם תרגום יונתן: "בתקוף שולטן ועל דמשק רחיצן", און ער ערקלערט אז דער פשטות פונעם תרגום באציט זיך צו די טעג פון יהואחז בן יהוא, וואס אויף אים שטייט געשריבן: "כי לא השאיר ליהואחז עם כי אם חמישים פרשים ועשרה רכב ועשרת אלפים רגלי, כי איבדם מלך ארם וישימם כעפר לדוש". זיי זענען אנגעקומען צו א מצב פון כמעט א פולקאמע פארטיליגונג. וואס איז דען פופציג רייטער? אפילו אויב מיר וועלן רעכענען יעדן רייטער ווי א טאנק - ווי אזוי פירט מען א מלחמה מיט פופציג טאנקען? און צען וועגענער, און צען טויזנט פוס-סאלדאטן, אבער דאס איז נאך אלץ נישט קיין מיליטער מיט וואס מען קען ארויסגיין אין מלחמה. און דארט שטייט: "ולא דיבר ה' למחות את שם ישראל, ויושיעם ביד ירבעם" - ירבעם האט זיי א ביסל געהאלפן, כדי זיי זאלן נישט דערגרייכן צו אן אינגאנצנער פארטיליגונג. און דאס איז נישט ירבעם בן נבט, נאר דער ירבעם וואס איז געווען צום סוף פון מלכות ישראל. און דאס איז "בפאת מיטה" - רש"י טייטשט דעם ווינקל פונעם הויז, און פארוואס הייסט עס פאה? ווייל דער ווינקל איז דער שטארקער ארט, ווי "אבן מאסו הבונים הייתה לראש פינה", און אזוי ווי "פינות צבאות רומי שקי" וואס מיינט די חשוב'סטע פון זיי. דער ווינקל איז תמיד דער וויכטיגער פלאץ, דער כח פונעם הויז - און דארט וועט איבערבלייבן א ביסל, און דאס איז וואס דער מלך ארם וועט איבערלאזן.
די אכטל וואס איז פארבליבן - די ווערטער פון חז"ל
חז"ל דרש'ענען: רבי נהוראי זאגט משום רבי יהושע, דאס זענען די עשרת השבטים וואס האבן זיך אנגעלאנט אויף חזקיהו מלך יהודה און אויף שבט יהודה און האבן זיך געראטעוועט צוזאמען מיט זיי. פון די עשרת השבטים זענען געווען אזעלכע וואס זענען געגאנגען קיין מלכות יהודה, וואס איז פארטריבן געווארן אין גלות ערשט יארן שפעטער, און אירע קעניגן זענען פארהעלטענסמעסיג געווען צדיקים - נישט אלע, אבער עס זענען געווען צווישן זיי צדיקים. און דערפאר זענען א טייל פון מלכות ישראל אנטלאפן קיין מלכות יהודה, און זיי זענען די וואס ווערן דא דערמאנט: "היושבים בשומרון בפאת מיטה" - די וואס זענען אנטלאפן זיך צו ראטעווען אין מלכות יהודה, זיי זענען די וואס זענען פארבליבן. און וויפיל איז "פאת מיטה"? זאגן חז"ל: דאס לערנט אונז אז עס איז נישט איבערגעבליבן פון זיי נאר איינס פון אכט, אן אכטל. און די איבעריגע פונעם "ערש" - וואו זענען זיי? "ובדמשק ערש", דער איבעריגער טייל פון בעט איז פארטריבן געווארן קיין דמשק.
און פון וואנעט קומט דער חשבון פון אן אכטל? ברענגט רש"י א פירוש בשם רבינו מנחם: וויפיל עקן האט א בעט? פיר. אויב אזוי איז "פאת המיטה" א פערטל. אבער אז עס שטייט "בפאת מיטה", מיינט דאס א מקצת פון דער פאה און נישט די גאנצע פאה - איז דאס דאך א האלב פונעם פערטל, און עס קומט אויס אן אכטל. אן אכטל זענען די וואס האבן זיך געשטיצט און זענען געבליבן, און די זיבן אכטלען זענען "שאר הערש" וואס איז פארטריבן געווארן קיין דמשק.
און רש"י ברענגט נאך א פירוש אין די ווערטער פון רבי מאיר: "בפאת מיטה" - בעוון פון אחזיה בן אחאב וואס האט געשיקט פרעגן ביי בעל זבוב אלוהי עקרון, און מען האט אים געזאגט "המבלי אין אלוהים בישראל". אחזיה איז געווען אזא רשע, אז כדי צו פרעגן אויף זיין קראנקייט האט ער געשיקט פרעגן ביי בעל זבוב - עס איז דא א נביא בישראל, און ער שיקט פרעגן ביי אלערליי פליגן? דערפאר שטייט "בפאת מיטה": צוליב דעם עוון פונעם וואס ליגט בפאת מיטה, אחזיה וואס ווען ער איז געלעגן קראנק אויף זיין בעט האט ער געשיקט פרעגן ביי עבודה זרה - צוליב זיין זינד זענען זיי באשטראפט געווארן. און לעומת דעם "ובדמשק ערש": בן הדד מלך ארם האט געשיקט פרעגן ביים אלוקי ישראל. אן עולם הפוך האב איך געזען - דער מלך ארם שיקט פרעגן ביים אלוקי ישראל, און דער מלך ישראל שיקט פרעגן ביי עבודה זרה, ביים בעל זבוב פון ארם. די צוויי עקסטרעמע היפוכים זענען דא מרומז.
פארוואס פאר א גוי איז גרינג זיך צו ווענדן צום אלוקי ישראל
מיר האבן שוין אמאל מסביר געווען, כדי עס זאל נישט זיין קיין קטרוג, וויאזוי קען דאס זיין אז א מלך פון דא גייט פרעגן דארט, און פון דארט קומט מען פרעגן דא. מען דארף וויסן: א גוי האט נישט קיין שום פראבלעם צו גלייבן אויך אינעם אלוקי ישראל, ווייל די זאך פארפליכטעט אים מיט גארנישט. אויב דו וועסט אים זאגן אז דארט איז דא איינער וואס קען אים לייזן די פראבלעם, וועט ער גיין זוכן די רפואה דארט. און דערפאר האט נעמן אויך נישט געהאט קיין פראבלעם צו קומען אהער און געפינען א רפואה דורכן נביא. עס שטויסט זיך נישט אן מיט קיין שום אגענדע זיינע, ווייל די גויים האבן געוואוסט אז עס איז דא אן אלוקים און אז עס זענען דא פיל כוחות אין דער בריאה, און זיי האבן נישט געהאט קיין פראבלעם דערמיט.
אבער מיר, בתור יהודים, פון דער מידת האמת וואס איז אין אונז - א מענטש ווייסט אז דער אמת איז עבודת השם. און אויב ער וועט פרעגן אין עבודת השם, איז דאס דאך א מחייב: דו ביסט א קינד פונעם ריבונו של עולם, דער ריבונו של עולם האט דיר געגעבן א לעזונג און דער נביא האט דיר געהאלפן, וויאזוי טוסטו דען אזעלכע פארדארבענע מעשים? קומט אויס אז כלפי דעם ייד איז דאס געווען א גרויסע קושיא און א שטארקע סתירת לחי, און דערפאר האט ער ענדערש געוואלט גיין פרעגן ביים אלוהי זבוב און נישט פרעגן ביים אלוקי ישראל. אבער דער גוי - וואס גייט דאס אים אן? עס פארפליכטעט אים נישט, ער איז נישט קיין קינד פונעם אלוקי ישראל, אין זיין וועלט זענען פאראן פיל כוחות, ממילא פילט ער נישט קיין שום מניעה זיך צו ווענדן אויך צו אנדערע כוחות. און די מלכי ישראל האבן זיך נישט געזארגט וועגן חילול השם, וויבאלד זיי זענען געווען פארזונקען אין אזא ירוד'יקן מצב ברוחניות, ממש עובדי עבודה זרה.
און דאס איז פונקט ווי מיר זאלן זיך היינט פארשטעלן איינעם פון די כופרים, פון די ראשי התקשורת, פון די גרעסטע מנאצים אין לאנד, וואס זאל פלוצים טאן א פעולה וואס האט אין זיך אמונה און ביטחון בהשם - דאס איז דאך א סתירת לחי פאר אלץ וואס ער האט די גאנצע צייט געפריידיגט און פאר זיין גאנצן סדר היום, און ער וועט זיך נישט קענען ערלויבן אזא זאך. לעומת זה ביים פרעזידענט פון די פאראייניגטע שטאטן, צום ביישפיל, וועט נישט זיין קיין שום פראבלעם צו קומען און זאגן א דאנק פארן באשעפער, ווייל מבחינתו איז אלץ בסדר - עס איז דא א גאט, און וואס איז דאס נוגע צום פראקטישן לעבן? גארנישט. אבער ביי אונז, אויב עס איז דא דער אויבערשטער - טא פארוואס שליסטו זיך נישט אן אין אגודה? פארוואס זאלסטו נישט ארבעטן אין עבודת השם מיט כוח? דערפאר איז דאס פאר אים א סתירת לחי, און ער ערלויבט זיך דאס נישט. דאס איז בעצם וואס עס איז געשען מיט די מלכי ישראל.
די צווייטע הקדמה: "הישאג אריה ביער"
די צווייטע הקדמה איז געווען "הֲיִשְׁאַג אַרְיֵה בַּיַּעַר וְטֶרֶף אֵין לוֹ", און דער מלבי"ם האט געזאגט אז דער ביאור וועט ערקלערט ווערן ווייטער. יעדע אזא אמירה קומט אלס תוכחה און האט אין זיך א מסר, און איצט ווערט עס מבואר: "כה אמר ה' כאשר יציל הרועה מפי הארי". ווער איז דער לייב וואס ברומט אויף זיי? מיר האבן שוין פריער געזען אז דאס איז מלך אשור, וואס האט זיך שוין אנגעגרייט צו קומען אהער צו א מלחמה. הישאג אריה ביער וטרף אין לו? דער לייב ברומט ווען ער האט שוין א טרף - און אויב ער קומט אהער, איז א סימן אז ער וועט ארויסגיין פון דא מיט א טרף. און עס קען נישט זיין אז דער פאסטוך זאל ראטעווען דאס פארציקטע שעפעלע; וואס וועט ער שוין קענען ראטעווען? צוויי פיסלעך אדער דעם סחוס פונעם אויער. אבער דאס שעפעלע בכללות קען מען נישט ראטעווען.
און אן אינטערעסאנטער פירוש פונעם מלבי"ם: וואס איז דער תועלת פון ראטעווען די צוויי פיסלעך אדער דעם סחוס פונעם אויער, וואס וועט מען טאן מיט זיי? נאר עס שטייט "אם טרוף יטרף יביאהו עד" - ווען דער שומר טענה'ט פארן בעל הבית וואס האט ביי אים מפקיד געווען די צאן אז זיי זענען געווארן פארציקט, דארף ער ברענגען אן עדות, געבן שרידים. ווי די שבטים האבן געזאגט צו יעקב "הכר נא, הכתונת בנך היא". און אויב מען ברענגט שרידים, איז דא אין זיי אן עדות אז ער איז טאקע פארציקט געווארן, און דורך דעם עדות ווערט דער שומר פטור פונעם בעל הבית און באצאלט נישט אויף וואס איז פארציקט געווארן באונס.
און אזוי זאגט ער צו זיי: וויסט אייך, די וואס וועלן געראטעוועט ווערן זענען נאר די שוואכע, "היושבים בשומרון בפאת מיטה" - נאר זיי וועלן ניצול ווערן נישט אומצוקומען. "ובדמשק ערש" - די וואס זיצן אין דמשק בפאת ערש. און דער מלבי"ם מסביר: אויפן ערש ליגט דער חולה גמור, בעת אין בעט ליגט אויך דער וואס איז נאר אביסל שוואך און איז נאך נישט בגדר נפל למשכב ממש. דאס הייסט, אין ישראל וועלן ניצול ווערן אויך די וואס ליגן בפאת מיטה, וואס זיי זענען אביסל קראנק; אבער אין דמשק וועלן ניצול ווערן נאר די וואס ליגן אויפן ערש - ווי דער לשון "ערש דווי", א חולה גמור - בעת אויף די וואס זענען נאר אביסל קראנק וועט מען אויך נישט רחמנות האבן.
קומט אויס אז עס זענען דא דא צוויי שלבים: איין שלב אין וועלכן ער וועט שלאגן אין ישראל, און א צווייטער שלב אין וועלכן ער וועט שלאגן אין דמשק. און טאקע, זאגט דער מלבי"ם, דאס זענען געווען די צוויי שלבים: צום ערשט האט מלך אשור מגלה געווען אסאך קיין דמשק, און עס שטייט דארט "את ארם הגלה קירה", און ער האט באזעצט בני ישראל אנשטאט זיי אין דמשק - ערשט האט ער מגלה געווען ארם צו א פלאץ וואס הייסט קיר, און דערנאך האט ער אהין מגלה געווען די עשרת השבטים. אדער איז זייער מעגליך, זאגט דער מלבי"ם, אז אסאך פון בני ישראל זענען געגאנגען און זיך דארט באזעצט אליין, ווייל עס שטייט דאך אויף ירבעם בן יואש אז ער האט צוריקגעקערט דמשק צו ישראל, ווי עס שטייט אין ספר מלכים, און דערנאך האט מלך אשור זיי מגלה געווען פון דמשק. און דאס איז וואס עס שטייט "והגליתי אתכם מהלאה לדמשק" - אז פון דמשק האט ער אריבערגעפירט די עשרת השבטים קיין חלח וחבור ונהר גוזן און די איבעריגע ערטער וואוהין זיי זענען פארטריבן געווארן. און אין דמשק וועט ער אפילו די שוואכע נישט איבערלאזן, נאר די קראנקע וואס ליגן ממש אויף אן ערש דווי. און פון וואנעט ווייסט מען אז דער אויסדרוק "ערש" איז מיוחד פאר חולים? פון די פסוקים "ה' יסעדנו על ערש דווי", "מרבדים רבדתי ערשי", "הנה ערשו ערש ברזל" - זעט מען אז דאס איז א בחינה פון א בעט וואס איז מיוחד פאר חולים.
די דריטע הקדמה: "התיפול ציפור על פח"
שִׁמְעוּ וְהָעִידוּ בְּבֵית יַעֲקֹב, נְאֻם אֲדֹנָי ה' אֱלֹהֵי הַצְּבָאוֹת׃ - הערט און זאָגט עדות אין דעם הויז פֿון יעקבֿ, זאָגט דער אייבערשטער, ה' אלקי צבאות.
זאָגט דער הקדוש ברוך הוא צו די נביאים: גייט און זאָגט עדות אין בית יעקבֿ. און דאָ, זאָגט דער מלבי"ם, ווערט מבואר די דריטע הקדמה - "הֲתִפֹּל צִפּוֹר עַל פַּח הָאָרֶץ וּמוֹקֵשׁ אֵין לָהּ". אויב איר זעט אַז איר זענט אַרײַנגעפֿאַלן אין אַ פּאַסטקע, אין דעם פֿאַלנעץ פֿונעם מלך אשור, איז אַ סימן אַז עס איז דאָ דאָ אַ שטערוינג (מוקש). און וואָס איז דער פֿאַלנעץ? עס שטייט אין הושע: "ויהי אפרים כיונה פותה, מצרים קראו אשור הלכו, כאשר ילכו אפרוש עליהם רשתי כעוף השמים אורידם".
און מיר האָבן שוין מבאר געווען דאָרטן: הושע בן אלה האָט מבטל געווען די מזבחות פֿאַר עבודה זרה, און דאָס האָט פֿאַראורזאַכט אַן אומרו, ווײַל די עובדי הבעל און אַלע סאָרטן אויפֿהעצער האָבן דאָס נישט ליב געהאַט. זענען זיי אַרויס קעגן אים און זענען געגאַנגען מסר'ן צום מלך אשור - ווי זייער שטייגער איז, הײַנט ווי אַמאָל - אַז הושע בן אלה רעבעלירט קעגן אים, אַז ער האָט זיך געווענדט צו באַקומען שטיצע און הילף פֿון מצרים און נעמט מער נישט אָן זײַן מלוכה. און דאָס אַלץ נאָר ווײַל ער האָט מבטל געווען פֿאַר זיי די מזבחות פֿון עבודה זרה. צוליב דער מסירה איז דער מלך אשור געקומען אַהער זיך אַן עצה צו געבן מיט דעם וואָס האָט מורד געווען אין אים; און ווען הושע בן אלה האָט דאָס געהערט, איז ער אַראָפּגעגאַנגען אים אַקעגן - נאָכדעם וואָס ער האָט געשיקט שלוחים צו רופֿן דעם מלך מצרים צו הילף - אַזוי ווי אַ פֿויגל וואָס גייט גלײַך אַרײַן אין נעץ. און דאָס איז "אפרוש עליהם רשתי כעוף השמים אורידם". און דעם דאָזיקן פֿאַלנעץ האָבן אים אָנגעגרייט די רשעים פֿון זײַן פֿאָלק: די רשעים וואָס זענען געווען מיט אים האָבן פֿאַר אים געמאַכט די פּאַסטקע, און דורך זיי איז ער אַרײַנגעפֿאַלן.
קומט אויס אַז דער עיקר מוקש איז געווען דער חטא פֿון עבודת העגלים, און דאָס האָט צום סוף גורם געווען דאָס אַראָפּגיין פֿון הושע בן אלה צום מלך אשור און זײַן געפֿאַנגענשאַפֿט ווי אַ פֿויגל וואָס גייט אַרײַן אין קעפֿיג. און דאָס איז "הֲתִפֹּל צִפּוֹר עַל פַּח וּמוֹקֵשׁ אֵין לָהּ". אָבער מיינט נישט אַז יענע אָנצינדער פֿונעם פֿײַער זענען אַרויס ריין: דער מלך אשור איז געקומען און האָט פֿאַרכאַפּט יעדן איינעם, אויך די מוסרים. אויך די וואָס האָבן געמיינט אַז זיי וועלן פֿאַרברענען הושע בן אלה און בײַ זיי וועט גאָרנישט פּאַסירן - ווער עס זיצט אין אַ גלאָזערנעם הויז זאָל נישט וואַרפֿן קיין שטיינער, און צום סוף איז דאָס אָנגעקומען אויך צו זיי. און ווער עס שפּילט זיך מיט פֿײַער, ווערט צום סוף פֿאַרברענט.
"ופקדתי על מזבחות בית אל"
כִּי בְּיוֹם פׇּקְדִי פִשְׁעֵי יִשְׂרָאֵל עָלָיו, וּפָקַדְתִּי עַל מִזְבְּחוֹת בֵּית אֵל, וְנִגְדְּעוּ קַרְנוֹת הַמִּזְבֵּחַ וְנָפְלוּ לָאָרֶץ׃ - װײַל אין דעם טאָג װאָס איך װעל מאָנען די זינד פֿון ישׂראל פֿון אים, װעל איך אויך רעכענען אויף די מזבחות פֿון בית אל, און די הערנער פֿונעם מזבח װעלן אָפּגעהאַקט װערן און אַראָפּפֿאַלן צו דער ערד.
ווען איז דער דאָזיקער טאָג? זאָגט דער רד"ק: דאָס איז דער טאָג פֿונעם רעש (דער ערדציטערניש) וואָס איז געווען אין די טעג פֿון עוזיהו, און אויף דעם שטייט "ביום פקדי". "ופקדתי על מזבחות בית אל" - ווי עס שטייט "ובאלהיהם עשה ה' שפטים". ווען דער הקדוש ברוך הוא באַשטראָפֿט די עובדי עבודה זרה, נעמט ער זיך אויך אָן אויף דער עבודה זרה אַליין, צו ווײַזן אַז עס איז נישטאָ אין איר קיין שום ממשות. און דערפֿאַר דער ערשטער וואָס האָט געליטן אין מצרים איז געווען דער נילוס (דער יאור), ווײַל זיי האָבן געגלייבט אַז דער יאור איז אַ גאָט, און דערנאָך האָט דער אייבערשטער געטאָן משפּטים אין אַלע זייערע געטער. און אַזוי אויך דאָ: אויך די מזבחות פֿון בית אל וועלן געשטראָפֿט ווערן, וואָס ווען עס איז געווען דער ערדציטערניש זענען זיי אַלע צעברעקלט געוואָרן.
"ונגדעו קרנות המזבח" - די קרנות פֿונעם מזבח זענען די זיילן, און ווי מיר האָבן פֿריִער געזאָגט איז די קרן דער ווינקל, דער שטאַרקסטער און פֿעסטסטער אָרט פֿונעם בנין, די ווינקלען פֿונעם הויז. מאָל ציטערט אַ הויז אָבער כאָטש די הויפּט זיילן האַלטן זיך, און דאָ אַפֿילו די קרנות המזבח, וואָס זענען דער שטאַרקער טייל, וועלן זיך נישט האַלטן און וועלן אַראָפּפֿאַלן. און נאָך אַ הסבר: די קרנות המזבח זענען אַ הויפּט טייל אין דער עבודה, ווי אין דער עבודה פֿון ישׂראל און להבדיל אלף אלפי הבדלות אויך בײַ עבודת הבעל - ווײַל די זריקת הדמים איז דאָך אויף די קרנות המזבח. דער כהן ווענדט זיך צום קרן דרומית מזרחית, מזרחית צפונית, צפונית מערבית, און גייט און שפּריצט אויף די קרנות פֿונעם מזבח, שתיים שהן ארבע, און ארבע שהן ארבע. וואָס מיינט "שתיים שהן ארבע"? ער גייט צום קרן פֿונעם מזבח און וואַרפֿט דאָס בלוט אויפֿן ווינקל, און דאָס איז אַ זריקה וואָס צעטיילט זיך צו ביידע זײַטן, און פֿון איינס ווערט צוויי; און דערנאָך גייט ער צום אַנטקעגנדיקן ווינקל און וואַרפֿט אויך דאָרטן, און זי צעטיילט זיך אויך - זענען דאָס צוויי זריקות וואָס זענען פֿיר, אויף אַלע פֿיר זײַטן פֿונעם מזבח. און "פֿיר אויף פֿיר קרנות" - אַז ער גייט צו יעדער באַזונדערער קרן און גיט דאָרט דאָס בלוט, פֿיר באַזונדערע מתנות. סייַ ווי סייַ לערנען מיר אַז מען פֿלעגט שפּריצן דאָס בלוט אויף די קרנות המזבח, און דערפֿאַר שטייט "ונגדעו קרנות המזבח" - די קרנות פֿונעם מזבח הבעל וועלן אָפּגעהאַקט ווערן, ווײַל דאָרטן איז דאָך געווען דער עיקר פֿון דער עבודה.
און דער מלבי"ם טײַטשט: ביום פקדי את פשעי ישׂראל וועל איך זיי שטראָפֿן אויף די עוונות, און איך וועל אויפֿמאָנען אויף די מזבחות פֿון בית אל און ס'וועלן אָפּגעהאַקט ווערן די קרנות המזבח - דאָס איז וואָס מיר האָבן פֿריִער געזען, אַז הושע בן אלה, איידער מען האָט געמסר'ט אויף אים, האָט אָפּגעהאַקט די קרנות פֿונעם מזבח, און אויף יענער צײַט רעדט דער פּסוק. און דורך דעם האָבן זיי נישט געקענט שפּריצן דאָס בלוט פֿון זייערע זבחים אויף די קרנות המזבח - און עס קומט אויס אַז דער מוקש פֿונעם חטא פֿון עבודה זרה האָט גורם געווען נאָך אַ מוקש: איר האָט געמסר'ט אויף אים, און צוליב דעם איז געקומען דער מלך אשור און אײַך חרובֿ געמאַכט.
"והכיתי בית החורף על בית הקיץ"
וְהִכֵּיתִי בֵית הַחֹרֶף עַל בֵּית הַקָּיִץ, וְאָבְדוּ בָּתֵּי הַשֵּׁן וְסָפוּ בָּתִּים רַבִּים נְאֻם ה'׃ - און איך װעל שלאָגן דאָס ווינטער הויז צוזאַמען מיטן זומער הויז, און פֿאַרלאָרן װעלן גיין די הייזער פֿון העלפֿאַנדביין, און אַ סך הייזער װעלן פֿאַרטיליקט װערן, זאָגט דער אייבערשטער.
אין יענע צײַטן זענען נישט געווען בײַ יעדן קיין קאָנדישאַנערס (מזגנים), מאַקסימום אַ קולער. וואָס האָבן זיי געטאָן? זיי האָבן געהאַט אַ ווינטער הויז און אַ זומער הויז. דאָס ווינטער הויז איז געווען געבויט זייער גוט פֿאַרמאַכט און איזאָלירט, נידעריק, מיט אַן אויוון (אַן אח) און הייצונג מיטלען און קליינע פֿענצטער. דאָס זומער הויז איז געווען געבויט פֿאַרקערט: אויף אַ הויכן אָרט וואָס דאָרט בלאָזט אַ ווינט, מיט אַ הויכן פּלאַפֿאָן און גרויסע פֿענצטער, כדי עס זאָל זײַן אַ גוטע לופֿטונג און מען זאָל זיך דאָרט נישט קאָכן אין זומער, און אָפֿטמאָל מיט שטיינערנע און מירמלשטיינערנע (שיש) ווענט, וואָס מען ווייסט אַז זיי קיִלן מער אָפּ. און אַזוי זעען מיר בײַ עטלעכע מלכים וואָס האָבן געהאַט אַ ווינטער הויז און אַ זומער הויז - ער זיצט אינעם ווינטער הויז לעבן דעם ברענענדיקן קאַמין, און מען האָט אים געשלאָגן דאָרט אינעם זומער הויז.
זאגט דער מלבי"ם: "והכיתי בית החורף על בית הקיץ" - די מורדים האבן חרוב געמאכט דאס הויז פונעם קעניג, סיי דעם ווינטער-הויז פון הושע בן אלה און סיי דעם זומער-הויז. "ואבדו בתי השן" - וואס זענען די בתי השן? ערקלערט תרגום יונתן: הייזער וואס זענען געווען באדעקט מיט שן הפיל, העלפאנדביין, וואס מיט דעם פלעגט מען איבערציען די ווענט מיט א באזונדערן צירונג, א זאך וואס איז געווען העכסט טייער. און דאס איז אגב דער מקור פונעם אויסדרוק "מגדלי השן", וואס מען פלעגט אויספלאסטערן און באדעקן דעם טורעם מיט שן הפיל, וואס איז א טייערע זאך. דאס הייסט צו זאגן: אפילו די פאלאצן וועלן אונטערגיין.
"וספו בתים רבים" - וואס מיינט "רבים"? דער רד"ק ברענגט צוויי פירושים: אדער אסאך אין צאל, אדער "רבים" אינעם באדייט פון גרויסע, מלשון רב ורבה, און די כוונה איז אויף די פאלאצן און די גרויסע הייזער. און דער מלבי"ם טייטשט אז דורך דער מהומה וואס איז געווען צווישן זיי אליין האבן זיי חרוב געמאכט פיל הייזער, אזוי ווי עס שטייט "ויהי העם כמאכולת אש", מנשה את אפרים ואפרים את מנשה, דער אויבערשטער זאל אונז היטן פון חרב איש ברעהו. אדער דורך דעם וואס מען האט מלשין געווען אויף הושע בן אלה צום קעניג פון אשור, און דעמאלט איז ער ארויסגעקומען צו אים און אים אריינגעזעצט אין בית הכלא - און דאס איז געווען דער מוקש וואס האט צוגעברענגט דעם פאך אין וועלכן אלע זענען צום סוף אריינגעפאלן.
עס קומט דערמיט אויס אז דער חטא פון עבודה זרה וואס איז געווען אין זייערע הענט, ער איז געווען דער עיקר מוקש אין וועלכן דער פויגל איז פארכאפט געווארן, דאס איז אפרים און די שבטי ישראל, און דורך דעם "וספו בתים רבים נאום ה'".
צום סך-הכל:
פון פסוק ט' און ווייטער לייגט עמוס אויס די הקדמות וואס ער האט אראפגעלייגט ביים אנהייב פונעם קאפיטל. "הילכו שניים יחדיו" - דער אויבערשטער איז דער וואס האט באשטימט פלשתים און מצרים זיך צו פארזאמלען און אויסרופן "היאספו על הרי שומרון", ביז די גוים אליין שטייען פארציטערט פון די מהומות צווישן אדם למקום און פון דעם עושק און חמס צווישן אדם לחבירו, דער היפוך ממש פונעם תכלית פאר וועלכן מיר זענען פונאנדערגעשיידט געווארן פון זיי. "הישאג אריה" - דאס איז מלך אשור, וואס וועט נישט אפלאזן דעם רויב פון זיין מויל, און מען וועט נישט געראטעוועט ווערן נאר ווי צוויי פיסלעך און א שטיקל אויער: די שוואכע וואס זענען אין פאת המיטה אין שומרון, און די קראנקע פון ערש הדווי אין דמשק, א שמינית וואס האט זיך אנגעלענט אויף מלכות יהודה. "התיפול ציפור על פח" - דער מוקש איז דער חטא העגלים און עבודה זרה, וואס האט נאכגעשלעפט די הלשנה אויף הושע בן אלה און דאס אריינפאלן פון יעדן אינעם פאך, ובסופו של דבר זענען אפגעהאקט געווארן די קרנות המזבח, חרוב געווארן דער בית החורף און דער בית הקיץ, פארלארן געגאנגען די בתי השן און אומגעקומען פיל הייזער. און דער מסר איז איינער: דאס גאנצע צונויפרופן פון די פעלקער איז נישט קיין צופאל, נאר א רוף תשובה צו טון.